I SA/Wa 2081/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie : asesor WSA Sławomir Antoniuk asesor WSA Jerzy Siegień Protokolant Agnieszka Kozik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2006 r. sprawy ze skargi G. B. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] września 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2005 r. nr [...]; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. I SA/Wa 2081/05 Uzasadnienie Minister Infrastruktury decyzją z dnia [...] września 2005 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] maja 2005 r. odmawiającą potwierdzenia posiadania przez G. B. prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ odwoławczy wskazał, że Wojewoda [...], działając na podstawie art.1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego ( Dz.U. 2004, Nr 6, poz.39), decyzją nr [...] z [...] maja 2005 r. orzekł o odmowie potwierdzenia posiadania przez G. B. prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. Organ pierwszej instancji ustalił, że G. B. był właścicielem nieruchomości pozostawionej w miejscowości R. przy ul. [...] na [...] tj. na terenach nie wchodzących obecnie w skład terytorium państwa polskiego. Przybył do W. w styczniu 1944 r. i nie repatriował się w trybie żadnej z umów wymienionych w art.1 powołanej ustawy a zatem nie jest osobą uprawnioną do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. Minister Infrastruktury, po rozpatrzeniu odwołania G. B., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody [...]. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, że skoro G. B. nie repatriował się w trybie żadnej z umów wymienionych w art.1 wyżej powołanej ustawy, to tym samym nie spełnia przesłanek do wydania decyzji stwierdzającej posiadanie prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. Skargę na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] września 2005 r. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie G. B., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie mu prawa do odszkodowania. W skardze wskazano, że organizacja PKWN, która powstała w Moskwie nie miała prawa zawierać żadnych układów republikańskich, gdy istniał legalny rząd londyński. Według skarżącego on nie wrócił do kraju, lecz jedynie przybył z [...], który należał do Rzeczypospolitej Polskiej, do W. w styczniu 1944 r. uciekając w obawie o utratę życia. Cały kraj był pod okupacją niemiecką i nie ma powodu, aby pojęcie "kraju" odnosić do obszaru Generalnego Gubernatorstwa. Wskazał na orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w G. o majątku pozostawionym na [...]. W odpowiedzi na skargę Minister Transportu i Budownictwa wnosił o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Przedmiotem niniejszej sprawy jest ocena ostatecznej decyzji administracyjnej odmawiającej potwierdzenia posiadania prawa do zaliczenia mienia pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego. Zasadniczym powodem wydania decyzji odmownej było, według obu organów orzekających w sprawie, nie spełnianie przez skarżącego kryteriów art.1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego ( Dz.U.2004 r., Nr 6, poz.39) . Stosownie do tego przepisu ustawa określa zasady zaliczania na poczet sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego w związku z rozpoczętą wojną w 1939 r., za pozostawienie których miały przysługiwać świadczenia przewidziane w układach i umowie wymienionych w tym przepisie, nazywanych także "umowami republikańskimi." Skarżący należy do grona tych osób, którzy zmuszeni okolicznościami związanymi z wybuchem wojny, obawą o utratę życia opuściły terytoria należące przed wojną do państwa polskiego, pozostawiając tam majątek przed zawarciem umów republikańskich. Skarżący pozostawił majątek na terenach objętych układem z dnia 9 września 1944 r. zawartym między Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad, z tym że przybył do Z. w styczniu 1944 r., czyli przed zawarciem powyższego układu. Przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy wyłoniło się zatem pytanie, czy osoby które nie ewakuowały się w trybie umów republikańskich mogą również ubiegać się o potwierdzenie posiadania prawa do zaliczenia nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że problematyką mienia pozostawionego na kresach wschodnich, które wchodziły w skład przedwojennej Polski zajmował się Sąd Najwyższy. W uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1987 r. ( III CZP 68/87, publ.OSNCP 1988, Nr 6, poz.74), uznającej dopuszczalność powództwa o ustalenie pozostawienia mienia nieruchomego na terenach nie wchodzących w skład obecnego państwa polskiego, Sąd Najwyższy podkreślił, że na równi z osobami, które powróciły do kraju na podstawie wymienionych umów zawartych w latach 1944 – 1957, powinny być traktowane osoby, które nie mogły poddać się procedurze ewakuacyjnej, określonej w tych umowach, gdyż w tym okresie z przyczyn od siebie niezależnych nie przebywały w ZSRR. Dotyczyło to głównie osób, które zbiegły na obecne terytorium Polski w obawie przed represjami, deportacjami, zsyłkami. Ten kierunek orzecznictwa został utrzymany również w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1990 r. ( III CZP 4/90, niepubl.) a następnie w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 1991 r. (III CZP 84/90, publ. OSNC 1991/8-9/97), której nadano moc zasady prawnej. Stosownie do tej uchwały – "Przewidziane w art.88 ust.1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości ( tekst jedn.: Dz.U.1989 r., Nr 14, poz.74 , ze zm.) prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 19439 r. i zamieszkują w Polsce." W uzasadnieniu powyższej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, iż z gramatycznej wykładni omawianego przepisu wynikałoby ,iż wyłącznie osoby, które ewakuowały się w trybie umów międzynarodowych mogą skorzystać z prawa do rekompensaty, lecz kryteria obiektywne (wynikające z brzmienia przepisu ) nie mogą być jedyną podstawą ocen zachowań Polaków, którzy w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. znaleźli się poza dawnymi granicami państwa polskiego. Powszechnie bowiem wiadomo, że obywatele polscy, zamieszkujący na tzw. ziemiach wschodnich, byli po dniu 17 września 1939 r. całkowicie pozbawieni ochrony prawnej i poddani powszechnej dyskryminacji prawnej. Stosując zaś na tle takiej sytuacji kryteria subiektywne dla ocen zachowań Polaków nie można ich odrywać od indywidualnych warunków, w jakich znalazły się poszczególne osoby, bo to w konsekwencji decydowało o sposobie opuszczenia przez te osoby terenów włączonych do ZSRR i przybyciu ich do Polski. Sąd Najwyższy podkreślił także, że fundamentalną zasadą polskiego systemu prawnego jest zasada równości obywateli wobec prawa i zasada ta nakazuje stosowanie takiej wykładni powyższego przepisu, która wyłączałaby różne traktowanie Polaków, dawnych mieszkańców ziem wschodnich. Powyższe rozważania znajdują zastosowanie do wykładni przepisów ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Przemawia za tym również orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, który reprezentował taki kierunek wykładni w orzeczeniu z dnia 10 czerwca 1987 r., P 1/87, OTK 1/1987). Z kolei w orzeczeniu z dnia 19 grudnia 2002 r., w sprawie K 33/02 , publ. OTK-A 2002/7/97 dotyczącym wyłączeń możliwości zaliczania wartości mienia pozostawionego w związku z rozpoczętą w 1939 r. wojną przewidzianych w przepisach art.212 ust.1 i 213 ustawy o gospodarce nieruchomościami , w art.17 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw i w art.31 ust.4 ustawy z dnia 30 maja 1996 r. o gospodarowaniu niektórymi składnikami mienia Skarbu Państwa oraz Agencji Mienia Wojskowego, Trybunał Konstytucyjny wskazując na niekonstytucyjność powyższych przepisów nawiązał również do "układów republikańskich" i konstytucyjnej zasady równego traktowania wszystkich obywateli wobec prawa. Na podkreślenie zasługuje fakt, że powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 grudnia 2002 r. a także powołane wyżej stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 10 kwietnia 1990 r. były podstawą dla podjęcia prac ustawodawczych, co znalazło wyraz w uzasadnieniu ustawy, będącej podstawą wydania decyzji w niniejszej sprawie. Skoro ustawodawca w uzasadnieniu ustawy powołując wspomniane orzeczenie Sądu Najwyższego i wyrok Trybunału Konstytucyjnego argumentował potrzebę jej uchwalenia koniecznością rozwiązania problemu "mienia zabużańskiego" przy uwzględnieniu stanowiska Trybunału Konstytucyjnego i orzecznictwa Sądu Najwyższego, to tym samym intencją i wolą ustawodawcy nie było ograniczanie kręgu osób mogących skorzystać z omawianej ustawy wyłącznie do osób, które repatriowały się na podstawie wymienionych w art.1 tej ustawy układów republikańskich. Przepisów ustawy, będącej podstawą do wydania decyzji odmownej w niniejszej sprawie, nie można zatem interpretować w oderwaniu od utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego oraz wyrażonej woli ustawodawcy we wspomnianym powyżej uzasadnieniu ustawy z 12 grudnia 2003 r. Również z punktu widzenia wykładni celowościowej przepisów powyższej ustawy należy stanąć na stanowisku, że prawo do zaliczenia mienia pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje również osobom, które nie repatriowały się w trybie "umów republikańskich", lecz zmuszone były do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek okoliczności związanych z wojną w 1939 r. Takie właśnie rozwiązanie przyjął ustawodawca w przepisach aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej ( Dz.U. Nr 169, poz.1418). Odnosząc się do podnoszonego w skardze zarzutu braku uprawnień Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego do zawierania umów międzynarodowych i tym samym kwestionowania przez skarżącego legalności "umów republikańskich" stwierdzić należy, że zagadnienie to było przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 grudnia 2002 r., K 33/02, publ. OTK-A 2002/7/97 poczynił szerokie rozważania dotyczące legalności umów republikańskich, stwierdzając m.in., że: "zarówno tzw. umowy republikańskie, jak i późniejsze niepublikowane umowy międzynarodowe dotyczące skutków zmiany granic, nie stwarzają per se podstaw do powstania – po stronie osób podlegających repatriacji prawa podmiotowego do rekompensaty. Analizowane umowy międzynarodowe tworzyły jednak uzasadnione oczekiwania obywateli polskich uregulowania w prawie wewnętrznym kwestii rozliczeń z tytułu utraty mienia w związku ze zmiana granic po II Wojnie światowej. Kwestia ta nie mogła być więc pominięta w prawie wewnętrznym i ustawodawca od wielu lat dla jej rozwiązania stara się stworzyć szczególne mechanizmy kompensacyjne ." Ostatnio przyjęte przez ustawodawcę rozwiązania zawarte w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, czynią bezprzedmiotowymi rozważania dotyczące legalności "umów republikańskich". Stosownie bowiem do art.1 ust.2 powyższej ustawy przepisy określające zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosuje się również do osób, które na skutek innych okoliczności ( niż wymienione w ust.1) związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Dodatkowo w przedmiotowej sprawie organ nie wyjaśnił i nie rozważał przyczyn opuszczenia w styczniu 1944 r. przez skarżącego jego miejsca zamieszkania. Z oświadczenia skarżącego wynika, że nie nastąpiło to dobrowolnie, lecz przyczyną tą była obawa przed represjami i groźba utraty życia. Wyjaśnienie tej okoliczności, według omówionego orzecznictwa sądowego było istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Z powyższych względów Sąd na podstawie art.145 par.1 pkt.1 lit.a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) orzekł, jak w wyroku.