C 688/51

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z powództwa Wiktorii W. przeciwko Wacławowi W. o rozwód:"Czy w przypadku uwzględnienia zarzutów rewizji, dotyczących alimentów, zasądzanych wyrokiem orzekającym rozwód, zachodzi potrzeba uchylenia wyroku w całości, czy też jedynie w części dotyczącej alimentów?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"W przypadku uwzględnienia zarzutów rewizji dotyczących zamieszczonego w wyroku rozwodowym rozstrzygnięcia o alimentach dla małoletniego dziecka sąd rewizyjny uchyla wyrok w całości. Nie zachodzi natomiast taka konieczność w razie uwzględnienia jedynie zarzutów co do rozstrzygnięcia o alimentach na rzecz małżonka".Uzasadnienie faktyczneAby dać odpowiedź na pytanie podlegające rozpoznaniu, konieczne jest ustalenie, czy orzeczenie rozwodu i zasądzenie alimentów opiera się na jednolitym stosunku, wymagającym rozpoznania jako całość i jednolitego rozstrzygnięcia dla uniknięcia rozwiązań sprzecznych z sobą, oraz wyjaśnienie, jak dalece prawo procesowe uzgodnione jest pod tym względem z treścią prawa materialnego. Przy dokonaniu tego ustalenia należy przede wszystkim mieć na uwadze, że z orzeczeniem rozwodu może być połączone zasądzenie alimentów tak na rzecz małżonka, jak i na rzecz dzieci stron. Pytanie przedstawione Sądowi Najwyższemu w składzie 7 sędziów zostało sformułowane najogólniej, czyli dotyczy ono alimentów jednych i drugich, jakkolwiek nie zachodziła ku temu potrzeba, albowiem w sprawie, na tle której wynikło pytanie prawne budzące wątpliwości, wyrok orzekający rozwód nakłada na strony tylko obowiązek ponoszenia kosztów utrzymania dzieci, nie zasądza natomiast alimentów od jednej ze stron na rzecz drugiej. Przy rozważaniu jednak pytania przedstawionego składowi 7 sędziów do rozstrzygnięcia nie może być obojętne, na czyją rzecz wyrok orzekający rozwód zasądza alimenty, czy orzeka "w jakiej wysokości każde z rodziców obowiązane jest do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka", czy też nakłada na jednego z małżonków obowiązek dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi. Tak bowiem prawo materialne jak i procesowe traktuje odrębnie zagadnienie alimentów na rzecz małżonka (art. 34 kod. rodz., art. 436 k.p.c.) a odrębnie na rzecz dzieci stron (art. 32 kod. rodz., art. 437 k.p.c.) i zajmuje w przedmiocie jednolitości stosunku, na którym opiera się rozwód i żądanie zasądzenia alimentów, w zakresie każdego rodzaju alimentów odmienne stanowisko.Jeżeli chodzi o alimenty na rzecz dzieci, to decydujące znaczenie ma art. 32 kod. rodz. Z mocy tego przepisu rozwód nie może być orzeczony bez rozstrzygnięcia o prawach i obowiązkach obojga małżonków względem osób i majątku ich małoletnich dzieci, do zakresu zaś tych praw i obowiązków należą niewątpliwie alimenty. Art. 32 kod. rodz. podkreśla zatem w sposób szczególnie silny związek pomiędzy sprawą o rozwiązanie małżeństwa a uregulowaniem kosztów utrzymania i wychowania dzieci po orzeczeniu rozwodu. Wyrok orzekający rozwód w świetle art. 32 kod. rodz. ma stanowić orzeczenie regulujące całokształt stosunków danej rodziny, którą małżonkowie przez swój związek założyli (art. 14 kod. rodz.). Orzeczenie takie byłoby niepełne, gdyby nie regulowało praw i obowiązków małżonków, których małżeństwo ulega rozwiązaniu, względem osób małoletnich dzieci.Dlatego art. 32 kod. rodz. w sposób imperatywny stanowi niedopuszczalność orzeczenia rozwodu bez jednoczesnego rozstrzygnięcia o prawach i obowiązkach małżonków względem małoletnich dzieci. W przypadku, gdy istnieją małoletnie dzieci, wyrok orzekający rozwód musi orzekać zarazem o prawach i obowiązkach rodziców względem dzieci, przy czym orzeczenie sądu stanowi jednolitą całość. Wyrok taki może uprawomocnić się tylko w całości. Zaskarżenie w drodze rewizji jednej części wyroku rozwodowego wyłącza możliwość uprawomocnienia się wyroku tego w części niezaskarżonej. Chociaż więc zaskarżone zostało orzeczenie tylko w części nakładającej na strony obowiązek ponoszenia w odpowiednich częściach kosztów utrzymania i wychowania małoletnich dzieci, powoduje to rozpoznanie sprawy przez sąd rewizyjny także w odniesieniu do orzeczenia rozwodu (łącznie z orzeczeniem o winie). W przypadku zaś gdy sąd rewizyjny uznaje słuszność zarzutów rewizji w części dotyczącej orzeczenia o obowiązkach małżonka względem dzieci, a brak jest podstaw do zmiany wyroku w tej części, zaskarżony wyrok ulega uchyleniu w całości. Inne rozstrzygnięcie jest niemożliwe do przyjęcia, gdyż w razie uchylenia wyroku tylko w części orzekającej o obowiązku utrzymania dzieci, nastąpiłoby formalne uprawomocnienie się wyroku w pozostałej części, tj. orzekającej rozwód, co jest niedopuszczalne, kolidowałoby to bowiem z wyraźną normą art. 32 kod. rodz.Realizacją myśli przewodniej zawartej w art. 32 kod. rodz. jest w dziedzinie procesu art. 437 k.p.c. Przepis ten podkreśla w sposób szczególnie silny ścisły związek pomiędzy sprawą rozwodu a uregulowaniem kwestii utrzymania i wychowania dzieci po rozwiązaniu małżeństwa. Związku tego nie osłabia bynajmniej fakt, że uregulowanie pomiędzy rodzicami obowiązku alimentowania dzieci może być przedmiotem samodzielnego procesu, którego wszczęcie i przeprowadzenie nie jest zależne od żadnych szczególnych przesłanek. Wprowadzenie bowiem do procesu rozwodowego zasądzania alimentów na rzecz dzieci ma swe proste wytłumaczenie w dążeniu kodeksu, aby o obowiązku alimentacyjnym sąd orzekał łącznie z roszczeniem o udzielenie rozwodu, aby zatem w procesie udzielenie rozwodu i zasądzenie alimentów zostało potraktowane jako stosunek jednolity, który sąd powinien rozpoznać jako całość i jako taką rozstrzygnąć. Wniosek ten będzie uzasadniony tym bardziej, gdy weźmie się pod uwagę fakt, że sąd ma obowiązek rozstrzygać o alimentowaniu dziecka z urzędu, czyli niezależnie od wniosków stron w procesie, w którym orzeka rozwód, i że zasądzenie alimentów stanowi integralną część wyroku rozwodowego. W ten sposób kodeks pragnie zagwarantować szczególnie jednolite rozpoznanie kwestii rozwodu z kwestią alimentów. Do podobnego związania obydwu przedmiotów w jednym postępowaniu ustawodawca miał inne jeszcze szczególnie uzasadnione i widoczne przyczyny. Jest rzeczą oczywistą, że do kwestii alimentowania dziecka sąd podchodzić musi w sposób szczególny, gdy rozstrzyga o niej w związku z orzeczeniem rozwodu. Zerwanie wspólności małżeńskiej sprawia, że ustają normalne warunki dostarczania dziecku utrzymania i wychowania i celowe uregulowanie tej kwestii wymaga rozważenia najróżniejszych okoliczności przytoczonych przez strony na poparcie konieczności orzeczenia rozwodu i przeciwko jego orzeczeniu, przede wszystkim zaś tych, które mają uzasadnić dobro dziecka, a które sąd powinien mieć szczególnie na względzie, gdy orzeka o rozwodzie (art. 29 § 2 kod. rodz.). Stąd podłoże faktyczne tak roszczenia o rozwód, jak i obowiązku alimentowania dziecka zazębia się jedno o drugie i powinno być zharmonizowane wzajemnie. Okoliczności faktyczne uzasadniające rozwód nie mogą być sprzeczne z tymi, na których opiera się rozstrzygnięcie o alimentach, nie mogą one w jednym i drugim przypadku być ocenione odmiennie. Powstaniu ewentualnej sprzeczności zapobiega kodeks przez nakazanie łącznego rozstrzygania o obydwóch przedmiotach. Wymagana w ten sposób łączność przedmiotów zostałaby rozerwana, gdyby w przypadku, którego dotyczy rozpoznawane pytanie, dopuszczalne było na skutek rewizji od części wyroku dotyczącej alimentów uchylenie wyroku tylko w tym przedmiocie i odesłanie sprawy w zakresie tej jedynie części do sądu pierwszej instancji. W ponownej rozprawie chodziłoby już nie o sprawę małżeńską, lecz o zwykły spór majątkowy. Wprawdzie normalnie należałoby liczyć się z tym, że sąd orzekający już odrębnie o kosztach utrzymania i wychowania dziecka oprze się na treści akt procesu rozwodowego, a więc na wszystkich okolicznościach ujawnionych w tym procesie. Jednakże podobne wykorzystanie wyników postępowania rozwodowego dla celów rozstrzygnięcia o alimentach nie byłoby bynajmniej całkowicie zapewnione. Ponadto w ponownej rozprawie po przekazaniu sprawy do sądu pierwszej instancji tylko w tej części mogłyby ujawnić się nowe okoliczności faktyczne i być sprawdzone dodatkowe dowody, które mogłyby prowadzić do odmiennych ustaleń okoliczności faktycznych. Ten nowy stan faktyczny mógłby być tego rodzaju, że uzasadniałby odmienne rozstrzygnięcie o żądaniu rozwodu, gdyby był w postępowaniu dotyczącym tego żądania przedmiotem rozprawy. W ten sposób istniałaby możliwość zapadnięcia sprzecznych z sobą orzeczeń, której kodeks właśnie stara się zapobiec. Co więcej, rozstrzyganie o alimentach dla dziecka w procesie rozwodowym powoduje, że orzeczenie o alimentach ma skutek także w stosunku do osób trzecich. Według treści bowiem art. 434 k.p.c. absolutna skuteczność wyroku rozwodowego obejmuje wszystkie części takiego orzeczenia. Ponieważ sprawa o alimenty po odesłaniu jej samej do sądu pierwszej instancji nie byłaby już sprawą małżeńską, odpadłyby wszelkie przywileje związane z tym poprzednim jej charakterem. Nie można zaś imputować ustawie zamiaru wywołania takiego wyniku, skoro przeciwnie domaga się zasądzenia alimentów z urzędu i "w tym celu" wprowadza przedmiot ten do procesu o rozwód.Wszystkie więc powyższe względy procesowe przemawiają za tym, że na skutek rewizji od wyroku rozwodowego w części orzekającej o alimentach na rzecz dzieci wyrok powinien być uchylony w całości.Odmiennie przedstawia się sprawa, gdy idzie o rozstrzygnięcie w wyroku rozwodowym o alimentach na rzecz jednego z małżonków. Z mocy art. 34 kod. rodz. sąd w sprawie rozwodowej orzeka o obowiązku dostarczenia środków utrzymania przez jednego z małżonków na rzecz drugiego tylko na żądanie uprawnionego małżonka. Orzeczenie zasądzające alimenty na rzecz małżonka nie stanowi więc koniecznej części wyroku rozwodowego. Z tego wynika, że orzeczenia o rozwodzie i o alimentach na rzecz małżonka prawo materialne nie traktuje jako rozstrzygnięcia o jednolitym stosunku. Żądanie alimentów w sprawie rozwodowej, o ile zgłasza je małżonek pozwany, wymaga wystąpienia z powództwem wzajemnym (jak to ustalił Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 26 września 1952 r. C. 475/51), a o ile zgłasza je powód obok żądania orzeczenia rozwodu, stanowi kumulację roszczeń. Żądanie zasądzenia alimentów nie jest postępowaniem w sprawach małżeńskich (art. 416 k.p.c.), z uwagi więc na art. 202 i 210 k.p.c. żądanie zasądzenia alimentów na rzecz małżonka nie mogłoby bez szczególnego przepisu ustawy być podnoszone w procesie rozwodowym. Ponadto żądanie takie jest zależne od poprzedniego prawomocnego orzeczenia rozwodu, czyli według normalnych przepisów przed prawomocnym orzeczeniem o rozwodzie nie można by go w ogóle dochodzić w sądzie. W tym też ujawnia się właściwy sens art. 34 kod. rodz. i art. 436 k.p.c. Nie chodzi o powiązanie żądania rozwodu i zasądzenia alimentów pod względem materialnym i procesowym w jednolity nierozerwalny stosunek, lecz o dopuszczenie, ze względów celowości, w drodze wyjątku w procesie rozwodowym roszczenia o alimenty na rzecz małżonka. Nic nie przemawia natomiast za tym, aby pod innym względem żądanie zasądzenia alimentów od małżonka w procesie rozwodowym miało być traktowane inaczej, aniżeli zwykłe roszczenie procesowe w przypadku kumulacji roszczeń lub wniesienia powództwa wzajemnego. Dlatego zaskarżenie wyroku tylko w części zasądzającej alimenty na rzecz jednego z małżonków, jeżeli uzasadnia uchylenie wyroku w tej części, nie musi powodować uchylenia wyroku w części pozostałej, tj. co do orzeczenia o rozwodzie. W tym zakresie istnieje nie konieczność, lecz jedynie możliwość na podstawie ogólnego przepisu art. 380 § 2 k.p.c. Poza tą możliwością jednak wyrok może być uchylony tylko w zakresie objętym rewizją i niedopuszczalne jest uchylenie go w całości, odmiennie niż to musi mieć miejsce w przypadku uchylenia wyroku w części dotyczącej alimentacji małoletnich dzieci.Z powyższych względów należało na pytanie przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów udzielić odpowiedzi zawartej w powziętej uchwale.