I OSK 1145/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Leszek Włoskiewicz, Sędziowie NSA Zbigniew Rausz (spr.), Joanna Runge-Lissowska, Protokolant Tomasz Zieliński, po rozpoznaniu w dniu 25 stycznia 2006r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 kwietnia 2005r. sygn. akt II SA/Wa 2565/04 w sprawie ze skargi M. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 15 kwietnia 20005 r. sygn. akt II SA/Wa 2565/04 oddalił skargę M. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] nr [...] odmawiającą przyznania M. C. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, że jak podał Prezes ZUS przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki: 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie Prezesa ZUS M. C. nie spełnia warunków do otrzymania świadczenia z art. 83 cyt. ustawy. Skarżąca od 1 VIII 2004 r. jest uprawniona do świadczenia ustawowego – renty socjalnej. Okoliczność ta wyklucza możliwość przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, ponieważ nie można uznać, że nie posiada ona niezbędnych środków utrzymania. Podnoszone przez zainteresowaną trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż świadczenie to nie ma charakteru socjalnego. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi M. C. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca podnosiła w skardze zarzut, że nadal istnieją przesłanki do otrzymywania przez nią świadczenia, jest bowiem nadal osobą chorą, która musi wydawać dużo pieniędzy na niezbędne leki. Nadto matka jej wpadła w pułapkę kredytową i w chwili obecnej otrzymuje z zakładu pracy bardzo niskie wynagrodzenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie uznał skargi za zasadną. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 83 ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten uzależnia przyznanie świadczenia od spełnienia wszystkich przesłanek w nim wymienionych. Jedną z nich jest brak niezbędnych środków utrzymania. W sprawie ustalono, że skarżąca otrzymuje od 30 VI 2004 r. rentę socjalną. Posiada więc środki na utrzymanie. Do tego przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie przewidują zbiegu świadczenia określonego w art. 83 ust. 1 tej ustawy ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. Nie można więc przyznać tego świadczenia wtedy gdy strona otrzymuje inne. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, o którym wyżej mowa skargę kasacyjną wniosła M. C. reprezentowana przez radcę prawnego W. W. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego przez niezastosowanie art. 9 pkt 1 i 2 ustawy z 27 VI 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1208); 2) naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 83 ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118), polegające na błędnym ustaleniu faktycznego stanu materialnego skarżącej oraz polegające na błędnym stwierdzeniu, iż uprawnienie do renty socjalnej wyklucza rentę rodzinną; 3) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niezastosowanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych art. 95 pkt 1 ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, mówiące, iż w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie wypłaca się jedno z tych świadczeń – wyższe lub wybrane przez zainteresowanego; 4) naruszenie przepisów prawa materialnego art. 68 pkt 3 ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegające na niezastosowaniu powyższego przepisu; 5) naruszenie przepisów prawa materialnego przez niezastosowanie art. 5 kc, polegające na naruszeniu zasady równości stron postępowania procesowego; 6) naruszenie przepisów postępowania cywilnego w zakresie art. 328 § 2 kpc, polegające na nieustosunkowaniu się w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 15 IV 2005 r. do twierdzeń i argumentów skarżącej, a jedynie na lakonicznym omówieniu argumentów ZUS. Wnosząca skargę kasacyjną podniosła, że art. 83 ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie rozpatruje sytuacji wskazanej w uzasadnieniu wyroku z 15 IV 2005 r., a zgodnie z art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z 27 VI 2003 r. o rencie socjalnej pobieranie renty rodzinnej nie wyklucza uprawnień do renty socjalnej i na odwrót. W przypadku zbiegu świadczeń do renty rodzinnej i renty socjalnej, kwota renty socjalnej ulega takiemu obniżeniu, aby łączna kwota do świadczeń nie przekraczała 200% najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Ust. 2 art. 9 cyt. ustawy mówi natomiast, iż renta socjalna nie przysługuje, jeżeli kwota renty rodzinnej przekracza 20% kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Sąd w zaskarżonym wyroku powołał się na wyrok NSA z 4 VII 2001 r. II SA 388/01 mówiący o zakazie łączenia świadczeń rentowych, w którym wskazano, iż stronie na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie przysługuje świadczenie rentowe, jeżeli otrzymuje inne świadczenie przyznawane przez organy emerytalno-rentowe. M. C. nie posiada żadnych uprawnień do stałego świadczenia tymczasem skarżąca z wyroku NSA z 4 VII 2001 r. miała stałe uprawnienie do renty rodzinnej, a starała się o rentę inwalidzką w drodze wyjątku. Takiego właśnie sposobu łączenia świadczeń rentowych nie przewiduje powołana ustawa. Decyzja Prezesa ZUS z 2 IX 2004 r. odmawiająca skarżącej przyznania świadczenia jest niekonsekwentna w stosunku do wcześniejszych decyzji tego organu z 19 IV 2000 r. i 5 VII 2002 r., które takież świadczenie jej przyznały i pobierała je do 30 VI 2004 r. otrzymując jednocześnie rentę socjalną. Dlatego zdaniem skarżącej niewłaściwa jest interpretacja art. 83 ust. 1, iż nie jest możliwy zbieg świadczeń z tytułu renty rodzinnej i socjalnej. Każde z tych świadczeń ma inną podstawę przyznania i każde z nich ma za zadanie inny cel. Renta rodzinna przyznawana jest na podstawie ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach..., m.in. po zmarłym i ubezpieczonym członku rodziny, w celu zapewnienie niezbędnych środków utrzymania. Natomiast renta socjalna przyznawana jest na podstawie ustawy z 27 VI 2003 r. o rencie socjalnej i jest świadczeniem o charakterze socjalnym i ma na celu dostarczenie konkretnej osobie niezbędnej pomocy finansowej. Nie budzi wątpliwości fakt, że w przypadku skarżącej istnieje trudna sytuacja materialna i kwota przyznana jej z tytułu renty socjalnej jest niewystarczająca na zapewnienie chociażby podstawowych środków utrzymania M. C.. Kwota otrzymywana przez skarżącą do 30 VI 2004 r. wynosiła: połowa renty rodzinnej w wysokości 276,32 zł brutto, renta socjalna 464,21 zł brutto. Powyższe kwoty dawały łącznie skarżącej do 30 VI 2004 r. miesięczny dochód w wysokości 642,09 zł. Osiągany przez skarżącą dochód nie był i nie jest w stanie zapewnić samodzielnego utrzymania się osobie cierpiącej na tak poważne schorzenie jakim jest schizofrenia paranoidalna. Koszty leczenia tej przypadłości są wysokie. Brak regularnego dostarczania leków spowoduje szybki nawrót choroby i gwałtowne pogorszenie się stanu zdrowia. Z tego też powodu niezrozumiałe jest dla skarżącej dlaczego, przy tak trudnej sytuacji materialnej, Prezes ZUS nie badając faktycznego stanu materialnego skarżącej stwierdził, iż M. C. posiada odpowiednie środki utrzymania. Skarżąca spełnia wszystkie warunki uprawniające ją do przyznania jej świadczenia z tytułu renty rodzinnej w trybie szczególnym, w myśl art. 83 ust. 1 ustawy z 17 XII 1998 r., a przede wszystkim warunek niewystarczających środków utrzymania. Dochody uzyskiwane przez matkę skarżącej, u której M. C. zamieszkuje, wynoszą obecnie 617,37 zł. Powyższa kwota jest niewystarczająca nawet na zapewnienie minimum egzystencji. Tak niskie dochody matki skarżącej są spowodowane faktem, iż zaciągnęła ona kredyt na leczenie córki, który teraz trzeba spłacać. W świetle art. 95 ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach... to osoba, której przysługuje kilka świadczeń ma prawo wybrać, które z nich chce otrzymać, albo też należy wybrać świadczenie wyższe spośród kilku. W omawianym przypadku tak się nie stało i decyzja została podjęta w sprzeczności z ww. art. 95, gdyż mimo wniosku skarżącej o przyznanie renty rodzinnej z 30 VI 2004 r. ZUS przyznał jej bez wniosku rentę socjalną od 1 VIII 2004 r. co zdaniem ZUS jest przeszkodą w uzyskaniu renty rodzinnej. Od 2001 r. do połowy roku 2004 skarżąca czterokrotnie przebywała klinice psychiatrycznej, w której łącznie spędziła 15 miesięcy. Efekty leczenia i stała kontrola lekarska nie wykluczają możliwości, iż chora na schizofrenię paranoidalną M. C. powróci do zdrowia. Z tych względów uprawniona była do starania się o rentę rodzinną z art. 83 ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach... w powiązaniu z art. 68 powyższej ustawy. Ww. przepisy były sygnalizowane ZUS przy staraniu się o rentę rodzinną, co nie zostało wzięte pod uwagę. Brak szczegółowego uzasadnienia zaskarżonego wyroku w postaci podania dokładnego stanu faktycznego, a na jego podstawie wskazania dowodów, które sąd uznał za udowodnione stoi w sprzeczności z dyspozycją art. 328 § 2 kpc. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. Dokonując oceny zasadności wniesionej przez M. C. skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15 IV 2005 r., o którym wyżej mowa Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarga ta nie ma usprawiedliwionych podstaw. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia wniosku M. C. z 30 VI 2004 r. o przyznanie jej w drodze wyjątku świadczenia w postaci renty rodzinnej stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.). Przepis ten stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki muszą być spełnione łącznie przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia w tym trybie. Brak którejkolwiek z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia na podstawie omawianego art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jak wynika z materiału dokumentacyjnego sprawy skarżąca nie spełnia przewidzianych tą normą warunków do uzyskania w drodze wyjątku renty rodzinnej. Jest ona bowiem uprawniona (od 1 VIII 2004 r.) do pobierania renty socjalnej a zatem, jak słusznie zauważył Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, nie jest pozbawiona niezbędnych środków utrzymania, których brak jak wyżej zaznaczono jest jedną z normatywnych przesłanek umożliwiających osobie zainteresowanej czynienie starań o uzyskanie świadczenia. Powołany art. 83 ust. 1 jest przepisem szczególnym umożliwiającym przyznanie świadczenia w postaci emerytury lub renty tym osobom, które uprawnień do tego rodzaju świadczeń nie nabyły na zasadach ogólnych przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych a spełniają warunki określone w tym przepisie. Skarżąca jak zaznaczono warunków określonych tym przepisem nie spełnia. Wbrew przy tym zarzutom skargi kasacyjnej w omawianym przypadku nie ma zastosowania art. 9 pkt 1 i 2 ustawy z 27 VI 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 z późn. zm.). Po pierwsze to art. 9 cyt. ustawy nie składa się z punktów tylko 3 ustępów i należało wskazać w podstawie kasacyjnej, który konkretnie z tych przepisów został naruszony przez Sąd zaskarżonym wyrokiem. Uzasadnienie tego zarzutu wskazuje, iż skarżącej chodziło o ust. 1 i 2 art. 9. Art. 9 ust. 1 dotyczy sytuacji kiedy dochodzi – u jednej osoby – do zbiegu uprawnień do renty socjalnej z uprawnieniem do renty rodzinnej. Skarżąca natomiast uprawnienia do renty rodzinnej w rozumieniu przepisów ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – nie posiada. Stąd za chybiony uznać należy też zarzut skargi kasacyjnej o naruszeniu art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej, o której wyżej mowa, przez jego niezastosowanie. Otóż przepis ten zamieszczony jest wśród przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych regulujących rentę rodzinną. Skarżąca natomiast wymogów ustawy dotyczących renty rodzinnej nie spełnia i na podstawie przepisów ustawy regulujących instytucję renty rodzinnej świadczenia tego otrzymać nie mogła. Nie jest również uzasadniony zarzut naruszenia art. 95 ust. 1 ustawy z 17 XII 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez jego niezastosowanie w rozpoznawanej sprawie. Przepis ten stanowi, iż w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie wypłaca się jedno z tych świadczeń – wyższe lub wybrane przez zainteresowanego. Chodzi tu więc o taką sytuację kiedy jednej osobie przysługuje prawo do kilku świadczeń przewidzianych ustawą emerytalną. W odniesieniu natomiast do skarżącej okoliczność ta nie zachodzi. Po pierwsze to posiada ona uprawnienie do renty socjalnej – a więc świadczenia, które przewiduje inna ustawa a nie ustawa z 17 XII 1998 r., a po wtóre to M. C. prawa do świadczenia przewidzianego ustawą emerytalną, w tym wypadku renty rodzinnej, nie posiada. Zatem o zbiegu świadczeń przewidzianych w art. 95 ust. 1 ww. ustawy w tym przypadku nie może być mowy. Właśnie z tego powodu, że skarżąca nie mogła uzyskać renty rodzinnej na zasadach ogólnych przewidzianych ustawą o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych czyniła starania o uzyskanie tego świadczenia w trybie wyjątkowym przewidzianym w art. 83 omawianej ustawy emerytalnej. Przyznawane w oparciu o cyt. art. 83 świadczenie ma charakter uznaniowy. Za błędne uznać należy zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przez Sąd przepisu art. 5 kc przez jego niezastosowanie oraz art. 328 § 2 kpc. Przepisy te bowiem w postępowaniu sądowoadministracyjnym nie mają zastosowania. Powyższe wskazuje, że skargi kasacyjnej wniesionej przez M. C. nie można uznać za zasługującą na uwzględnienie i z tego powodu na podstawie art. 184 ustawy z 30 VIII 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi podlegała ona oddaleniu.