I CO 18/54

SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 8 kwietnia 1954 r. wydanym w sprawie Marii K. przeciwko Bronisławowi K. i innym o uznanie ugody za nieważną do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienia prawnego:1."Czy zasada art. 20 pr. rzecz. co do rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych ma zastosowanie w przypadkach, o ile w księdze wieczystej wpisany jest tylko jeden z małżonków jako wyłączny właściciel nieruchomości, która w myśl art. 21 Kod. rodz. stanowi wspólny majątek obojga małżonków (wspólność ustawowa), drugi zaś z małżonków nie korzystał z uprawnień z art. 23 i 24 pr. rzecz.?"2."Czy brak zgody małżonka na rozporządzenie drugiego małżonka, przekraczające zakres zwykłego zarządu majątkiem objętym wspólnością ustawową (zobowiązanie się drugiego małżonka do zbycia nieruchomości stanowiącej majątek wspólny) powoduje nieważność czynności bezwzględną lub względną (art. 22 Kod. rodz.), czy też może być zastąpione zezwoleniem sądu wydanym na wniosek wierzyciela pierwszego małżonka?"3.Czy art. 15 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli (Dz. U. Nr 34, poz. 310) co do udzielenia zezwolenia przez sąd może być stosowany tylko przed dokonaniem czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu wspólnym majątkiem przez jednego z małżonków bez zgody drugiego i tylko w postępowaniu niespornym przed sądem jako władzą opiekuńczą, czy też może nastąpić zezwolenie po dokonaniu rozporządzenia rzeczą nawet w innym procesie i ma wtedy skutki sanujące dokonaną czynność?"4."Czy do zgłoszenia wniosku z art. 15 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli (Dz. U. Nr 34, poz. 310) są legitymowani wyłącznie małżonkowie (Sąd może zezwolić małżonkowi, jeżeli (…) uzna, że dobro rodziny tego wymaga), czy też inne osoby, w szczególności wierzyciele jednego z małżonków?"udzielił następującej odpowiedzi:1.Zasada art. 20 pr. rzecz. w przedmiocie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych ma zastosowanie i w przypadkach, gdy w księdze wieczystej wpisany jest tylko jeden z małżonków jako właściciel nieruchomości, która w myśl art. 21 Kod. rodz. stanowi wspólny majątek obojga małżonków (wspólność ustawowa), zasada ta nie obejmuje jednak czynności prawnych jedynie zobowiązujących.2.Czynność prawna, której przedmiotem jest rozporządzenie majątkiem objętym wspólnością ustawową, przekraczająca zakres zwykłego zarządu, podjęta bez zgody drugiego małżonka, jest czynnością niezupełną (negotium claudicans).3.Brak zgody drugiego małżonka może być zastąpiony zezwoleniem sądu (nie władzy opiekuńczej), która może mieć miejsce również i po dokonaniu rozporządzenia. Zezwolenia takiego udziela sąd w trybie art. 15 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli (Dz. U. Nr 34, poz. 310), a więc stosownie do postanowień art. 2 § 2 tej ustawy w postępowaniu niespornym.4.Do zgłoszenia wniosku z art. 15 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli (Dz. U. Nr 34, poz. 310) legitymowani są wyłącznie małżonkowie.Uzasadnienie faktyczneUgodą, zawartą przed Sądem Powiatowym w Lublinie z dnia 27 lipca 1953 r. w sprawie między Bronisławom K. a Janem K., ten ostatni zobowiązał się przenieść na rzecz Janiny K., żony Bronisława w celu umorzenia swego długu pieniężnego wobec Bronisława K. i za umówioną dopłatą ze strony wierzycieli 4 morgi gruntu.Zobowiązania z tej ugody Jan K. nie wykonał i został przez małżonków Bronisława i Janinę K. pozwany o jej wykonanie.Obie strony z tego procesu pozwała Maria K. żona Jana, która domaga się uznania ugody zawartej przed Sądem Powiatowym za nieważną, albowiem doszła ona do skutku bez jej udziału i zgody, a majątek nieruchomy, którego wyrok dotyczy, jako nabyty w czasie trwania małżeństwa podlega z mocy art. XVIII przep. wpr. kod. rodz. postanowieniom z art. 21 i n. Kod. rodz. o wspólności ustawowej.Pozwani Bronisław i Janina K. zarzucili, że zgoda powódki istniała, a nawet ona sama nakłoniła swego męża do zawarcia ugody przed Sądem Powiatowym.Sąd Powiatowy orzekł zgodnie z żądaniem powódki Marii K. Sąd ustalił, że nieruchomość, o którą chodzi, należy do wspólności ustawowej, a brak jest podstaw do przyjęcia, że powódka wyraziła zgodę na pozbycie tej nieruchomości na rzecz pozwanej Janiny K.W rewizji od tego wyroku pozwani Bronisław i Janina K. zarzucają naruszenie prawa materialnego i sprzeczność ustaleń z zebranym w sprawie materiałem. Sąd Powiatowy nie uwzględnił mianowicie, że na korzyść pozwanych przemawia rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych, nieruchomość bowiem powoda ma niezgodną księgę, w której jako wyłączny właściciel ujawniony jest tylko pozwany Jan K. Poza tym pozwany Jan K. miał oświadczyć przed Sądem, że jego żona, nieobecna w czasie zawierania ugody, wie o wszystkim i nie będzie oponować. Niezależnie od tych uchybień rewizja pozwanych Bronisława i Janiny K. zarzuca, że Sąd Powiatowy nie ustala, czy przedmiotowy obiekt majątkowy jest dorobkiem, od czego zależy zaliczenie go do wspólności majątkowej.Sąd Wojewódzki przekazał Sądowi Najwyższemu z mocy art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne przedstawione w sentencji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych zabezpiecza obrót nieruchomości, dla których urządzono księgi wieczyste, a wzgląd na pewność obrotu jest społecznie ważniejszy aniżeli majątkowy interes współmałżonka zbywcy. Zresztą stosunkowo łatwo zabezpieczyć te swoje nieujawnione prawa na zasadzie art. 23 i 24 pr. rzecz. i następstwa zaniedbań w tym względzie nie powinny obciążać działającej w dobrej wierze osoby trzeciej. Z chwilą wejścia w życie Kod. rodz. nie wprowadzono żadnych zmian w prawie rzeczowym w omawianym zakresie, a w świetle art. 20 pr. rzecz. nie powinno budzić wątpliwości, że ten, komu prawo ujawnione w księdze wieczystej służy, aczkolwiek według rzeczywistego stanu prawnego nie wyłącznie, może prawo to skutecznie w warunkach z art. 20 pr. rzecz. przenieść na inną osobę, skoro skutek taki może istnieć jako następstwo czynności prawnej osoby, której ujawnione w księdze wieczystej prawo w rzeczywistości w ogóle nie służy.Według brzmienia art. 20 pr. rzecz., z rękojmi przewidzianej tymże przepisem korzysta z zastrzeżeniem dobrej wiary ten, kto przez czynność prawną nabywa własność lub inne prawo rzeczowe, do nabycia zaś takiego prawa wymagana jest umowa o charakterze rzeczowym (rozporządzająca), która nie jest identyczna z umową zobowiązującą, dająca jedynie tytuł do domagania się określonego świadczenia (por. uchwała składu 7 sędziów z dnia 29 marca 1952 r., sygn. C. 1521/51 - "Państwo i Prawo" 1952, nr 8-9, s. 354). Że czynności prawne tylko zobowiązujące nie korzystają z rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, wynika też z art. 22 pr. rzecz., który wymaga istnienia dobrej wiary nabywcy warunkującej rękojmię, w czasie dojścia rozporządzenia do skutku, a gdy do nabycia prawa ("dokonania rozporządzenia") potrzebny jest wpis, również w czasie złożenia wniosku o wpis.2. Według art. 22 Kod. rodz., potrzebna jest do dokonania czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem objętym wspólnością ustawową zgoda drugiego małżonka. Jest to jeden z przypadków przewidzianych art. 46 przep. og. pr. cyw. Stosownie do tego przepisu, oświadczenie wyrażające zgodę może być złożone i po dokonaniu czynności, ma jednak moc wsteczną od chwili dokonania czynności i nie wymaga szczególnej formy przewidzianej dla danej czynności.Przyjęcie zasady, że późniejsze potwierdzenie czynności prawnej przez osobę trzecią zastępuje jej zgodę na dokonanie czynności, prowadzi do wniosku, że mimo braku zgody osoby trzeciej czynność nie jest bezwzględnie nieważna. Potwierdzenie nadaje takiej czynności skuteczność, a podstawę do zakwalifikowania jej jako nieważnej daje dopiero brak jej potwierdzenia.Do tej chwili bądź do chwili jej potwierdzenia czynność prawna posiada charakter czynności niezupełnej (negotium claudicans). Pojęcie nieważności bezwzględnej czy względnej łączy się zasadniczo z wadami oświadczenia woli. Nieważność czynności niezupełnej jest również o tyle względna, że czynność taka może stać się ważna przez jej uzupełnienie potwierdzeniem i różni się zaś od czynności względnie nieważnych z powodu błędu czy groźby tym przede wszystkim, że te ostatnie wywierają przed powołaniem się strony na ich nieważność (uchyleniem się od skutków prawnych oświadczenia woli) skutki prawne czynności ważnych.3. i 4. Zezwolenie sądu zastępuje z mocy przepisu ustawy (art. 15 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. - Dz. U. Nr 34, poz. 310) zgodę współmałżonka, tak samo zatem, jak i ta zgoda, nastąpić może przed i po dokonaniu rozporządzenia przekraczającego zakres zwykłego zarządu. Przy wykładni art. 15 powołanej ustawy nie można pomijać jego celu i przepisu tego odrywać od postanowień art. 46 przep. og. pr. cyw. Ograniczenie prawa sądu do udzielania zezwolenia tylko przed dokonaniem rozporządzenia prowadziłoby do konieczności powtórzenia czynności prawnej. Ostateczny wynik byłby ten sam, a jedynie narosłyby dodatkowe i zupełnie zbędne koszty. Byłoby to szkodliwe formalizowanie, z punktu widzenia interesów rodziny, które właśnie chronić ma wzmiankowany art. 15.Sąd wyda decyzję przewidzianą w omawianym art. 15 po stwierdzeniu, że wymaga tego dobro rodziny, nie działa jednak z urzędu, ale na wniosek i to według nie budzącego wątpliwości brzmienia przepisu prawnego tylko na wniosek małżonka. Z wnioskiem takim nie może wystąpić ani wierzyciel, ani w ogóle osoba trzecia, bo pomijając już inne względy, prowadziłoby to do zmuszenia strony z aktu niezupełnego, a więc bezskutecznego, do wykonania określonego nim świadczenia. Nie można by też usprawiedliwić narzucania na tej drodze małżonkom, choćby nawet w interesie rodziny, pewnych dyspozycji ich wspólnym majątkiem, byłoby to bowiem sprzeczne z prawami osób korzystających z pełnej zdolności do działań prawnych.Z przedstawionych powodów udzielił Sąd Najwyższy odpowiedzi na przedstawione pytania prawne o treści jak w sentencji uchwały.