I C 2634/52

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytania prawne wynikłe w sprawie z powództwa Janiny B. przeciwko Mieczysławowi B. o rozwód:1)"Czy postanowienie w przedmiocie objętym art. 431 k.p.c. może być wydane przez przewodniczącego na posiedzeniu niejawnym?"2)"W przypadku odpowiedzi twierdzącej - czy postanowienie przewodniczącego wymaga przedstawienia pełnemu składowi sądu wojewódzkiego na najbliższym posiedzeniu (anal. do art. 859 § 4 k.p.c.)?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych, co następuje:1)"Postanowienia przewidziane w art. 431 k.p.c. wydaje się tylko na rozprawie"2)"W przypadkach wyjątkowych nie cierpiących zwłoki, jeżeli wstrzymanie rozstrzygnięcia do czasu rozprawy groziłoby szkodliwymi i nie dającymi się usunąć następstwami, przewodniczący może w kwestiach wymienionych w art. 431 k.p.c. wydawać zarządzenia z obowiązkiem przedstawienia ich do rozpoznania sądowi na najbliższej rozprawie".Uzasadnienie faktyczneArt. 431 k.p.c. nie wyjaśnia, jakie normy postępowania należy stosować przy wydawaniu postanowień, przewidzianych w tym przepisie. Rozwiązywanie nasuwających się w tym zakresie zagadnień wyłącznie w oparciu o art. 416 k.p.c., który wskazuje pomocniczo na "przepisy ogólne o postępowaniu", prowadziłoby niejednokrotnie do wyniku nie odpowiadającego niewątpliwie tej racji prawnej, dla której art. 431 k.p.c. został powołany do życia. Toteż już w dotychczasowym orzecznictwie (por. orzecz. C. 98/51, 797/51, 1257/51, 59/53, 183/53 i szereg dalszych) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że należy się tu kierować przede wszystkim charakterem postanowień z art. 431 k.p.c., który zbliża je do tymczasowych zarządzeń, choć ich z nimi nie utożsamia, i że wobec tego można stosować przepisy dotyczące tych zarządzeń, lecz tylko odpowiednio, tj. o ile nie przemawia przeciwko temu w danym zakresie odrębna istota i racja prawna omawianych postanowień.Wśród cech zbliżających te postanowienia do tymczasowych zarządzeń należy podkreślić normowanie przez nie stanu rzeczy tylko "podczas procesu" o rozwód lub unieważnienie małżeństwa, na skutek czego od istnienia takiego procesu i jego trwania uzależniona jest ważność wydawania postanowień, jak i czasowy ich zasięg. Podobnie też jak przy tymczasowych zarządzeniach w przypadkach z art. 431 k.p.c. chodzi z natury o powzięcie przez sąd właściwych decyzji w trybie postępowania bardziej przyspieszonym od zwykłego.Z drugiej strony postanowienia z art. 431 k.p.c. istotnie odróżnia od tymczasowych zarządzeń to, że są one jedynymi orzeczeniami sądowymi, jakie w tym czasie mogą być wydawane w zakresie wskazanych w tym przepisie przedmiotów rozstrzygnięć, przy czym orzeczenia te są "ostateczne" w tym znaczeniu, że nie podlegają "sprawdzeniu" w jakimkolwiek innym postępowaniu.Już na tle tych uwag ogólnych zarysowuje się odpowiedź przecząca w stosunku do pierwszego z postawionych pytań prawnych, skoro w świetle tych uwag niewątpliwie nie byłoby odpowiednie stosowanie art. 861 k.p.c., który zezwala na rozpoznanie na posiedzeniu niejawnym wniosków o zarządzenie tymczasowe. Przy rozstrzyganiu bowiem wynikającego z pytania zagadnienia: rozprawa czy posiedzenie niejawne - wysuwa się oczywiście na plan pierwszy nie to, co zbliża postanowienia z art. 431 k.p.c. do tymczasowych zarządzeń, lecz to, co te postanowienia zasadniczo odróżnia, a mianowicie ich wyłączność i "ostateczność", które to cechy stosownie do systemu przyjętego w kodeksie postępowania cywilnego dla rozstrzygnięcia o charakterze merytorycznym same przez się przemawiają stanowczo za potrzebą rozprawy. Nie ma dostatecznych racji prawnych, dla których wyjątkowo postanowienia z art. 431 k.p.c., nie ulegające sprawdzeniu w jakimkolwiek innym postępowaniu sądowym, miałyby być wydane bez tej rękojmi wszechstronnego wyświetlenia, jaką zapewnia rozpoznanie sprawy na rozprawie. Ważny skądinąd postulat przyspieszenia postępowania nie może być urzeczywistniony z ujmą dla naczelnej zasady naszego procesu, jaką jest orzekanie na podstawie ustalenia prawdziwego stanu faktycznego.Rozpoznanie sprawy na rozprawie wiąże się z udziałem w tym rozpoznaniu ławników, co stanowi też bardzo ważki argument przemawiający za odpowiedzią przeczącą w stosunku do rozważanego pytania. Należy zwrócić uwagę na wielką wagę społeczną, jaką posiadają postanowienia z art. 431 k.p.c. orzekające o wzajemnych obowiązkach małżonków oraz o sposobie roztoczenia pieczy nad wspólnymi dziećmi, a więc o ważnych sprawach z zakresu życia rodziny, której ustawodawstwo Państwa Ludowego zapewnia szczególną i wszechstronną ochronę. Okoliczność, że omawiane postanowienia wydaje się tylko na czas procesu o rozwód lub unieważnienie małżeństwa, nie tylko nie umniejsza ich wagi, lecz raczej ją podkreśla, skoro samo wszczęcie tego rodzaju procesu z reguły sygnalizuje pewien stan patologiczny danego związku małżeńskiego, a w ślad za tym i ewentualne zagrożenie dobra dzieci, co wszystko może wywołać potrzebę postanowień szczególnie wnikliwych i starannie dostosowanych do okoliczności każdego przypadku. Podejmowanie tego rodzaju rozstrzygnięć bez udziału ławników nie dawałoby całkowitej rękojmi uwzględnienia ważkiej problematyki stosunków rodzinnych i byłoby sprzeczne z zasadą udziału czynnika społecznego, na jakiej opiera się wymiar sprawiedliwości w Państwie Ludowym.Z zasad powyższych należy na postawione pytanie odpowiedzieć, że postanowienia przewidziane w art. 431 k.p.c. wydaje się tylko na rozprawie.Konieczne jest jednak wprowadzenie pewnego zastrzeżenia, o ile chodzi o przypadki wyjątkowe, nie cierpiące zwłoki, w których wstrzymanie rozstrzygnięcia do czasu rozprawy groziłoby szkodliwymi i nie dającymi się usunąć następstwami. W takim razie postulat przyspieszenia postępowania wysunie się tak dalece na czoło, że usprawiedliwi to z kolei sięgnięcie do przepisów o tymczasowych zarządzeniach i zastosowanie odpowiednie art. 859 § 4 k.p.c. W tego rodzaju sytuacjach należy więc przyznać przewodniczącemu prawo wydawania zarządzeń w kwestiach wymienionych w art. 431 k.p.c. z obowiązkiem jednak przedstawienia ich do rozpoznania sądowi na najbliższej rozprawie. Ostatecznie więc i w tym przypadku sprawę rozstrzygnie sąd w pełnym składzie zgodnie z wyżej przyjętą ogólną zasadą.