C 716/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: p. o. Prezes W. Święcicki. Sędziowie: dr J. Jodłowski (sprawozdawca), S. Gross.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Heleny Z. i nieletniego Jana Z. przeciwko Władysławowi Z. o alimenty, na skutek rewizji pozwanego na wyrok Sądu Powiatowego w Mogilnie z dnia 26 lutego 1951 r.,rewizję odrzucił.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem zaocznym z dnia 26 lutego 1951 r. Sąd Powiatowy w Mogilnie zasądził od pozwanego Władysława Z. na rzecz powódki Heleny Z. (żony pozwanego) 90 zł miesięcznie, a na rzecz nieletniego powoda Jana Z. (syna pozwanego) sumę 120 zł miesięcznie tytułem alimentów.Pozwany w dniu 23 lutego 1951 r. nadał na pocztę odpowiedź na pozew z wnioskiem o oddalenie powództwa; odpowiedź ta według adnotacji sekretariatu sądu wpłynęła do Sądu Powiatowego w dniu rozprawy już po ogłoszeniu wyroku zaocznego. W dniu 17 marca 1951 r. pozwany nadał na pocztę rewizję od wyroku zaocznego, którego odpis doręczony mu został w dniu 7 marca 1951 r.Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy po przeprowadzeniu rozprawy rewizyjnej w dniu 28 czerwca 1951 r. przekazał sprawę Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. z uzasadnieniem, iż "rozstrzygnięcie rewizji zależy od rozstrzygnięcia budzącego wątpliwości zagadnienia prawnego, czy niezależnie od sprzeciwu z art. 343 k.p.c. od wyroku zaocznego przysługuje rewizja w ramach art. 369 i nast. k.p.c.".Uzasadnienie prawneRozpoznając powyższe zagadnienie Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl art. 369 § 1 k.p.c. od orzeczeń pierwszej instancji kończących postępowanie służy rewizja, o ile przepis szczególny nie stanowi inaczej. Wyłączenie rewizji ma miejsce zarówno wówczas, gdy przepis szczególny wyłącza ją "expressis verbis" (np. art. 520 § 2 k.p.c.) lub wyłącza środek odwoławczy w ogóle (np. art. 463 k.p.c.), jak i wówczas, gdy na dane orzeczenie pierwszej instancji kończące postępowanie służy inny środek prawny. Tak np. w przypadkach przewidzianych w art. 391 § 1 pkt 1), 9), 10), 11) i 14) k.p.c., w których na postanowienie sądu i zarządzenie przewodniczącego służy zażalenie, rewizja nie służy, mimo iż orzeczenia te kończą postępowanie. Należy uznać, iż także art. 349 § 1 k.p.c. stanowi taki przepis szczególny w stosunku do art. 369 § 1, wyłączający dopuszczalność rewizji od wyroku zaocznego.Jeśli ustawa przewiduje, że na pewien typ orzeczenia pierwszej instancji służy środek prawny o charakterze opozycji, prowadzący do ponownego rozpoznania sprawy (sprzeciw, zarzuty od nakazu zapłaty) przez tę samą instancję, to nie służy równocześnie środek odwoławczy na to samo orzeczenie, prowadzący do rozpoznania sprawy przez instancję wyższą. Dopuszczalność takiej dwutorowości środków prawnych, prowadzących do różnych celów procesowych, wymagałaby wyraźnego oparcia w ustawie. Poprzednio obowiązujący kodeks postępowania cywilnego dopuszczał w drodze wyjątku możność wniesienia przez pozwanego apelacji od wyroku zaocznego, o ile pozwany nie wnosi sprzeciwu (art. 394 k.p.c. w dawnym brzmieniu). Brak analogicznej normy w k.p.c. po zmianie systemu trójinstancyjnego na dwuinstancyjny przemawia dobitnie za poglądem, iż rewizja od wyroku zaocznego nie jest dopuszczalna.Rzecz jasna, iż to, że art. 394 k.p.c. w dawnym brzmieniu dopuszczał możność wniesienia apelacji od wyroku zaocznego, a nowy tekst kodeksu możliwości wniesienia rewizji od wyroku takiego nie przewiduje, nie jest rzeczą przypadku. Sprzeciw w myśl art. 352 k.p.c. prowadzi do ponownego rozpoznania sprawy merytorycznie przez sąd pierwszej instancji; apelacja również prowadziła do ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy, jakkolwiek przez sąd drugiej instancji. Oba więc środki prawne otwierały możliwość ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy z prawem czynienia nowych ustaleń oraz gromadzenia nowego materiału procesowego (w drugiej instancji w granicach art. 404 k.p.c.).Inny natomiast jest charakter systemu rewizyjnego przyjętego przez k.p.c. po reformie z dnia 20 lipca 1950 r. Rewizja, jak wynika z art. 371 § 1, 380, 383 i 386 k.p.c., ma na celu kontrolę prawidłowości i legalności rozstrzygnięcia sprawy przez sąd pierwszej instancji, wszczyna więc postępowanie o zupełnie odmiennym charakterze niż postępowanie apelacyjne. Postępowanie rewizyjne nie jest merytorycznym rozpoznaniem sprawy, sąd rewizyjny nie może czynić własnych ustaleń faktycznych i nawet orzekając co do istoty sprawy opiera się na materiale zebranym w pierwszej instancji i jest związany stanem faktycznym ustalonym w zaskarżonym orzeczeniu (art. 386 k.p.c.); nowe fakty i dowody w postępowaniu rewizyjnym są w zasadzie niedopuszczalne (pomijając normę o charakterze przejściowym, jaką jest art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r.).Wyrok zaoczny zapada, w myśl art. 345 § 1 i 346 § 1 k.p.c., jeśli pozwany nie składał żadnych wyjaśnień w sprawie ani ustnie, ani piśmiennie. Funkcja procesowa sprzeciwu od wyroku zaocznego polega na umożliwieniu pozwanemu, mimo rozstrzygnięcia sprawy wyrokiem zaocznym, złożenia wyjaśnień i zarzutów przeciwko żądaniu pozwu, co z reguły wymaga przytoczenia faktów i wskazania dowodów na ich poparcie. Art. 348 § 2 k.p.c. wręcz stawia wymaganie, by pozwany w sprzeciwie od wyroku zaocznego przytoczył "fakty i dowody na ich uzasadnienie". A więc charakter sprzeciwu i rewizji, ich zadania i dopuszczalna treść, z reguły wzajemnie się wyłączają.Zauważyć przy tym należy, że dopuszczenie rewizji od wyroku zaocznego najczęściej mijałoby się z celem, który chciałby osiągnąć pozwany, nie mogłoby bowiem doprowadzić do merytorycznego rozpoznania sprawy. Wobec niemożności zmiany ustaleń sądu pierwszej instancji oraz niedopuszczalności nowych faktów i dowodów w postępowaniu rewizyjnym, podstawą rozpoznania sprawy przez sąd rewizyjny byłby wyrok o stanie faktycznym niedostatecznie wyjaśnionym lub nawet nie wyjaśnionym w ogóle. O ile jednak z punktu widzenia prawa materialnego oraz prawa procesowego co do wyrokowania zaocznego wyrok taki nie nastręczałby zastrzeżeń, musiałby, mimo niedostatecznego wyjaśnienia stanu faktycznego, być utrzymany w mocy, gdyż uzupełnienie stanu faktycznego na podstawie nowych dowodów nie byłoby w drugiej instancji możliwe.Te rzadkie przypadki, w których rewizja mogłaby oprzeć się wyłącznie na zarzucie obrazy prawa materialnego (przy nie kwestionowanym stanie faktycznym) lub na zarzucie nieprawidłowego wydania wyroku zaocznego, nie usprawiedliwiają potrzeby dopuszczalności rewizji, gdyż pozwany może osiągnąć swój cel również przez wniesienie sprzeciwu od wyroku zaocznego.Wyłania się jeszcze kwestia, czy rewizja może być wniesiona od wyroku zaocznego, jeżeli upłynął już termin siedmiodniowy przewidziany dla sprzeciwu od wyroku zaocznego (art. 349 § 1 k.p.c.).Wszystkie przytoczone wyżej względy przemawiają za niedopuszczalnością rewizji od wyroku zaocznego zarówno wówczas, gdy pozwanemu służy prawo wniesienia sprzeciwu, jak i wówczas, gdy prawo to już wygasło wskutek utraty terminu. Należy przyjąć, że wyrok zaoczny po upływie siedmiu dni od jego doręczenia pozwanemu, gdy ten nie korzysta z prawa wniesienia sprzeciwu, staje się prawomocny. Wprawdzie art. 365 k.p.c. stanowi, że "orzeczenie staje się prawomocne, jeżeli stronom nie służy środek odwoławczy", ale określenie "środek odwoławczy" należy rozumieć tutaj szeroko; chodzi tu o wszelkie środki prawne, które mogłyby prowadzić do dalszego toku postępowania, bez względu na to, w jakiej instancji miałoby się ono toczyć. Tak np. nakaz zapłaty również staje się prawomocny (por. art. 459 § 1 i 473 k.p.c.), o ile pozwany nie wniesie w ustawowym terminie zarzutów (w postępowaniu upominawczym), jakkolwiek zarzuty i sprzeciwy nie są środkami odwoławczymi sensu stricto (por. art. 463 k.p.c.).Z powyższych względów wniesiona przez pozwanego rewizja od wyroku zaocznego jako niedopuszczalna podlega z mocy art. 376 § 1 w związku z art. 374 k.p.c. odrzuceniu.