I SA/Wa 1420/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Siegień Sędziowie : sędzia WSA Jolanta Rudnicka (spr.) asesor WSA Mirosław Gdesz Protokolant Agnieszka Kozik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 grudnia 2006 r. sprawy ze skargi J.P. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia ...r. nr ... w przedmiocie odmowy potwierdzenia uprawnień do zaliczenia wartości mienia pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia ... nr ...; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. I SA/Wa 1420/05 Uzasadnienie Minister Infrastruktury decyzją z dnia ...r., nr ... utrzymał w mocy decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia ...r., nr ... orzekającą o odmowie potwierdzenia posiadania przez J. P., M. P. i T. A. uprawnienia do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego w J.N.. W uzasadnieniu powyższej decyzji Minister wskazał, że Wojewoda Małopolski decyzją z dnia ...r. odmówił stwierdzenia posiadania przez J.P., M.P. i T.A. uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej przez ich matkę S. P. poza obecnymi granicami państwa polskiego w J. N. . Z uzasadnienia powyższej decyzji Wojewody wynika, że złożony przez S. P. wniosek o zaliczenie wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego nie czynił zadość wymaganiom wynikającym z ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, wobec czego pismem z dnia 17 czerwca 2004 r. organ zwrócił się do spadkobierców S. P. o uzupełnienie jego braków. Zwrócono się o nadesłanie postanowienia Sądu o stwierdzeniu nabycia spadku po S. P. oraz wykazania, że właścicielka nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego zamieszkiwała w dniu 1 września 1939 r. na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa polskiego, była w tym dniu obywatelką polską i opuściła te tereny w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., posiada obywatelstwo polskie, zamieszkuje na stałe w Rzeczypospolitej Polskiej, co najmniej od dnia wejścia w życie powołanej wyżej ustawy. Wezwanie do uzupełnienia braków ponowiono pismem z dnia 25 czerwca 2004 r. wskazując, że wnioskodawca, zgodnie z art.4 ust.2 powyższej ustawy zobowiązany jest złożyć dokumenty wymienione w tym przepisie. W odpowiedzi na powyższe wezwania organu pierwszej instancji złożone zostały: dwa postanowienia Sądu Rejonowego w M. z dnia 26 listopada 1991 r. i z dnia 30 września 1999 r. (sygn. akt Ns 323/91, Ns 231/99), z których wynika, iż spadek po S. P. zmarłej w K. w dniu 7 listopada 1990 r. nabył w całości jej mąż J. P., zaś spadek po J. P. zmarłym w K. w dniu 13 grudnia 1998 r. nabyły dzieci : J.P., J.P. oraz T. A. . Złożone zostały również: upoważnienie udzielone przez M.P. i T. A. bratu J P. do prowadzenia sprawy dotyczącej zwrotu mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Państwa Polskiego a ponadto zaręczenie w miejsce przysięgi P. S. i F. L. o pozostawionym przez S. P. majątku w J. N.: domu mieszkalnego drewnianego, stajni i jednej morgi ogrodu oraz poświadczenie posiadania przez S. D. obywatelstwa Państwa Polskiego z dnia 10 października 1928 r. Wojewoda Małopolski wskazał, że w piśmie z dnia 6 września 2004 r., nazwanym "oświadczeniem" J. P. stwierdził, że jego rodzice w marcu 1939 r. wyjechali z J. do K. , zaś w momencie wybuchu wojny usiłowali wrócić do J. , docierając jedynie S. W. , nie zdołali wrócić do J. i w październiku 1939 r. z powrotem wrócili do K. , gdzie przebywali przez okres okupacji aż do śmierci S. P. . Organ pierwszej instancji podał, że w świetle przepisów art.2 ust.1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego – prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje właścicielom tych nieruchomości, jeżeli spełniają łącznie następujące warunki: 1) zamieszkiwali w dniu 1 września 1939 r. na terenach objętych zawartymi w dniach 9 września i 22 września 1944 r. układami z Białoruską, Ukraińską i Litewską Republiką SRR oraz umową z dnia 6 lipca 1945 r. zawartą z Rządem ZSRR, byli w tym dniu obywatelami polskimi i opuścili te tereny w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.; 2) posiadają obywatelstwo polskie; 3) zamieszkują w Rzeczypospolitej Polskiej od dnia wejścia w życie ustawy, czyli od 30 stycznia 2004 r. Jak wynika natomiast z oświadczenia J.P., jego rodzice S. i J. P. w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwali w K. , a nie na terenach, o których mowa w powyższym przepisie. W zaistniej sytuacji wobec nie spełnienia przesłanek art.2 ust.1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Wojewoda odmówił spadkobiercom S. P. potwierdzenia posiadania uprawnień do zaliczenia mienia pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego. Minister Infrastruktury decyzją z dnia ...r., po rozpatrzeniu odwołania J.P., działającego również w imieniu M.P. i T. A. , utrzymał mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia ...r. Organ odwoławczy podzielił stanowisko Wojewody, iż odwołujący się nie nabyli uprawnień do zaliczenia wartości mienia pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego, gdyż nie spełniają wymogów przepisu art.2 ust.1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Organ odwoławczy podkreślił, że z oświadczenia strony (J.P.) wynika, że S. i J. P. w marcu 1939 r. wyjechali z J. i przybyli do K. , usiłując bezskutecznie powrócić do J. we wrześniu 1939 r., a następnie w październiku 1939 r. wrócili do K. . Skoro S. i J. P. przybyli do K. w marcu 1939 r., przed wybuchem wojny, to według organu odwoławczego, nie można uznać, że repatriowali się na postawie tzw. układów republikańskich. Tym samym wobec nie spełniania przesłanek art.2 ust.1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. prawidłowa jest decyzja Wojewody Małopolskiego o odmowie potwierdzenia posiadania przez wnioskujących uprawnień do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach znajdujących się poza obecnymi granicami państwa polskiego. W ocenie organu odwoławczego podnoszony przez odwołującego się zarzut, iż rodzice przybyli do K. na pobyt czasowy, nie ma znaczenia dla przedmiotowej sprawy, gdyż nie spełniona została podstawowa przesłanka uzależniająca przyznanie uprawnienia do rekompensaty za pozostawione mienie, tj. powrót do kraju na podstawie wymienionych w art.1 omawianej ustawy "układów republikańskich". Skargę na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia ...r. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J.P., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. W skardze podniósł, że decyzje podjęte w sprawie są niezgodne z "duchem ustawy", bowiem obejmuje ona zarówno tych, którzy opuścili tereny zabużańskie w ramach tzw. urzędowej repatriacji, jak również te osoby, które wojna zastała w innym miejscu ich pobytu (jak matka skarżącego), jak i te osoby, które uciekły przez zieloną granicę w obawie przed prześladowaniami. Skarżący podniósł również, że w pismach znajdujących się w aktach sprawy wyjaśniał swoje racje a także złożył do akt dokumenty przemawiające za pozostawianiem przez jego matkę S.P. niewielkiego majątku w J.N. k/ło L. W odpowiedzi na skargę Minister Infrastruktury wnosił o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości, kontrolę – pod względem zgodności z prawem – zaskarżonych aktów lub czynności organów administracji publicznej, przy czym kontrola Sądu sprowadza się do zbadania, czy organy administracyjne w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ponieważ w rozpatrywanej sprawie Sąd uznał, że miało miejsce tego rodzaju naruszenie prawa, skutkowało to uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Przedmiotem niniejszej sprawy jest kontrola ostatecznej decyzji administracyjnej odmawiającej potwierdzenia posiadania uprawnień do zaliczenia mienia pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego. Przyczyną wydania decyzji odmownej było, według obu organów orzekających w sprawie, nie spełnianie przez skarżącego kryteriów art.2 ust.1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Stosownie do tego przepisu – "Prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje właścicielom tych nieruchomości, jeżeli spełniają łącznie następujące warunki: 1) zamieszkiwali w dniu 1 września 1939 r. na terenach, o których mowa w art.1, byli w tym dniu obywatelami polskimi i opuścili te tereny w związku z rozpoczętą wojną w 1939 r.; 2) posiadają obywatelstwo polskie. "Jak wynika z treści zaskarżonego rozstrzygnięcia powodem odmowy uwzględnienia wniosku J.P., M.P. i T. A. była okoliczność, że ich matka S.P. w marcu 1939 r. wyjechała z J. do K. i mimo usilnych starań powrotu do J. we wrześniu 1939 r. zdołała dotrzeć do S. W. i wróciła z powrotem do K. w październiku 1939 r. a zatem organy wywiodły, że w dacie 1 września 1939 r. nie zamieszkiwała na terenach pozostających poza obecnymi granicami państwa polskiego i tym samym nie repatriowała się na podstawie układów republikańskich. Przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy pojawiło się więc zagadnienie, czy osoby, które opuściły tereny ziem wschodnich przed 1 września 1939 r. i czasowo przebywały poza miejscem stałego zamieszkania nie mogąc wrócić we wrześniu 1939 r. z uwagi na wybuch wojny mogą skorzystać z uprawnień przewidzianych dla tych osób, które ewakuowały się na podstawie umów republikańskich. W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że problematyką mienia pozostawionego na ziemiach wschodnich zajmował się Sąd Najwyższy. W uchwale siedmiu sędziów z dnia 17 grudnia 1987 r. (III CZP 68/87, publ. OSNCP 1988, Nr 6, poz.74), uznającej dopuszczalność powództwa o ustalenie pozostawienia mienia nieruchomego na terenach nie wchodzących w skład obecnego państwa polskiego, Sąd Najwyższy podkreślił, że na równi z osobami, które powróciły do kraju na podstawie wymienionych umów zawartych w latach 1944 – 1957, powinny być traktowane osoby, które nie mogły poddać się procedurze ewakuacyjnej, określonej w tych umowach, gdyż w tym okresie z przyczyn od siebie niezależnych nie przebywały w ZSRR. Dotyczyło to głównie osób, które zbiegły na obecne terytorium Polski w obawie przed represjami, deportacjami, zsyłkami. Ten kierunek orzecznictwa został utrzymany również w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1990 r.(III CZP 4/90, niepubl.) a następnie w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 1991 r. w sprawie III CZP 84/90, publ. OSNC 1991/8-9/97, której nadano moc zasady prawnej. Stosownie do tej uchwały – "Przewidziane w art.88 ust.1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn.: Dz.U.1989 r., Nr 14, poz.74 , ze zm.) prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce." W uzasadnieniu powyższej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, iż z gramatycznej wykładni omawianego przepisu wynikałoby, iż wyłącznie osoby, które ewakuowały się w trybie umów międzynarodowych mogą skorzystać z prawa do rekompensaty, lecz kryteria obiektywne (wynikające z brzmienia przepisu ) nie mogą być jedyną podstawą ocen zachowań Polaków, którzy w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. znaleźli się poza dawnymi granicami państwa polskiego. Powszechnie bowiem wiadomo, że obywatele polscy, zamieszkujący na tzw. ziemiach wschodnich, byli po dniu 17 września 1939 r. całkowicie pozbawieni ochrony prawnej i poddani powszechnej dyskryminacji prawnej. Stosując zaś na tle takiej sytuacji kryteria subiektywne dla ocen zachowań Polaków nie można ich odrywać od indywidualnych warunków, w jakich znalazły się poszczególne osoby, bo to w konsekwencji decydowało o sposobie opuszczenia przez te osoby terenów włączonych do ZSRR i przybyciu ich do Polski. Sąd Najwyższy podkreślił także, że fundamentalną zasadą polskiego systemu prawnego jest zasada równości obywateli wobec prawa i zasada ta nakazuje stosowanie takiej wykładni powyższego przepisu, która wyłączałaby różne traktowanie Polaków, dawnych mieszkańców ziem wschodnich. Powyższe rozważania znajdują zastosowanie do wykładni przepisów ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Przemawia za tym również orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, który reprezentował taki kierunek wykładni w orzeczeniu z dnia 10 czerwca 1987 r., P 1/87, OTK 1/1987). Z kolei w orzeczeniu z dnia 19 grudnia 2002 r., w sprawie K 33/02, publ. OTK-A 2002/7/97 dotyczącym wyłączeń możliwości zaliczania wartości mienia pozostawionego w związku z rozpoczętą w 1939 r. wojną, przewidzianych w przepisach art.212 ust.1 i 213 ustawy o gospodarce nieruchomościami, w art.17 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw i w art.31 ust.4 ustawy z dnia 30 maja 1996 r. o gospodarowaniu niektórymi składnikami mienia Skarbu Państwa oraz Agencji Mienia Wojskowego, Trybunał Konstytucyjny wskazując na niekonstytucyjność powyższych przepisów nawiązał również do" układów republikańskich" i konstytucyjnej zasady równego traktowania wszystkich obywateli wobec prawa. Na podkreślenie zasługuje fakt, że powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego i wskazane orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1990 r. były jednym z uzasadnień do podjęcia prac ustawodawczych, których efektem było uchwalenie omawianej ustawy z 19 grudnia 2003 r. Skoro ustawodawca w uzasadnieniu tej ustawy argumentował potrzebę jej uchwalenia koniecznością rozwiązania problemu "mienia zabużańskiego" przy uwzględnienia stanowiska Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego, wyrażonego w wyżej wymienionych orzeczeniach, to tym samym wolą ustawodawcy nie było zawężanie kręgu uprawnionych do skorzystania z tej ustawy tylko do osób, które repatriowały się na podstawie wymienionych w art.1 tej ustawy układach republikańskich. Prezentowanie odmiennego stanowiska nie daje się pogodzić z intencjami ustawodawcy. Przepisów ustawy, będącej podstawą do wydania decyzji odmownej w niniejszej sprawie, nie można zatem interpretować w oderwaniu od utrwalonego orzecznictwa sądowego i Trybunału Konstytucyjnego oraz woli ustawodawcy wyrażonej w uzasadnieniu omawianej ustawy. Dokonanie w przedmiotowej sprawie przez organy literalnej a wręcz dosłownej interpretacji przepisów cytowanej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. nie można uznać za prawidłowe w kontekście wyżej wskazanego orzecznictwa Sądu Najwyższego. Również z punktu widzenia wykładni celowościowej przepisów ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. należy również stanąć na stanowisku, że prawo do zaliczenia mienia pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje również osobom, które nie repatriowały się w trybie "umów republikańskich", lecz zmuszone były do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek okoliczności związanych z wojną w 1939 r. Takie też stanowisko znalazło wyraz w przepisach aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej ( Dz.U. Nr 169, poz.1418). W sprawie będącej przedmiotem rozpoznania dodatkowo organ nie poczynił żadnych ustaleń, jakie było miejsce stałego zamieszkania S. P. , mimo, iż skarżący J.P., a wcześniej jego matka S. P. konsekwentnie wskazywali, że pobyt w K. miał charakter jedynie czasowy a ponadto skarżący oświadczył, że jego rodzice udali się w dniu wybuchu wojny do J. N., docierając do S. W. położonej przecież kilkadziesiąt kilometrów od L., nie dotarli do J. , gdyż tereny wschodnie zajęte już były przez Rosjan i Niemców a ponadto "dochodziły słuchy o mordach Ukraińców na Polakach", po kilkutygodniowej tułaczce przybyli w październiku 1939 r. do K. . Skoro przepis art.2 ust.1 ustawy z 12 grudnia 2003 r. stanowi o zamieszkiwaniu, to pod pojęciem zamieszkiwania, które powinno się odnieść do przepisów obowiązujących w dacie uchwalenia ustawy, należy rozumieć stosownie do art.25 kodeksu cywilnego miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Dodatkowo w aktach sprawy znajduje się dokument "poświadczenie obywatelstwa" z dnia 10 października 1928 r., z którego wynika, że S.D, córka J. i A. z domu M. , zamieszkiwała w T., urodzona w J. N., powiatu L.. Wyjaśnienie zatem miejsca zamieszkania S. P. w rozumieniu miejscowości, w której przebywała z zamiarem stałego pobytu, w świetle powyższych rozważań, było istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. W przedmiotowej sprawie organ nie zajął się kwestią, czy małżonkowie P. zamieszkiwali w K. czasowo, czy byli zameldowani na pobyt stały, czy mieszkali we własnym lokalu, czy w lokalu wynajętym lub u rodziny. Organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji błędnie przyjął, że podnoszony przez skarżącego zarzut o czasowym pobycie jego rodziców w K. nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Skoro powodem wydania decyzji odmownej w sprawie było przyjęcie braku zaistnienia przesłanki w postaci zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na terenach ziem wschodnich, to zasadnicze znaczenie miała w sprawie okoliczność, czy pobyt S. i J. P. w K. przed wybuchem wojny miał charakter czasowy. W przypadku bowiem, jeśli był to pobyt czasowy, a stałym miejsce zamieszkania rodziców skarżącego był J. N., to nie zachodziłaby, w ocenie Sądu, negatywna przesłanka braku zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na terenach pozostających poza obecnymi granicami państwa polskiego. Z powyższych względów Sąd na podstawie art.145 par.1 pkt.1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) orzekł, jak w wyroku.