I CO 77/54

Skład orzekającyPrzewodniczący: p. o. Prezes Z. Resich. Sędziowie: B. Dobrzański, J. Marowski, M. Grudziński, S. Gross, J. Majewski, J. Szczerski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał pytanie prawne, wynikłe w sprawie z powództwa Józefa i Władysławy H. przeciwko Skarbowi Państwa o wydanie nieruchomości:"Czy obywatel polski wpisany w czasie okupacji na listę narodową niemiecką może poszukiwać zwolnienia jego mienia zajętego bez uzasadnionej podstawy, jeżeli nie jest w jego posiadaniu?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Jeżeli przeciwko obywatelowi polskiemu wpisanemu w okresie okupacji na listę narodową niemiecką było prowadzone postępowanie karne o przestępstwo przewidziane w dekrecie z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237) lub toczyło się postępowanie określone w przepisach wymienionych w art. 9 powołanego dekretu - o zwolnieniu majątku spod zajęcia orzeka sąd karny".Uzasadnienie faktycznePytanie prawne, przedstawione składowi 7 sędziów, opiera się na następującym stanie sprawy:Powodowie, obywatele polscy, zamieszkali tak w czasie wojny 1939-1945 r., jak i po wojnie na terenie K. w województwie łódzkim, wpisani zostali po dniu 31 sierpnia 1939 r. do trzeciej grupy niemieckiej listy narodowej. Powodowie są właścicielami nieruchomości położonej w K., składającej się z dwuizbowego domku i ogrodu. Nieruchomość ta objęta została przez b. Tymczasowy Zarząd Państwowy, a następnie przekazana w administrację miejskiemu Zarządowi Budynków Mieszkalnych.Powodowie złożyli deklarację wierności, a wszczęte przeciwko nim postępowanie karne o odstępstwo od narodowości zakończyło się postanowieniem o zaniechaniu ścigania, wydanym przez prokuratora b. Sądu Okręgowego w Łodzi na podstawie art. 17 § 1 w związku z art. 4 lit. b) dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237). W sprawie nie zapadło orzeczenie o przepadku majątku ani orzeczenie o jego zwolnieniu.Uzasadnienie prawneSentencja niniejszej uchwały powzięta została w wyniku poniżej przytoczonych rozważań:Ustawa z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96) wraz z późniejszymi zmianami (Dz. U. z 1945 r. Nr 34, poz. 203 i Nr 55, poz. 307 oraz Dz. U. z 1946 r. Nr 11, poz. 73) nakazywała opis, zajęcie oraz oddanie pod dozór i zarząd mienia odstępców od narodowości polskiej wyliczonych w art. 21. Istotę tego zajęcia, następującego w stosunku do osób wymienionych w art. 21 także "z mocy samej ustawy", wyjaśnia uchwała Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1946 r. C. Prez. 2/46 ("Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego - Orzeczenia Izby Cywilnej" zeszyt I z 1947 r., poz. 1).Zajęcie spełniało rolę zabezpieczenia przepadku mienia orzekanego przez sąd grodzki na podstawie art. 16 (znowelizowanego dekretem z dnia 22 lutego 1946 r. Dz. U. Nr 11, poz. 73) w postępowaniu toczącym się według przepisów k.p.k., z uwzględnieniem odmiennych postanowień ustawy. Na podstawie tego przepisu orzeczenie przepadku mienia następowało zresztą niezależnie od tego, czy ulegało ono uprzednio zajęciu "z mocy samego prawa", o ile tylko spełnione zostały inne przesłanki w art. 16 ustanowione.Ustawa z dnia 6 maja 1945 r., obowiązująca na terenie obszarów Rzeczypospolitej Polskiej wcielonych przemocą przez okupanta do Rzeszy Niemieckiej oraz na terenie b.W.M. Gdańska, została wraz ze wszystkimi zmianami uchylona przez art. 8 dekretu z dnia 17 października 1946 r. o zniesieniu specjalnych sądów karnych (Dz. U. Nr 59, poz. 329). Dekret z dnia 17 października 1946 r. wszedł w życie z dniem ogłoszenia, tj. w dniu 17 listopada 1946 r. Uchylił on również dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 4 listopada 1944 r. o środkach zabezpieczających w stosunku do zdrajców Narodu (Dz. U. Nr 11, poz. 54), dotyczący czynów, popełnionych na obszarze b. tzw. Generalnej Gubernii i województwa białostockiego. Z dniem więc 17 listopada 1946 r. stracił moc obowiązującą dekret z dnia 4 listopada 1944 r. i ustawa z dnia 6 maja 1945 r.Od dnia 11 września 1946 r. do czynów popełnionych na obszarze województwa śląsko-dąbrowskiego miał już zastosowanie dekret z dnia 28 czerwca 1946 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237), rozciągnięty następnie na obszar całego Państwa (Dz. U. z 1946 r. Nr 53, poz. 300).Dekret z dnia 28 czerwca 1946 r. nie wprowadza już "zajęcia z mocy ustawy" ani też opisu, zajęcia oraz oddania pod dozór i zarząd, traktując jedynie w art. 13 o zwolnieniu spod zajęcia, dozoru i zarządu. Przepisy art. 9-17 tego dekretu poświęcone są uregulowaniu stosunku nowych zasad odpowiedzialności za odstępstwo od narodowości, do zasad ustawy z dnia 6 maja 1945 r. i dekretu P.K.W.N. z dnia 4 listopada 1944 r. tak w zakresie postępowania karnego, jak i co do sytuacji majątkowych powstałych pod rządem ostatnio wymienionych aktów ustawodawczych. Wynika to w szczególności bezpośrednio z art. 9 dekretu, jak i pozostałych jego przepisów do art. 17 włącznie, powołujących bądź to wprost ustawę z dnia 6 maja 1945 r. lub dekret z dnia 4 listopada 1944 r., bądź też zawierających pojęcia aktami typu wprowadzone.Spraw majątkowych dotyczą w szczególności art. 11, 12 i 14 dekretu.Art. 12 uregulował ostatecznie sprawę przepadku mienia i nałożonych grzywien, o ile przepadek i grzywny orzeczone zostały prawomocnie do dnia wejścia w życie dekretu. W razie więc prawomocnego orzeczenia przepadku kwestia posiadania, istotna ze względu na art. 13, nie ma znaczenia w sprawach o wydanie mienia, wszczętych przeciwko Skarbowi Państwa bądź innym organom wykonującym zarząd.Art. 13 dekretu reguluje kwestię zwolnienia i przepadku majątku w przypadku, gdy majątek był zajęty czy to z mocy samego prawa, czy to w trybie art. 22 ustawy z 1945 r., a przeciw obywatelowi była wszczęta sprawa na podstawie dekretu z dnia 4 listopada 1944 r. lub ustawy z dnia 6 maja 1945 r, (art. 9 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r.). Według § 5 art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o zwolnieniu bądź przepadku majątku orzeka na posiedzeniu niejawnym z udziałem prokuratora sąd wskazany w art. 6 dekretu, a więc specjalny sąd karny, powołany w ogóle do orzekania w sprawach unormowanych dekretem. Zniesienie specjalnych sądów karnych wymienionym już dekretem z dnia 17 października 1948 r. oznacza wobec tego, że na miejsce sądu karnego wymienionego w omawianym art. 13 § 5 wszedł właściwy sąd karny powołany do ścigania przestępstw przewidzianych dekretem, zatem sąd powiatowy. Na stanowisku właściwości sądu karnego do orzekania o zwolnieniu majątku stanął już Sąd Najwyższy w motywach uchwały Całej Izby Cywilnej z dnia 30 listopada 1946 r. Prez. C. 2/46.Z przepisów art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1948 r. wynika, że dekret nie wprowadza rozróżnienia uprawnień w zależności od kategorii przyjętej "volkslisty" oraz od tego, czy zajęcie nastąpiło z mocy ustawy czy też w wyniku decyzji władz finansowych (likwidacyjnych). Dodać tu trzeba, że zajęcie majątku niektórych kategorii "volksdeutschów" z mocy samej ustawy ma to znaczenie, że czynności wykonawcze zajęcia majątku nie były koniecznym wymogiem zabezpieczenia grożącego przepadku. Wobec tego, że ustawa z dnia 6 maja 1945 r. nie przewidywała środków prawnych przeciw decyzjom i czynnościom władz, wymienionych w rozdziale III tej ustawy, art. 13 dekretu, rozwiązujący sytuacje prawnomajątkowe powstałe pod rządem uchylonej ustawy, określił wszelkie przesłanki materialne i formalne niezbędne do orzeczenia o zwolnieniu majątku odstępcy spod zajęcia. Wniosek taki potwierdza również brzmienie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 lipca 1950 r. w sprawie wykonania ustawy o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej (Dz. U. Nr 32, poz. 294), a zwłaszcza § 6 pkt 2 rozporządzenia, wprowadzający jedyny tylko warunek zwolnienia w postaci posiadania przez odstępcę mienia, które ma być zwolnione.Wymienione wyżej rozporządzenie wykonawcze do ustawy amnestyjnej obejmuje także zajęcie, które pod rządem dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. mogło nastąpić już tylko na podstawie art. 60 k.p.k. w ówczesnej numeracji (obecnie art. 53 k.p.k.) jako zabezpieczenie przepadku majątku, grożącego z mocy tego dekretu (art. 2). Według cytowanego przepisu k.p.k. postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia wydaje sąd karny, a zatem ten sąd jest również właściwy do zwolnienia spod zajęcia, stanowiącego formę zabezpieczenia.W związku z omówieniem właściwości sądu karnego, powołanego do zwolnienia majątku osoby, przeciwko której toczyło się postępowanie określone w sentencji niniejszej uchwały, nasuwa się potrzeba oceny § 2 rozporządzenia z dnia 26 lipca 1950 r. Norma ta stanowi, że przepisy ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. (Dz. U. Nr 29, poz. 270) wykonuje władza, przed którą toczy się postępowanie lub która zarządza wykonanie orzeczenia. Z przepisu tego wynika, że jeżeli postępowanie karne w chwili wejścia w życie rozporządzenia jeszcze się toczy, to wówczas właściwy jest sąd karny rozpoznający aktualnie sprawę, a zatem także sąd drugiej instancji. Jeżeli postępowanie karne już zostało ukończone, to przepisy ustawy wykonuje sąd karny pierwszej instancji (art. 404 k.p.k.), który zarządza wykonanie orzeczenia. Użycie słowa "lub" w § 2 omawianego rozporządzenia nie może być rozumiane jako wprowadzenie równoczesnej właściwości różnych sądów lub władz. Ponieważ według § 6 pkt 1 rozporządzenia prawomocne orzeczenia o przepadku majątku, zapadłe do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 20 lipca 1950 r., pozostają w mocy, a zarządzenia o wykonaniu przepadku mienia wydaje prokurator (art. 9 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku mienia - Dz. U. Nr 65, poz. 390 z późniejszymi zmianami), przeto prokurator pozostaje właściwy do wykonania ustawy w zakresie realizacji orzeczonego przepadku.Na zakończenie tej części motywów należy wskazać, że potrzeba orzekania przez sąd karny w trybie art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o zwolnieniu lub przepadku majątku zachodzi w przypadku istnienia przesłanek w sentencji uchwały wymienionych. W grę wchodzą zatem dwa zagadnienia, tj. kwestia wszczęcia postępowania i pojęcie zajęcia mienia.Ustawa z 1945 r. zna dwa tryby rehabilitacji: administracyjną i sądową. Wszczęcie zatem postępowania według tej ustawy i w jej rozumieniu następowało nie tylko wówczas, gdy władze bezpieczeństwa publicznego lub prokurator specjalnego sądu karnego podjęli dochodzenie lub skierowali sprawę do sądu karnego (art. 4), lecz także wówczas, gdy zobowiązany do tego z ustawy odstępca złożył deklarację wierności, wszczynając w ten sposób postępowanie administracyjne (art. 4). Postępowanie takie mogło zresztą w razie zgłoszenia zarzutów doprowadzić do skierowania sprawy na drogę sądową. Wszczęciem postępowania jest tym bardziej złożenie wniosku o rehabilitację sądową, do czego zobowiązani byli niektórzy odstępcy oprócz złożenia deklaracji wierności (art. 8 ustawy i § 9 rozporządzenia z dnia 25 maja 1945 r., Dz. U. Nr 21, poz. 128). Dodać tu trzeba, że według art. 13 § 3 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. zwolnienie majątku spod zajęcia, dozoru i zarządu mogło nastąpić między innymi pod warunkiem wydania postanowienia o zaniechaniu ścigania (art. 17).Moc zaś takiego postanowienia o zaniechaniu nadana została zaświadczeniom wydawanym przez władze administracyjne, stwierdzającym obywatelstwo polskie i przynależność do narodowości polskiej i zaświadczeniom stwierdzającym złożenie deklaracji wierności (art. 11). Przepisy dekretu zrównały zatem, o ile chodzi o przesłanki z art. 13 dekretu, postępowanie karne z administracyjnym, mimo że niektóre kategorie odstępców podlegały tylko rehabilitacji administracyjnej.Opis i zajęcie majątku (§ 2 rozporządzenia z dnia 30 listopada 1944 r, i art. 22 ustawy z 1945 r.) nastąpiły w zasadzie w razie sporządzenia przez władzę finansową (likwidacyjną) protokołu zajęcia z wymienieniem osoby i jej zajmowanego mienia, jeżeli ponadto z protokołu wynikają przyczyny zajęcia. Faktyczne objęcie mogło jednak uzyskać charakter normalnego zajęcia przez późniejsze potwierdzenie w formie decyzji właściwej władzy o oddaniu zajętego mienia w zarząd lub dozór, jeżeli decyzja zawiera istotne elementy opisu i wynika z niej przyczyna zajęcia.Sądy cywilne, rozpoznając sprawy o wydanie zajętego majątku osób, w stosunku do których toczyło się postępowanie wskazane w sentencji niniejszej uchwały, nie mogłyby uwzględnić powództwa windykacyjnego, ponieważ stan zajęcia ogranicza prawa powoda, płynące z art. 28 pr. rzecz. Skoro o zwolnieniu majątku lub o jego przepadku orzeka sąd karny, orzeczenie zatem sądu karnego będzie prejudycjalne dla sprawy cywilnej. Z tej przyczyny sąd cywilny powinien zawiesić postępowanie i zwrócić się do sądu karnego o wydanie właściwego orzeczenia (art. 192 § 2 k.p.c.).Spośród różnorodnych stanów faktycznych, nie objętych przedstawionymi rozważaniami, nasuwa się w szczególności sytuacja, kiedy mienie nie ulegające przepadkowi zostało prawomocnie z mocy samego prawa zwolnione spod zajęcia, dozoru i zarządu na podstawie art. 16 ustawy z dnia 6 maja 1945 r. (w brzmieniu dekretu z dnia 22 lutego 1946 r., Dz. U, Nr 11, poz. 73). Wskutek takiego zwolnienia odpada aktualność stosowania art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. oraz § 6 rozporządzenia z dnia 26 lipca 1950 r., które zakładają istnienie zajęcia majątku.