II CO 7/55

SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze postanowieniem z dnia 31 grudnia 1954 r. wydanym w sprawie z powództwa małoletniej Krystyny P. działającej przez matkę Helenę P. oraz Heleny P. we własnym imieniu przeciwko Kazimierzowi P. o alimenty i zapłatę, do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienia prawnego:"Czy do stosunków majątkowych kobiety i mężczyzny, którzy po dniu 1 stycznia 1946 r. zawarli jedynie małżeństwo wyznaniowe, można w drodze analogii stosować postanowienie art. 21 i n. kod. rodz., a w wypadku odpowiedzi przeczącej, czy w takim razie kobiecie przysługują jakiekolwiek roszczenia do części i jakiej majątku, istniejącego w chwili zakończenia wspólnego pożycia i na podstawie jakich przepisów prawnych?"udzielił następującej odpowiedzi:"Do stosunków majątkowych osób pozostających w związku pozamałżeńskim nie mogą być stosowane w drodze analogii przepisy art. 21 i n. kod. rodz. o wspólności ustawowej.Związek pozamałżeński sam przez się nie wywołuje żadnych skutków o charakterze prawno-majątkowym między osobami, które w związku takim pozostają. Jeśli powstają między nimi stosunki prawno-majątkowe, prawa i obowiązki stąd wynikające oceniać należy na podstawie przepisów właściwych dla tych stosunków."Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki zwęził treść pytania do stosunków majątkowych mężczyzny i kobiety, którzy po wejściu w życie prawa małżeńskiego (dekret z dnia 25 września 1945 r. - Dz. U. Nr 48, poz. 270) "zawarli... małżeństwo wyznaniowe". Wzmianka o małżeństwie wyznaniowym miała zapewne na celu podkreślenie, że chodzi o pożycie, w które strony wstąpiły z zamiarem trwałego jego utrzymania. Zawarcie małżeństwa wyznaniowego, jako nie rodzące żadnych skutków prawnych, nie tworzy jednak sytuacji specjalnej, która zasługiwałaby na wyodrębnienie i na inną - odmienną niż to dotyczy trwałego pożycia mężczyzny i kobiety, którzy w związek wyznaniowy nie wstąpili - ocenę w zakresie wynikających stąd dla stron takiego związku skutków majątkowych.Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu postanowienia przekazującego zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu podkreśla, że wspólność ustawowa jest ściśle związana z małżeństwem, że jest ona, jak to formułuje Sąd Wojewódzki, "funkcją... prawnie zawartego małżeństwa" i z tego też względu... "nie może istnieć tam, gdzie nie istnieje związek małżeński". W stosunku więc do pytania pierwszego Sąd Wojewódzki zajął trafne stanowisko. Należy przy tym nadmienić, że art. 21 i n. kod. rodz. mają na celu umocnienie rodziny założonej przez małżeństwo zawarte w sposób zgodny z wymaganiami prawa. W socjalistycznej teorii prawa podkreśla się, że stosowanie analogii może mieć miejsce tylko wtedy, gdy rozpatrywany przez sąd przypadek przez ustawę unormowany nie został, przewiduje ona natomiast przypadki podobne pod względem cech istotnych, a różniące się od rozpoznawanego tylko w zakresie znamion drugorzędnych. (Teoria Państwa i Prawa, pod redakcja M. P. Kariewa, Książka i Wiedza, 1951 r., s. 575 i n.). Sprowadzenie oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński, złożonego przed urzędnikiem stanu cywilnego (art. 1 kod. rodz.), do rzędu drugorzędnych cech łączącego strony związku byłoby niedopuszczalnym przeoczeniem wagi i znaczenia przywiązywanych przez Państwo nasze do małżeństwa i rodziny przez małżeństwo założonej (art. 67 Konstytucji). Osłabiłoby to również możność wykorzystania w stosunkach społecznych dodatkowego bodźca, jakim w zakresie postulowanego przez prawo sposobu unormowania pożycia mężczyzny i kobiety jest przewidziane w kodeksie rodzinnym (art. 21 i n.) uregulowanie ich stosunków majątkowych wynikające z zawarcia małżeństwa.Uzasadnienie postanowienia Sądu Wojewódzkiego wskazuje, że jego stanowisko w omawianym zagadnieniu pokrywa się z wyłuszczonym wyżej poglądem. Sąd Wojewódzki podkreśla jednak, że stanowisko takie może się stać źródłem pokrzywdzenia jednej ze stron pozostających w trwałym pozamałżeńskim związku. W szczególności, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, niemożność analogicznego stosowania do takiego związku art. 21 i n. kod. rodz. "stawia pod znakiem zapytania prawa kobiety do wartości, które niewątpliwie swoją pracą wytworzyła, względnie zwalniając mężczyznę od troski o gospodarstwo domowe w ten sposób przyczyniła się do ich wytworzenia".Ujęcie Sądu Wojewódzkiego sugeruje więc jak gdyby kolizję dwóch zasad ustrojowych: ochrony małżeństwa i rodziny oraz prawo do wynagrodzenia za pracę. Kolizji jednak takiej nie ma. Strona związku pozamałżeńskiego ma bowiem możność powzięcia nieskrępowanej decyzji co do wstąpienia w taki związek. Kobieta jest tutaj w takiej samej sytuacji jak mężczyzna, skoro ustrój nasz realnie zapewnia kobiecie "równe z mężczyzną prawa we wszystkich dziedzinach życia państwowego, politycznego, gospodarczego, społecznego i kulturalnego" (art. 66 Konstytucji).Związek pozamałżeński sam przez się nie wywołuje więc żadnych skutków o charakterze prawno-majątkowym i żadna ze stron tego związku z chwilą zakończenia pożycia nie ma tylko z racji pozostawania w nim żadnych roszczeń do majątku, który stanowi własność drugiej strony i w warunkach małżeństwa zaliczony byłby do wspólności ustawowej.Pożycie stron związku pozamałżeńskiego nie może być źródłem praw i obowiązków jednej z nich wobec drugiej, ale nie stoi na przeszkodzie powstaniu między nimi stosunków prawno-majątkowych różnego rodzaju. Zachodzi to na przykład wówczas, gdy wolą stron objęte było świadczenie przez jedną z nich na rzecz drugiej usług w gospodarstwie domowym lub w zakładzie pracy. Strony mogą także ujawnić wolę (art. 43 przep. og. pr. cyw.) pozostawania w stosunku spółki cywilnej (np. celem wspólnego prowadzenia warsztatu rzemieślniczego) albo też wstąpienia w stosunek współwłasności przedmiotów nabytych w czasie trwania pożycia. We wszystkich przypadkach powstania między stronami przykładowo wskazanych wyżej stosunków prawno-majątkowych, prawa i obowiązki stąd wynikające oceniać należy na podstawie przepisów właściwych dla tych stosunków.