II CZ 237/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Norberta P. przeciwko Anieli P. o rozwód, po rozpoznaniu zażalenia powoda na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 22 grudnia 1953 r., zaskarżone postanowienie uchylił i przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania wniosek pozwanej o zobowiązanie powoda do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny podczas procesu.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 22 grudnia 1953 r., wydanym w toku postępowania w sporze o rozwód małżeństwa stron, Sąd Wojewódzki w Krakowie zobowiązał powoda do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny podczas procesu rozwodowego przez płacenie na rzecz każdego z dwojga małoletnich dzieci stron po 75 zł miesięcznie. Postanowienie to zaskarżył powód zażaleniem, zarzucając, że prawomocnym wyrokiem Sądu Powiatowego w Krakowie zostały już od niego zasądzone alimenty po 120 zł miesięcznie na rzecz każdego z dzieci stron.Uzasadnienie prawneWychodząc poza granice podstaw zażalenia Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak wynika z akt sprawy, na rozprawie przed Sądem Wojewódzkim w dniu 6 listopada 1953 r. pozwana zgłosiła wniosek przedstawiony wyżej na wstępie. Na tej rozprawie Sąd Wojewódzki postanowił dopuścić dowód ze świadków "z tym, że wniosek z art. 431 k.p.c. zostanie załatwiony po przesłuchaniu świadków, który to dowód Sąd Wojewódzki zlecił przeprowadzić sądom wezwanym. Postanowienie to można traktować jako zamknięcie w trybie art. 232 § 2 k.p.c. rozprawy przeprowadzonej nad wnioskiem pozwanej z art. 431 k.p.c., a mianowicie jako zamknięcie rozprawy w przypadku, gdy ma być jeszcze przeprowadzony dowód przez sąd wezwany, a sąd orzekający uznaje rozprawę co do tego dowodu za zbędne. Wprawdzie w świetle zasady prawnej uchwalonej przez Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów dnia 13 kwietnia 1953 r. postanowienie przewidziane w art. 431 k.p.c. wydaje sąd "tylko na rozprawie", jednakże skoro dopuszczalne jest zamknięcie w trybie art. 232 § 2 k.p.c. rozprawy poprzedzającej wydanie wyroku, dopuszczalne jest zamknięcie w tym samym trybie także i rozprawy nad wnioskiem z art. 431 k.p.c. W takim przypadku, tak samo jak to ma miejsce co do wyroku, postanowienie z art. 431 k.p.c. zostaje wydane na podstawie przeprowadzonej rozprawy, zatem powinno ono być wydane i ogłoszone przez ten sam skład sądu, przed którym odbyła się rozprawa poprzedzająca bezpośrednio wydanie postanowienia (art. 332 k.p.c.). Wbrew temu, zaskarżone postanowienie zostało wydane na posiedzeniu niejawnym dnia 22 grudnia 1953 r. przez jednego sędziego, a nie przez pełny skład sądu z ławnikami, przed którym to składem przeprowadzona została ostatnia rozprawa. Z tej przyczyny zaskarżone postanowienie dotknięte jest wadą nieważności (art. 371 § 2 pkt 4 w związku z art. 394 § 3 k.p.c.) i musi ulec uchyleniu.Natomiast zarzut powagi rzeczy osądzonej jest chybiony, mimo że z akt sygn. I C. 1477/50 b. Sądu Okręgowego w Krakowie wynika, iż zgodnie z twierdzeniem powoda zawartym w zażaleniu, prawomocny wyrok tegoż sądu z dnia 13 lutego 1951 r. zasądził od pozwanego na rzecz każdego z dwojga dzieci stron alimenty po 120 zł miesięcznie. W przedmiocie bowiem stosunku takiego wyroku do postanowienia z art. 431 k.p.c. wyjaśnić należy, co następuje:Mimo że w skład "potrzeb rodziny" (art. 431 k.p.c.) wchodzi utrzymanie małoletniego dziecka, to jednak przedmiot wyroku zasądzającego alimenty na rzecz dziecka jest inny niż przedmiot postanowienia z art. 431 k.p.c. zobowiązującego małżonka do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny także i wówczas, gdy w danym przypadku potrzebami rodziny, o które chodzi, są wyłącznie potrzeby dziecka. Wyrok zasądzający alimenty rozstrzyga o wierzytelności alimentacyjnej dziecka, postanowienie natomiast z art. 431 k.p.c. normuje "wzajemne obowiązki małżonków", a więc dotyczy ich wewnętrznego stosunku. Regulując wzajemne obowiązki małżonków postanowienie z art. 431 k.p.c. nie może dotykać praw dziecka, a w szczególności nie mogłoby zmieniać wyroku zasądzającego alimenty na rzecz dziecka, to bowiem mogłoby nastąpić wyłącznie w trybie albo art. 41 Kod. rodz. albo art. 437 k.p.c.Jeżeli więc np. dziecko będące u matki posiada wyrok zasądzający na jego rzecz alimenty od ojca, a w toku procesu rozwodowego rodziców dziecka matka żąda zobowiązania ojca w trybie art. 431 k.p.c. do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny przez płacenie jej na utrzymanie dziecka tej właśnie kwoty, która została już tytułem alimentów zasądzona wyrokiem na rzecz dziecka, wnioskowi z art. 431 k.p.c. nie przeciwstawia się powaga rzeczy osądzonej powyższego wyroku, skoro inne są strony i inny przedmiot. Natomiast fakt, że ta sama kwota została już zasądzona na rzecz dziecka, czyni zbędną w tym zakresie interwencję sądu rozpoznającego spór o rozwód, w następstwie czego wniosek taki uległby merytorycznemu oddaleniu. W takim bowiem przypadku w stosunku do małżonka, u którego jest dziecko, brak wszelkiej potrzeby ochrony sądowej, skoro istnieje już wyrok na rzecz dziecka, na podstawie którego koszty utrzymania i wychowania dziecka mogą być egzekwowane bez potrzeby uzyskiwania jakiegokolwiek dodatkowego tytułu. Jednakże potrzeba ochrony sądowej w trybie art. 431 k.p.c. zachodzi, jeżeli zmienione w międzyczasie okoliczności uzasadniają podwyższenie wysokości zasądzonych na rzecz dziecka alimentów, jeżeli przeto dziecku służyłoby powództwo z art. 41 Kod. rodz. W takim przypadku małżonek, u którego jest dziecko, może żądać w trybie art. 431 k.p.c. podczas procesu o rozwód zobowiązania współmałżonka do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny przez płacenie małżonkowi dalszej kwoty, ponad zasądzoną już wyrokiem na rzecz dziecka. Takie postanowienie nie dotyka praw dziecka. A skoro nie może ono w żadnym razie tych praw dotykać, musiałby ulec oddaleniu wniosek małżonka zobowiązanego wyrokiem o unormowanie w trybie art. 431 k.p.c. "wzajemnych obowiązków" przez zmniejszenie wysokości rat alimentacyjnych zasądzonych wyrokiem na rzecz dziecka. Zobowiązany może natomiast dochodzić tego żądania powództwem z art. 41 Kod. rodz. przeciwko dziecku.Stosując powyższe zasady do sprawy niniejszej, należy zaznaczyć, że pozwana nie wyjaśniła treści swego żądania i nie wiadomo, czy żąda ona kwoty 150 zł w miejsce kwot zasądzonych wyrokiem na rzecz dzieci, czy też niezależnie od nich, a więc ponad te kwoty. Mimo że sąd nie jest w tym przypadku związany granicą żądania (art. 329 § 2 pkt 2 k.p.c.), to jednak prawidłowe postępowanie wymaga wyjaśnienia treści żądań stron. W razie zobowiązania małżonka w trybie art. 431 k.p.c. do płacenia pewnych kwot ponad zasądzone wyrokiem, należy to w sentencji postanowienia wyraźnie określić, aby nie dawać, jak to czyni zaskarżone postanowienie, podstaw do wątpliwości co do wzajemnego stosunku tych dwóch tytułów.