C 152/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr J. Marowski. Sędziowie: Z. Wasilkowska, dr. J. Jodłowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anny N. przeciwko "Zjednoczeniu Rafinerii Naftowych" o zwrot ruchomości, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 31 stycznia 1951 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym w dniu 22 kwietnia 1950 r. powódka Anna N. podaje, iż była faktyczną hipoteczną właścicielką realności, na której wybudowała z własnych funduszów w latach 1937-1938 murowany dom mieszkalny i stodołę krytą dachówką, ponadto zakupiła przed wojną i złożyła na podwórzu swej realności z zamiarem zbudowania dalszych budynków 25.000 sztuk cegły, 64 m3 kamienia budowlanego, 100 centnarów metrycznych wapna gaszonego i zbudowała studnię z czterech kręgów cementowych. W lipcu 1944 r. na żądanie ówczesnego Zarządu Rafinerii Nafty w T. Zarząd Gminny w T. polecił powódce opuścić powyższą realność graniczącą bezpośrednio z zabudowaniami Rafinerii i wyznaczył jej na zamieszkanie inny dom znajdujący się w ruinie. Po opuszczeniu nieruchomości przez powódkę dom jej i stodołę rozebrano, a cały uzyskany stąd materiał, jak również materiał budowlany leżący na podwórzu, został przeniesiony na teren Rafinerii i zużyty do rozbudowy tego obiektu. W szczególności cegieł i wapna użyto na budowę obramowań ochronnych zbiorników produktów naftowych, innych zaś materiałów na budowę magazynów i baraków fabrycznych. Wszystkie budowle, do których użyte zostały materiały budowlane pochodzące z zabudowań powódki względnie posiadane przez nią na składzie, stoją do chwili obecnej. W związku z tym powódka twierdzi, iż strona pozwana jako właściciel Rafinerii powiększyła w ten sposób kosztem powódki swój majątek w sposób trwały. Mając na uwadze, iż zabrane z nieruchomości powódki materiały budowlane zostały połączone trwale z majątkiem nieruchomym Rafinerii i że odłączenie ich i zwrot w naturze nie jest możliwe, że jednak materiały te są materiałami standardowymi i mogą być zastąpione innymi, materiałami tego samego gatunku, powódka uważa, że ma prawo domagania się zwrotu takich samych rzeczy będących ogólnie w obiegu względnie ich równowartości. Na tej podstawie powódka wnosi o zobowiązanie pozwanych "Zjednoczonych Rafinerii Nafty, Państwowego Przedsiębiorstwa Wyodrębnionego", jako obecnego właściciela Rafinerii w T., do zwrócenia jej materiałów budowlanych szczegółowo wyliczonych lub do zapłaty ich równowartości w łącznej kwocie 879.160 zł w dawnej walucie.Prokuratoria Generalna R. P. w imieniu strony pozwanej wnosiła o oddalenie powództwa zarzucając w odpowiedzi na pozew, że strona pozwana nie wzbogaciła się niesłusznie kosztem powódki, gdyż ewentualne zwiększenie majątku przejęło prawnie po władzach okupacyjnych Państwo Polskie względnie pozwane Przedsiębiorstwo. Roszczenie powódki, zdaniem Prokuratorii Generalnej R. P., należy zakwalifikować jako szkodę wojenną, za którą Skarb Państwa ani pozwane Przedsiębiorstwo nie odpowiada. Ponadto Prokuratoria Generalna R. P. zakwestionowała podane przez powódkę ilości materiałów budowlanych.Sąd Wojewódzki, po przesłuchaniu świadków oraz powódki, a ponadto po zasięgnięciu opinii biegłego na okoliczność jaki materiał budowlany mógł pozostać z rozebranego domu powódki oraz jaka jest obecna wartość tego materiału i materiałów leżących na podwórzu realności powódki, wyrokiem z dnia 31 stycznia 1951 r. zasądził od Państwowego Przedsiębiorstwa Wyodrębnionego - Zjednoczone Rafinerie Nafty zwrot powódce wyszczególnionych w wyroku materiałów budowlanych orzekając jednocześnie, iż pozwane Przedsiębiorstwo może uwolnić się od powyższego obowiązku przez zapłatę 20.362 zł. W pozostałej części Sąd Wojewódzki powództwo oddalił.Na podstawie zeznań świadków i powódki Sąd Wojewódzki ustalił stan faktyczny zgodny w zasadzie z twierdzeniami pozwu, przy czym przyjął, iż materiały złożone na podwórzu realności powódki zostały w całości, i to w ilościach wskazanych przez powódkę, zużyte na cele rozbudowy Rafinerii, natomiast odnośnie materiałów pochodzących z rozbiórki domu i stodoły, w braku ścisłego dowodu na fakt, ile i jaki materiał zużyto na cele powyższe, Sąd Wojewódzki na podstawie art. 330 k. p. c. i w oparciu o opinię biegłego przyjął, iż zużyto go tylko częściowo i w ilościach niższych od wskazanych przez powódkę. Wszystkie te materiały pozostały w Rafinerii i pozwany z nich korzysta. Wprawdzie zabranie tych materiałów nastąpiło przez Niemców i na bezprawne zarządzenie władz okupacyjnych sprzecznie z zasadami prawa narodów (art. 43 i 46 aneksu do Konwencji Haskiej, obejmującej regulamin dotyczący praw i wymogów wojny lądowej - Dz. U. R. P. Nr 21, poz. 161/27), to jednak ta bezprawna czynność podlega obecnie, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, ocenie ze stanowiska przepisów k. z. z uwagi na to, że pozwany korzysta nadal ze szkody wyrządzonej powódce bezprawnym działaniem okupanta.Ze względu jednak na to, że nastąpiło już trwałe połączenie go z majątkiem nieruchomym Rafinerii jako jego część składowa i zwrot tego zbogacenia w naturze nie byłby dopuszczalny tak z przyczyn prawnych, jak i ze względu na interes państwowej gospodarki. Sąd Wojewódzki ocenił roszczenie powódki ze stanowiska art. 134, 136, 157 § 1 i 2, 158 § 1, 160 i 159 k. z.Oceniając roszczenie to jako słuszne na zasadzie art. 158 § 1 k.z. Sąd Wojewódzki uwzględnił, że część materiału zabranego powódce była przeznaczona na budowę nowego budynku, a cześć pochodzi ze zburzonego bezprawnie domu i stodoły i że dostarczenie jej w naturze materiału budowlanego leży nie tylko w zakresie indywidualnej korzyści poszkodowanej powódki, ale przede wszystkim w interesie społecznym w okresie dokonywanej odbudowy kraju i koniecznego uzupełnienia brakujących a zniszczonych podczas wojny budynków. Dlatego też zasądził powódce w oparciu o art. 159 § 1 k. z. odszkodowanie w formie restytucji szkody w naturze z zastrzeżeniem możności, według uznania pozwanego przedsiębiorstwa, zapłaty sumy pieniężnej. Dla określenia sumy pieniężnej jako wartości zabranych materiałów Sąd Wojewódzki wziął pod uwagę na zasadzie art. 158 § 1 k. z. obecną wartość materiałów. Uwzględniając częściowo zarzut strony pozwanej, iż nie cały materiał z rozbiórki domu i stodoły powódki został zużyty na rozbudowę Rafinerii, Sąd Wojewódzki oddalił powództwo w pozostałej części.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżyła imieniem strony pozwanej Prokuratoria Generalna R. P. wnosząc o jego uchylenie lub zmianę i oddalenie powództwa w całości. Skarżąca zarzuca naruszenie prawa materialnego (art. 123, 134 i 160 k. z.) przez niewłaściwe zastosowanie i błędną wykładnię, jak również uchybienia procesowe.W szczególności skarżąca zarzuca, iż Sąd Wojewódzki nie rozpoznał istoty sprawy, przyjął bowiem, że strona pozwana wzbogaciła się ruchomościami powódki, nie wskazał jednak na czym to zbogacenie polega i czy ono w ogóle istnieje. Strona pozwana przeczyła temu, iż wzbogaciła się kosztem powódki, ta ostatnia powinna więc tę okoliczność udowodnić, a mianowicie wykazać, że wartość majątkowa dotąd istniejąca w przedsiębiorstwie wzrosła o składniki majątkowe powódki. Skarżąca zarzuca dalej, iż Sąd Wojewódzki, mimo iż przesłuchał powódkę, nie dopuścił dowodu z przesłuchania strony pozwanej; przesłuchanie to mogło wykazać, że o ile nawet jakieś materiały powódki zostały zużyte na. terenie Rafinerii, to było to dokonane tylko dla celów strategicznych okupanta (ochrona przeciwlotnicza) i nie podniosło wartości majątku pozwanej. Skarżąca zarzuca wreszcie, iż Sąd Wojewódzki bezpodstawnie nałożył na stronę pozwaną obowiązek zapłaty powódce równowartości materiałów według obecnych cen rynkowych, gdyż miarodajne mogą być tylko ceny z czasu dokonania szkody.Powódka wniosła odpowiedź na rewizję z wnioskiem o jej oddalenie.Rozpoznając rewizję Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Dla rozstrzygnięcia zasadności dochodzonego w pozwie roszczenia powódki istotne znaczenie ma okoliczność, w jaki sposób i na podstawie jakiego tytułu prawnego Rafineria Nafty w T. stała się własnością pozwanego Przedsiębiorstwa. Okoliczność ta nie została przez sąd pierwszej instancji ustalona. Inaczej bowiem przedstawia się ocena prawna odpowiedzialności strony pozwanej wobec powódki, jeżeli Rafineria Nafty w T., na terenie której zużyto materiały budowlane powódki, należała przed dniem 1 września 1939 r. do Skarbu Państwa (lub przedsiębiorstwa państwowego) i po odzyskaniu jej posiadania z chwilą wyparcia okupanta została przekazana przez Skarb Państwa "Zjednoczonym Rafineriom Nafty", inaczej zaś, jeżeli Rafineria ta stanowiła przed dniem 1 września 1939 r. własność osób fizycznych lub spółki handlowej i przeszła na własność Państwa (a następnie została przekazana pozwanemu Przedsiębiorstwu) na skutek unarodowienia przemysłu naftowego z mocy art. 3 lit. a) pkt 2) ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.O ile właścicielem wymienionej Rafinerii przed zajęciem jej przez okupanta był Skarb Państwa (względnie przedsiębiorstwo państwowe) i Rafineria ta po odzyskaniu jej posiadania została przekazana pozwanemu Przedsiębiorstwu w ramach nowej organizacji gospodarki uspołecznionej, wówczas pozwane Przedsiębiorstwo jako następca prawny Skarbu Państwa odpowiadałoby wobec powódki w takim zakresie, w jakim mogłaby wchodzić w rachubę odpowiedzialność Skarbu Państwa z chwilą odzyskania Rafinerii z bezprawnego władania okupanta. W tym przypadku mogłaby wchodzić w rachubę odpowiedzialność strony pozwanej z tytułu niesłusznego zbogacenia. Słusznie jednak podnosi skarżąca, iż odpowiedzialność ta mogłaby istnieć o tyle tylko, o ile niesłuszne zbogacenie strony pozwanej byłoby wykazane. Sam fakt zużycia materiałów budowlanych w 1944 r. do inwestycji na terenie Rafinerii w T. nie przesądza jeszcze o niesłusznym zbogaceniu strony pozwanej. Dla odpowiedzialności pozwanej musiałoby być wykazane, że nastąpiło powiększenie jej majątku kosztem powódki, w szczególności, że dokonane z materiału powódki inwestycje jeszcze istnieją i zwiększają wartość przedsiębiorstwa. W tym kierunku jednak nie było przeprowadzone badanie. Mylne jest stanowisko Sądu Wojewódzkiego, który przyjął, iż pozwany z materiałów powódki korzysta na tej zasadzie, iż "przeciwieństwa ani nie twierdzono, ani nie udowodniono". Ciężar dowodu niesłusznego zbogacenia strony pozwanej obciąża powódkę z tym, że również sąd z urzędu mógłby w oparciu o art. 236 § 1 k. p. c. zarządzić właściwe dochodzenie dla ustalenia, czy pozwane przedsiębiorstwo korzysta z inwestycji dokonanych przez okupanta z materiałów powódki i czy inwestycje te zwiększają wartość przedsiębiorstwa.O ile jednak Rafineria nafty w T. była uprzednio własnością osób fizycznych względnie spółki akcyjnej (jak twierdzi to zresztą sama powódka w odpowiedzi na rewizję) i została przejęta przez Państwo na mocy art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. (Dz. U. R. P. Nr 3, poz. 17), wówczas roszczenie powódki nie mogłoby być uwzględnione, nabycie bowiem przedsiębiorstwa przez Państwo z mocy powyższej ustawy ma charakter nabycia pierwotnego. Stosownie do art. 6 ust. 1 cytowanej ustawy przedsiębiorstwa przejęte na podstawie art. 2 i 3 tej ustawy przechodzą na rzecz Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (z wyjątkami wyraźnie przewidzianymi). Celem cytowanego przepisu jest, aby przejęcie przez Państwo przedsiębiorstw następowało w warunkach zabezpieczających w pełni ich dalsze funkcjonowanie i zdolność produkcyjną. Przejęciu z mocy art. 2 i 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. podlega więc całe przedsiębiorstwo wraz z majątkiem w najszerszym znaczeniu, bez wyłączania jakichkolwiek obiektów stanowiących składniki przedsiębiorstwa w chwili przejęcia, choćby do obiektów tych służyły jakieś prawa osobom trzecim.Zasada powyższa znajduje wyraźne unormowanie w § 75 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. R. P. Nr 16, poz. 62) w brzmieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 maja 1949 r. (Dz. U. R. P. Nr 29, poz. 212). W myśl tego przepisu, pominiętego przy rozstrzyganiu sprawy przez Sąd Wojewódzki a zresztą nie uwzględnionego i przez Prokuratorię Generalną R. P., o ile do składników majątkowych przedsiębiorstwa włączone zostały przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. składniki majątkowe innego przedsiębiorstwa lub stanowiące własność osoby nie podpadającej pod art. 2 ust. 1 i 3 tej ustawy, należy o tym uczynić odpowiednią wzmiankę w protokole zdawczo-odbiorczym (ust. 2). Stosownie do ust. 3 tegoż § 75 rozporządzenia właściciele tych składników majątkowych otrzymują odszkodowanie na tych samych zasadach, co wierzyciele przedsiębiorstwa, tj. z mocy art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. na zasadach określonych w art. 7 tej ustawy. Odszkodowanie to jednak nie może być dochodzone w drodze sądowej (art. 7 ust. 3 ustawy).O ile przeto Rafineria Nafty w T., na terenie której nastąpiło zainwestowanie materiałów budowlanych powódki, została przejęta przez Państwo w ramach unarodowienia przemysłu i przekazana pozwanemu Przedsiębiorstwu, powódka winna była zgłosić swoje prawa do protokołu zdawczo-odbiorczego, o jakim mowa w § 75 powołanego rozporządzenia, natomiast nie mogłaby dochodzić roszczeń swoich z tego tytułu na drodze sądowej, wobec czego pozew jej podlegałby odrzuceniu z mocy art. 207 i 228 k.p.c.Z powyższych zasad Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.