II CR 787/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Antoniego N. przeciwko Stanisławowi B. o uchylenie stwierdzenia praw spadkowych po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Sandomierzu z dnia 21 maja 1956 r. zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Sandomierzu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 21 maja 1956 r. Sąd Powiatowy w Sandomierzu oddalił powództwo Antoniego N. przeciwko Zdzisławowi B. o: 1) uchylenie stwierdzenia praw spadkowych po Władysławie B., s. Władysława i Heleny, zmarłym w dniu 2 kwietnia 1944 r. i 2) o stwierdzenie, iż prawa te przeszły w połowie na wnioskodawcę. Sąd Powiatowy przyjął - za udowodniony następujący stan faktyczny:W dniu 24 września 1950 r. zmarła Helena B., która pozostawiła jedyne dziecko Władysława i męża, także Władysława B. Następnie w dniu 2 kwietnia 1944 r. zmarł syn Heleny B., a w dniu 7 sierpnia jej mąż. Ten ostatni miał pozamałżeńskiego syna Zdzisława, który został w 1947 r. zrównany z dziećmi z małżeństwa w trybie art. 69 i nast. prawa rodzinnego z 1946 r. Mając na uwadze te fakty b. Sąd Grodzki w Sandomierzu postanowieniem z dnia 31 stycznia 1949 r. stwierdził, że prawa spadkowe po Helenie B. przeszły na jej syna Władysława, a po tym ostatnim w jednej czwartej na ojca Władysława i w trzech czwartych na przyrodniego brata spadkodawcy, Zdzisława. Spośród rodziny Heleny B. i jej syna Władysława pozostał jeszcze brat Heleny, a powód w sprawie niniejszej, Antoni N.W oparciu o powyższy stan faktyczny Sąd Powiatowy uznał w sprawie niniejszej, że żądanie powoda, aby Sąd uchylił postanowienie o stwierdzeniu spraw spadkowych po Władysławie B. synu Heleny i stwierdził w myśl przepisów Kodeksu Napoleona prawa spadkowe powoda jako wuja spadkodawcy, jest nieuzasadnione, bowiem w chwili śmierci spadkodawcy żył bliższy krewmy spadkodawcy, bo jego brat. Wprawdzie był on dzieckiem pozamałżeńskim ojca powoda, ale został następnie zrównany z dziećmi z małżeństwa, a to zrównanie wywiera z mocy art. 1I przep. wprow. kod. rodz. skutek wsteczny.Wyrok Sądu Powiatowego zaskarżył powód, zaś Sąd Wojewódzki w Kielcach - Ośrodek w Radomiu przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. następujące pytanie prawne: "Czy dziecko pozamałżeńskie, które w roku 1947 zostało zrównane, dziedziczy po swym bracie przyrodnim, zmarłym w roku 1944"?Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i przy rozpoznaniu przedstawionego przez Sąd Wojewódzki pytania prawnego i rewizji powoda zważył, co następuje:Gdy chodzi o problem wysunięty w pytaniu Sądu Wojewódzkiego, to podkreślić należy, że pośrednio rozstrzyga go uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 7 maja 1955 r. II CO. 127/54 (OSN 1956/I poz. 20), stanowiąca odpowiedź na pytanie prawne, przedstawione Sądowi Najwyższemu na mocy art. 388 k.p.c. Uchwała ta, dotycząca dziedziczenia dziecka uprawnionego po matce i po krewnych matki, stwierdza, że "spadkobranie dziecka uprawnionego w trybie art. 63 § 3 pr. rodz. (dekret z dnia 22 stycznia 1946 r. - prawo rodzinne - Dz. U. z 1946 r. Nr 6, poz. 52) po matce i członkach jej rodziny - odbywa się, jeśli chodzi o spadek otwarty przed dniem wejścia w życie tego prawa, według przepisów obowiązujących w chwili śmierci spadkodawcy." W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy (powołuje się na rozumowanie zawarte w uchwale Składu Siedmiu Sędziów z dnia 6 października 1951 r. C. 426/51 (OSN 1952 poz. 3) i stwierdza, że te same argumenty, które - jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w tej ostatniej uchwale - przemawiają w świetle art. XXVII § 2 przep. wprow. kod. rodz., za wyłączeniem pozamałżeńskiego dziecka od dziedziczenia po ojcu, który zmarł przed dniem 1 października 1950 r., tj. przed wejściem w życie kod. rodz., nakazują także zastosowanie dawnego prawa, gdy chodzi o dziedziczenie dziecka uprawnionego po matce i krewnych matki na skutek otwarcia spadku przed wejściem w życie pr. rodz. z 1946 r., bowiem analogiczny cel, jak art. XXVII § 2 przep. wprow. kod. rodz., tj. ochronę praw nabytych osób trzecich, ma także art. XXIII § 3, pr. rodz. z 1946 r.Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela w pełni ten tok rozumowania i zarazem wyjaśnia, że identycznie musi być rozstrzygnięty problem dziedziczenia przez dziecko uprawnione po krewnych ojca, a więc - tak jak w sprawie niniejszej - po małżeńskim dziecku ojca, a to dlatego, że zarówno art. XXVIII § 3 przep. wprow. pr. rodz. z 1946 r., jak i art. XXVII § 2 przep. wprow. kod. rodz., nie uzależniają ochrony praw nabytych przez osoby trzecie od rodzaju i stopnia pokrewieństwa tych osób z dzieckiem pozamałżeńskim.Z powyższego wynika, że do dziedziczenia po Władysławie B. synu Władysława i Heleny, zmarłym w dniu 2 kwietnia 1944 r., mają zastosowanie przepisy obowiązującego ówcześnie Kodeksu Napoleona, czyli że wnioskodawca był w zasadzie powołany w myśl art. 753 tego kodeksu do połowy spadku otwartego po tym spadkodawcy, jeśli oczywiście prawdą jest - jak twierdzi w pozwie - że w chwili śmierci spadkodawcy nie żyli inni jego krewni, którzy by wnioskodawcę od dziedziczenia wykluczyli lub którzy by do spadku dochodzili razem z nim. Tych okoliczności Sąd Powiatowy, wychodząc z mylnych założeń co do prawa spadkowego, jakie w danym (przypadku ma zastosowanie, dotychczas nie badał. Dlatego przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy zajmie się dokonaniem w tej materii odpowiednich ustaleń.Wyjaśnienie tych okoliczności w sensie potwierdzenia danych zawartych w pozwie nie wystarczyłoby jednak jeszcze do uwzględnienia powództwa. Ponieważ powództwo w sprawie niniejszej wytoczone zostało dopiero w r. 1956, zbadania wymaga, czy na przeszkodzie do takiego rozstrzygnięcia niniejszego procesu nie stoją ograniczenia zawarte w art. XXI przep. wprow. pr. spadk. Powód należy do kręgu spadkobierców, którzy w myśl prawa spadkowego z 1946 r. nie są powołani do dziedziczenia z mocy ustawy, dlatego zgodnie z tym przepisem może on dziedziczyć tylko o tyle, o ile albo spadek faktycznie objął, albo też o ile brał udział w postępowaniu o stwierdzenie praw spadkowych lub uzyskał takie stwierdzenie w postępowaniu wszczętym najpóźniej przed upływem dwóch lat od wejścia w życie prawa spadkowego z 1946 r. Te ostatnie przesłanki w rachubę nie wchodzą, gdyż - jak powód twierdzi - w sprawie Sądu Powiatowego w Sandomierzu o stwierdzenie praw spadkowych po Władysławie B. synu Władysława i Heleny udziału nie brał i - jak to wynika z odpisu postanowienia złożonego do akt sprawy niniejszej - stwierdzenia praw spadkowych po nim nie uzyskał.Pozostaje przeto jedynie zbadanie, czy powód spadek objął. Z jednakowych pod tym względem wyjaśnień stron w sprawie wynika tylko, że powód od roku 1945 zamieszkuje w domu położonym na nieruchomości spadkowej i w pewnym zakresie z niej korzysta, sporny natomiast między stronami jest charakter tego korzystania. Powód twierdzi mianowicie, że majątek spadkowy objął jako jeden ze spadkobierców, zaś jego przeciwnik utrzymuje, że został on tam wpuszczony przez jego matkę do czasu wybudowania sobie własnych zabudowań. Ponieważ charakter władania przez powoda majątkiem spadkowym ma w świetle art. XXI przep. wprow. pr. spadk. istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, rzeczą Sądu I instancji będzie wyświetlenie zachodzącej między stronami kontrowersji. Z zasad powyższych, skoro prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy wymaga przeprowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego i dokonania dodatkowych ustaleń, zaskarżony wyrok należało w myśl art. 384 k.p.c. uchylić i sprawę przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.