II CO 127/54

SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Stalinogrodzie postanowieniem z dnia 12 października 1954 r. wydanym w sprawie z wniosku Władysława M. o stwierdzenie praw do spadku po Wiktorii M. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienia prawnego:"W jakim zakresie dziecko uprawnione w trybie art. 63 § 3 pr. rodz. (Dz. U. z 1946 r. Nr 6, poz. 52) dziedziczy spadek po matce i jej krewnych otwarty przed dniem wejścia w życie prawa rodzinnego, a w szczególności: a) czy w stosunku do matki i jej krewnych w zakresie wzajemnych praw spadkowych zajmuje stanowisko dziecka z małżeństwa; b) czy pojęcie praw nabytych już przedtem przez "osoby trzecie" użyte w art. XXIII § 3 przep. wpr. pr. rodz. odnosi się do praw nabytych przez krewnych matki i jej rodziny przychodzących do spadku w charakterze spadkobierców, jeśli jako spadkobiercy matki dziecka według dotychczasowego prawa nie przenieśli swych praw spadkowych w ten sposób nabytych na osoby trzecie?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:"Spadkobranie dziecka uprawnionego w trybie art. 63 § 3 pr. rodz. (Dz. U. z 1946 r. Nr 6, poz. 52) po matce i członkach jej rodziny, odbywa się, jeśli chodzi o spadek otwarty przed dniem wejścia w życie tego prawa, według przepisów obowiązujących w chwili śmierci spadkodawcy".Uzasadnienie faktyczneDnia 22 września / 6 października 1951 r. Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę:"W przypadku gdy ojcostwo mężczyzny, który nie był mężem matki, zostało ustalone w sposób przewidziany w przepisach obowiązujących przed dniem 1 października 1950 r. (art. XXVII § 1 przep. wpr. kod. rodz.), dziecko nie dziedziczy po ojcu i członkach jego rodziny zmarłych przed powyższą datą (art. XXVII § 2 przep. wpr. kod. rodz.)."Poszukując rozwiązań dla zagadnienia przedstawionego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, należy przede wszystkim rozważyć, czy i o ile miarodajne tutaj będą podstawowe przesłanki wymienionej uchwały.Wyjaśnia ona, że nabycie przez dzieci pozamałżeńskie praw z art. XXVII § 1 przep. wpr. kod. rodz. następuje w zasadzie z mocą wsteczną. Jednocześnie uchwała stwierdza, że ustawodawca w art. XXVII § 2 powołanych przepisów, celem uniknięcia niepożądanych następstw społeczno-gospodarczych, ograniczył stosowanie tej zasady w zakresie dziedziczenia spadków otwartych przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego.Istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia wątpliwości przedstawionych w sprawie niniejszej przez Sąd Wojewódzki, posiada także przyjęta w uchwale wykładnia pojęcia "osób trzecich", użytego w art. XXVII § 2 przep. wpr. kod. rodz.Uchwała stwierdza, że w rozumieniu powołanego przepisu: "pierwszą i drugą" osobą są dziecko i ojciec lub w innym przypadku dziecko i dany członek rodziny ojca, "osobą trzecią" zaś każdy spadkobierca, który "przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego" nabył prawa do tegoż spadku, tak że nabycie praw do spadku przez dziecko mogłoby nastąpić tylko w drodze "naruszenia praw nabytych przez tę osobę".Na mocy art. XXIII przep. wpr. pr. rodz. "stanowisko prawne dzieci pozamałżeńskich, urodzonych przed dniem wejścia w życie prawa rodzinnego, ocenia się według przepisów tego prawa" (§ 1). "W szczególności... dzieci uważa się za uprawnione z mocy samego prawa, jeżeli spełnione są warunki, przewidziane art. 63 pr. rodz." (§ 2).Uprawnienie z art. 63 pr. rodz. działa z mocą wsteczną, pociąga więc za sobą takie skutki, jak gdyby dziecko zostało urodzone w czasie trwania małżeństwa (art. 63 § 1 "Dziecko... uważa się... za dziecko z małżeństwa"). Odnosi się to również do sytuacji przewidzianej w art. 63 § 3 pr. rodz.Analiza więc art. XXIII § 1 i § 2 pkt 3) przep. wpr. pr. rodz. w związku z art. 63 § 3 tego prawa, usprawiedliwia wniosek, że dzieci zrodzone przed zawarciem związku małżeńskiego swych rodziców, które urodziły się przed dniem wejścia w życie prawa rodzinnego, a ich pochodzenie od męża matki ustalone zostało w trybie art. 63 § 3 pr. rodz., uzyskują sytuację prawną dzieci z małżeństwa, jak gdyby zostały urodzone w czasie jego trwania.Założenia art. XXIII § 2 pkt 3) przep. wpr. pr. rodz. i art. XXVII § 1 przep. wpr. kod. rodz. są o tyle jednakowe, że oba te przepisy są wyrazem intencji ustawodawcy, aby dziecku urodzonemu przed ich wejściem w życie zapewnić sytuację prawną, jaką uzyskiwały dzieci urodzone pod rządem nowego prawa.Te same jednak racje społeczno-gospodarcze, które w zakresie wykładni art. XXVII przep. wpr. kod. rodz. przytacza uchwała składu 7 sędziów z dnia 22 września / 6 października 1951 r. jako przeciwstawiające się przyznaniu dzieciom nie pochodzącym od męża matki pełnego równouprawnienia z mocą wsteczną także w dziedzinie praw spadkowych, nakazują zająć stanowisko, że dzieci uprawnione w trybie art. 63 § 3 pr. rodz., urodzone przed wejściem w życie tego prawa, dziedziczą według przepisów obowiązujących w chwili śmierci spadkodawcy. Stwierdzić bowiem należy, że treść art. XXIII § 3 przep. wpr. pr. rodz. pokrywa się całkowicie z treścią art. XXVII § 2 przep. wpr. kod. rodz. Oba te przepisy statuują nienaruszanie praw nabytych przez osoby trzecie pod rządem przepisów obowiązujących w chwili otwarcia spadku. Brak jest jakichkolwiek podstaw, aby pojęciu osób trzecich przytoczonemu w art. XXIII § 3 przep. wpr. pr. rodz. nadać inną treść, niż to przyjęła uchwała składu 7 sędziów z dnia 22 września / 6 października 1951 r. dla tego samego pojęcia użytego przez ustawodawcę w art. XXVII § 2 przep. wpr. kod. rodz.Z tych względów zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki należy rozstrzygnąć w sposób przytoczony w uchwale.Zauważyć należy, że ocena, czy wnioskodawca w sprawie niniejszej miał w chwili otwarcia spadku po matce i członkach jej rodziny stanowisko prawne dziecka uprawnionego, powinna być dokonana według zasad art. 291 i n. k.c. K.P.