I OSK 69/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Lech Sędziowie NSA Joanna Banasiewicz (spr.) Małgorzata Pocztarek Protokolant Michał Zawadzki po rozpoznaniu w dniu 4 października 2007r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L. S. przedstawicielki ustawowej małoletnich F.S i K.S od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 września 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 328/06 w sprawie ze skargi L. S. przedstawicielki ustawowej małoletnich F.S i K.S na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę kasacyjną; 2. przyznaje adwokatowi A. S. od Skarbu Państwa 120 (sto dwadzieścia) zł. wraz z należnym podatkiem od towarów i usług, tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 22 września 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 328/06, w pkt 1 oddalił skargę L. S. - przedstawicielki ustawowej małoletnich F. S. i K. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. W pkt 2 wyroku Sąd przyznał wynagrodzenie adwokatowi tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy. Decyzją z dnia [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku L. S. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku małoletnim dzieciom F. S. i K. S. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...]., nr [...] odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu dzieci K. S.. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku o przyznanie świadczenia. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przepisie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U .Nr 162, poz. 1118 ze zm.), odnosi się do osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Ojciec dzieci na przestrzeni 46 lat życia miał udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący 23 lata, 4 miesiące i 17 dni. Organ podał, że od ostatnio udowodnionego okresu składkowego przypadającego na dzień 31 lipca 1999 r. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. [...] stycznia 2005 r. nie istniały przeszkody do kontynuowania zatrudnienia. Przez 5 lat i 6 miesięcy nie został udokumentowany jakikolwiek okres, za który opłacone zostały składki na ubezpieczenie społeczne. Prezes ZUS podał, że w tym czasie nie była wobec ubezpieczonego orzeczona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby. W ocenie organu w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, na skutek których ojciec małoletnich dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Fakt zarejestrowania w Urzędzie Pracy w charakterze osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku, podobnie jak występujące trudności w znalezieniu pracy, nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu powołanej wyżej ustawy. Również trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. W skardze na powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych L. S. stwierdzając, że jest ona błędna i krzywdząca rodzinę wniosła o jej uchylenie. Podała, że K. S. przepracował w swoim życiu 23 lata, został zwolniony z pracy z powodu likwidacji zakładów, nie mógł znaleźć pracy z uwagi na wiek, podejmował dorywcze czynności, potem zachorował [...]. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając zaskarżonym wyrokiem skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., podniósł, iż jednym z warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest zaistnienie szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki ustawowe uzyskania świadczenia. Akta sprawy nie pozwalają przyjąć, aby zachodziły szczególne okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z akt tych wynika, że zmarły w wieku 46 lat ojciec małoletnich dzieci F. S. i K. S. legitymował się wprawdzie łącznym okresem ubezpieczenia wynoszącym 23 lata, 4 miesiące i 17 dni, jednakże przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS, tj. przed 3 stycznia 2005 r. przez ponad 5 lat nie został udowodniony żaden okres pracy potwierdzony opłacaniem składek na ubezpieczenie i nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez zmarłego ojca dzieci uprawnień do świadczenia ustawowego. W czasie niewykonywania zatrudnienia K. S. nie był uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy ze względu na stan zdrowia. W ocenie Sądu, za okoliczność szczególną uznać należy wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00). Sąd podzielił pogląd Prezesa ZUS, zgodne z którym okoliczności szczególnej nie stanowi sytuacja panująca na rynku pracy. Sama bowiem trudna sytuacja na rynku pracy niepołączona z aktywnym poszukiwaniem pracy, nie jest w ocenie Sądu zasługującą na usprawiedliwienie przeszkodą uniemożliwiającą spełnienie warunków do uzyskania świadczenia ustawowego. Szkolenie, na które powołuje się skarżąca, ojciec dzieci odbył w 1998 roku, a więc w czasie, gdy był zatrudniony. Natomiast dowody znajdujące się w aktach sprawy nie potwierdzają, aby ojciec dzieci aktywnie poszukiwał pracy i podnosił swoje kwalifikacje zawodowe w czasie, gdy był zarejestrowany w charakterze bezrobotnego. Sąd przyznał, że skala bezrobocia jest duża i występują trudności w znalezieniu pracy, jednakże zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem sądowym powyższe nie stanowi okoliczności szczególnej, o której mowa w powołanym wyżej przepisie (wyrok WSA w Warszawie z 19 kwietnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 2345/04) Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła L. S., domagając się jego uchylenia w zakresie pkt 1 i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach wskazanych w art. 174 ppsa, zarzucając zaskarżonemu wyrokowi: 1.) naruszenie prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, art. 83 ust 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez przyjęcie, że zmarły K. S., będący ojcem małoletnich F. S. i M. S., nie spełnia przesłanek do uzyskania na podstawie tego przepisu świadczenia w drodze wyjątku; 2.) naruszenie przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 141 § 4 p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a., polegające na mylnym przyjęciu przez Sąd, że organ administracji - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie nie naruszył prawa wydając odmowną decyzję z dnia [...] i tym samym nie dopuścił się naruszenia art. 7 i 77 § 1 k.p.a, poprzez nie przeprowadzenie w postępowaniu administracyjnym dowodu z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS co do całkowitej niezdolności do pracy K. S. w okresie pomiędzy ostatnim okresem zatrudnienia, to jest 31 lipca 1999 r. a [...] stycznia 2005 r. to jest datą, od której lekarz orzecznik ZUS objął K. S. badaniem odnośnie całkowitej niezdolności do pracy, potwierdzając zarazem całkowitą niezdolność do pracy, co skutkowało oddaleniem skargi; 3. naruszenie przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 134 § 1 p.p.s.a., polegające na tym, że Sąd I instancji, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, nie wyszedł poza ich granice, mimo, iż w niniejszej sprawie należało to uczynić i stwierdzić naruszenie przez organ administracji - Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie art. 77 § 1 k.p.a., poprzez nie zgromadzenie w postępowaniu administracyjnym pełnej dokumentacji medycznej K. S. za okres pomiędzy ostatnim okresem zatrudnienia to jest 31 lipca 1999 r. a datą [...] stycznia 2005 r. od której lekarz orzecznik ZUS orzekał w przedmiocie całkowitej niezdolności do pracy. Jak stwierdzono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, polemizując z wykładnią art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dokonaną przez Sąd I instancji, w świetle zgromadzonego materiału dowodowego można uznać, że K. S. spełnia kumulatywnie wszystkie przesłanki określone w tym przepisie i że zachodzą szczególne okoliczności na skutek których nie uzyskał on uprawnień wymaganych ustawa do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Charakter choroby K. S. wskazuje, iż jest to choroba, która trwa przez długi okres czasu, ograniczając możliwości funkcjonowania danej osoby, co potwierdzają materiały zgromadzone w postępowaniu przed organem administracyjnym. Sąd I instancji nieprawidłowo przyjął za organem administracji, że całkowita niezdolność do pracy K. S. orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS miała miejsce wyłącznie od [...] stycznia 2005 r., gdyż jedynie ten okres jest objęty ww. decyzją lekarza orzecznika. Treść orzeczenia nie przesądza, że przed datą [...] stycznia 2005 r. K. S. był zdolny całkowicie lub częściowo do pracy. Jest wielce prawdopodobnym, iż również wcześniej K. S. był całkowicie niezdolny do podjęcia pracy, a w konsekwencji charakter choroby przesądza o zaistnieniu szczególnych okoliczności obejmujących okres od ostatniego zatrudnienia, czyli ponad 5 letni przed datą [...] stycznia 2005 r. Podkreślono ponadto, że K. S. przepracował stosunkowo długi okres, uprawniający do uzyskania świadczenia ustawowego - tj. ponad 23 lata i 4 miesiące, co również ma wpływ na spełnienie przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku, zwłaszcza, że zmarł w wieku 46 lat, czyli połowę życia przepracował i opłacał składki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej p.p.s.a.), skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 w/w ustawy - rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, która w niniejszej sprawie nie występowała. Wobec tego, że skarga kasacyjna oparta została na obu podstawach wskazanych w art. 174 p.p.s.a. w pierwszej kolejności rozważenia wymagają zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, które to uchybienia, zdaniem autora tej skargi, mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Pozbawiony podstaw jest zarzut naruszenia przez organ art. 7 i 77 § 1 k.p.a. poprzez nie przeprowadzenie w postępowaniu administracyjnym dowodu z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS co do całkowitej niezdolności do pracy K. S. w okresie pomiędzy ostatnim okresem zatrudnienia a dniem [...] stycznia 2005 r. i nie zgromadzenie pełnej dokumentacji medycznej za ten okres. Zgromadzenie pełnej dokumentacji medycznej w postępowaniu przed organem administracji za okres pomiędzy ostatnim okresem zatrudnienia to jest między 31 lipca 1999 r. a dniem [...] stycznia 2005 r., od której to daty lekarz orzecznik ZUS orzekł o całkowitej niezdolności do pracy K. S. nie było bowiem konieczne skoro organ dysponował wiążącym orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS. Zauważyć należy, że stwierdzonej w tym orzeczeniu daty wystąpienia całkowitej niezdolności do pracy od dnia [...] stycznia 2005 r. nie kwestionował K. S., pouczony o sposobie zaskarżenia nie skorzystał z takiej możliwości. Materiał dowodowy w postępowaniu administracyjnym został zebrany i rozważony zgodnie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oceniając zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem nie naruszył więc wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów art. 134 § 1, art. 141 § 4 oraz art. 151 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym powstałym na tle powyższego przepisu podkreśla się, iż aby świadczenie mogło zostać przyznane wymaga się aby wszystkie przesłanki zostały spełnione łącznie. Wskazuje się również, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku nie ma charakteru świadczenia socjalnego przyznawanego wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Podnosi się również, iż samo powoływanie się na fakt pozostawania bez pracy nie może być oceniane na płaszczyźnie szczególnych okoliczności. Istotne znacznie mają bowiem w tym wypadku dowody potwierdzające rzeczywistą aktywność w poszukiwaniu pracy. Nie jest zatem okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 w/w ustawy sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem (por. np. wyrok WSA w Warszawie z 24 marca 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 252/06 i wyrok WSA w Warszawie z 15 listopada 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1164/05). Przechodząc od powyższych ogólnych rozważań do oceny okoliczności faktycznych sprawy niniejszej należy uznać, że zasadnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, iż nie występują w sprawie niniejszej szczególne okoliczności w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, które uzasadniałyby przyznanie wnioskodawcom świadczenia w drodze wyjątku. K. S. legitymował się stosunkowo długim łącznym okresem ubezpieczenia, jednakże przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS, to jest przed dniem [...] stycznia 2005 r. przez ponad 5 lat nie został udowodniony żaden okres pracy, w którym opłacałby składki na ubezpieczenie społeczne. Wnioskodawcy nie wykazali również w przekonujący sposób, aby w tym czasie K. S. podejmował aktywne działania w celu znalezienia pracy lub podnosił swoje kwalifikacje zawodowe. Szkolenie, na które powoływała się skarżąca, zgodnie z ustaleniami Sądu I instancji, ojciec dzieci odbył w 1998 r., w okresie gdy był jeszcze zatrudniony. Mając powyższe na uwadze, podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych należało uznać za nieuzasadniony. Z powyższych względów skargę kasacyjną jako niemającą uzasadnionych podstaw należało oddalić na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi O przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 2 lit b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).