II SA/Wa 2275/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski, Asesor WSA Piotr Kraczowski (spr.), Protokolant Agnieszka Kolasa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2007 r. sprawy ze skargi W. B. przedstawiciela ustawowego małoletniego D. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku; 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] sierpnia 2006 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku W. B. z [...] października 2005 r. – występującego jako przedstawiciel ustawowy syna D. B. – powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) zwanej dalej: ustawą emerytalną, odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce M. B. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wskazał, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Za szczególną okoliczność, na potrzeby art. 83 ustawy emerytalnej, uważa się wyłącznie zdarzenia lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, iż z akt rentowych wynika, że zmarła w wieku 46 lat matka dziecka posiadała udowodniony łącznie z okresem składkowym i nieskładkowym ograniczonym do wysokości 1/3 udowodnionych okresów składkowych staż pracy wynoszący 14 lat, 5 miesięcy i 22 dni. Organ zauważył, iż ostatnio udokumentowanym przez nią okresem składkowym było pobieranie zasiłku dla bezrobotnych w lutym 2001 r., następnie do dnia zgonu ([...] stycznia 2005 r.) przez okres 3 lat i 10 miesięcy nie kontynuowała zatrudnienia, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia ustawowego. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez zmarłą matkę dziecka uprawnień do świadczenia ustawowego, ponieważ w wymienionym okresie nie miała orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy przez lekarza orzecznika ZUS i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] sierpnia 2006 r. o ponowne rozpoznanie sprawy W. B. stwierdził, że nie zgadza się ze stanowiskiem organu, że nie zostały spełnione wyjątkowe okoliczności z art. 83 ustawy emerytalnej. We wniosku zwrócił uwagę, iż syn D. B. jest niepełnosprawny od dziecka, na dowód czego załączył orzeczenie o niepełnosprawności z [...] maja 2005 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] października 2006 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z [...] sierpnia 2006 r. W uzasadnieniu przytoczył argumentację podaną już w decyzji pierwszo-instancyjnej. Dodatkowo zauważył, iż orzeczona od października 2003 r. do lipca 2004 r. częściowa niezdolność do pracy zmarłej nie powodowała niemożliwości podjęcia zatrudnienia lecz jedynie ją ograniczała. Odnosząc się do nadesłanego orzeczenia o niepełnosprawności D. B. stwierdził, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprzestanie pracy zawodowej i poświecenie się opiece nad dzieckiem nie jest okolicznością niezależną od woli ubezpieczonej, lecz jest wyborem i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Tak więc umieszczona w art. 83 ustawy emerytalnej, przesłanka niezdolności do pracy nie jest ziszczona w sytuacji niemożności podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem, co – w opinii organu – znajduje odzwierciedlenie w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 22 września 2004 r. sygn. akt II SA/Wa 26/04. Na powyższą decyzję pismem z [...] listopada 2006 r. W. B. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniósł o jej uchylenie jako naruszającej prawo. W motywach skargi podniósł, że przedwczesna śmierć matki syna w wieku 46 lat uniemożliwiła uzyskanie dłuższego okresu ubezpieczenia. Zwrócił uwagę, iż orzeczenie w stosunku do zmarłej matki tylko częściowej niezdolności do pracy w okresie od października 2003 r. do lipca 2004 r. pozostawia wiele wątpliwości w kontekście jej przedwczesnego zgonu. Podkreślił, że niemożność podjęcia zatrudnienia zmarłej matki wynikała z konieczności opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem oraz brakiem możliwości znalezienia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu z powodu wysokiego ponad 20% bezrobocia panującego w J. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwaną dalej: p.p.s.a.; do rozpoznawania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, stwierdzić należy, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialno-prawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym przepisem ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Świadczenia te mają wyjątkowy charakter także dlatego, że są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa a nie z FUS. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając ich przyznanie decyzji Prezesa Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, która to decyzja ma charakter uznaniowy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z art. 124 ustawy emerytalnej, w postępowaniu w sprawach o świadczenie określone w ustawie ma obowiązek stosować przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 ze zm.) zwanej dalej: k.p.a. Podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma obowiązek przestrzegania zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 k.p.a. Ma on zatem obowiązek podejmowania wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, a w szczególności winien z urzędu określić jakie dowody są niezbędne dla ustalenia stanu faktycznego. Organ ma także obowiązek należycie i wyczerpująco informować stronę o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego – art. 9 k.p.a. Spoczywa na nim obowiązek wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia i oceny materiału dowodowego, co wynika z przepisu art. 77 § 1 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie organ naruszył przywołane reguły w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Odmawiając przyznania świadczenia w drodze wyjątku Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie oparł swojego rozstrzygnięcia na wyczerpujących dowodach, jak również nie poddał szczegółowej analizie zebranych w sprawie materiałów. Podstawą odmowy przyznania D. B. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce było stwierdzenie, że nie wykazano aby niespełnienie warunków do świadczenia ustawowego spowodowane było okolicznościami, na które zmarła matka dziecka nie miała wpływu. Organ wskazał, że – po pierwsze – orzeczona częściowa okresowa niezdolność do pracy zmarłej matki (od października 2003 do lipca 2004) nie powodowała niemożliwości podjęcia zatrudnienia lecz jedynie ją ograniczała. Po drugie, zaprzestanie przez zmarłą matkę pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dzieckiem nie jest okolicznością niezależną od woli ubezpieczonej, lecz jej wyborem i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Przesłanka niezdolności do pracy nie jest ziszczona – zdaniem organu – w sytuacji niemożności podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem. Odnosząc się do powyższych twierdzeń organu, Sąd zwraca uwagę, iż pojęcie "szczególnych okoliczności" nie jest zdefiniowane przez ustawę i ich określenie w każdej rozpoznawanej sprawie należy do organu stosującego prawo. Przy czym należy mieć na uwadze, iż w przypadku zmarłej matki na te "szczególne okoliczności" składało się kilka przyczyn: częściowa niezdolność do pracy, zamieszkanie na obszarze o dużej skali bezrobocia i co najistotniejsze opieka nad niepełnosprawnym dzieckiem. Sąd zgadzając się – co do zasady – że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz wychowywania dziecka jest wyborem każdego rodzica i nie jest okolicznością niezależną od ich woli, w związku z czym nie stanowi szczególnej okoliczności o jakiej mowa w art. 83 ustawy emerytalnej. To jednak Sąd taką sytuację odnosi jednie do okoliczności, w których sprawowana opieka dotyczy dziecka pełnosprawnego i niewymagającego stałej opieki. W przypadku zaś sytuacji, w której mamy do czynienia z dzieckiem niepełnosprawnym, niezdolnym do samodzielnej egzystencji, czy też wymagającym stałej opieki i jeden z rodziców rezygnuje z pracy na rzecz opieki nad takim dzieckiem, nieodzowne jest wnikliwe zbadanie, czy w istocie mamy do czynienia z "wyborem" rodzica, czy koniecznością życiową. Organ, by móc dokonać takiej oceny jest zobowiązany do zebrania całościowych informacji dotyczących takiego dziecka. W niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ograniczył się jedynie do oceny nadesłanego przy skarżącego aktualnego orzeczenia o niepełnosprawności syna D. B. z [...] maja 2005 r., stwierdzającego, iż niepełnosprawność istnieje od 2004 r., pomimo tego, że z akt sprawy wynika (odwołanie z [...] sierpnia 2006 r.), iż dziecko jest niepełnosprawne od urodzenia. W związku z powyższym – w opinii Sądu – konieczne jest wyjaśnienie przez organ poprzez zebranie odpowiedniego materiału dowodowego, czy istotnie D. B. jest niepełnosprawny od urodzenia i czy stopień jego niepełnosprawności w trakcie kolejnych lat życia był tego rodzaju, iż wymagał stałej opieki rodzica. Przedstawione wyżej braki w postępowaniu administracyjnym są o tyle istotne, że mogły wpływać na wynik sprawy i to tym bardziej, że art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, nie uzależnia wprost przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku ani od stażu ubezpieczeniowego, ani od długości przerw w zatrudnieniu. Zatem okoliczności te nie mają w sprawie przesądzającego znaczenia. Chodzi natomiast o wykazanie istnienia, bądź braku przesłanek – szczególnych okoliczności nienabycia prawa do renty na ogólnych zasadach i braku niezbędnych środków utrzymania (p. wyroki NSA z 8 grudnia 2000 r., sygn. akt II SA 1933/00 LEX nr 51004 oraz z 9 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA 3090/01 LEX nr 82808). Reasumując, w świetle powyższych rozważań stwierdzić należy, że ustalenia dokonane przez organ są niepełne i w konsekwencji niewyczerpująco rozpatrzone, co doprowadziło do wydania decyzji o nieprzekonującej treści, czym dopuszczono się naruszenia reguł procesowych zawartych w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Mając powyższe na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 152 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.