II SA/Łd 343/07

Dnia 26 września 2007 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Rymaszewska, Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka (spr.), Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski, Protokolant Tomasz Furmanek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 września 2007 r. sprawy ze skargi Z. Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji 1. oddala skargę; 2. przyznaje radcy prawnemu Z. W. prowadzącemu Kancelarię Radcy Prawnego w Ł. przy ulicy A. kwotę 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa 80/100) złotych obejmującą podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącemu i nakazuje wypłacić powyższą kwotę radcy prawnemu Z. W. z funduszu Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie przepisu art. 138 par. 1 pkt 1, w związku z art. 127 par. 3 ustawy z dnia 14. czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31. maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) – utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] o odmowie przyznania Z. Z. świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu powyższej decyzji wskazano, iż skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Kierownika Urzędu z dnia [...] , Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zdaniem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie. Powołując się na brzmienie przepisu art. 2 pkt 2 lit "a" i art. 3 ust 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej organ wskazał, iż Z. Z. przebywał na terytorium III Rzeszy w okresie od dnia 1. listopada 1944 r., kiedy to się urodził, do dnia 7. kwietnia 1945 r., kiedy to nastąpiło wyzwolenie powiatu M., w którym skarżący razem z rodzicami przebywał na deportacji. Datę wyzwolenia powiatu M. organ ustalił na podstawie wydawnictwa: "United States Army in World War II. Special Studies. Chronology 1941/1945" pod redakcja Mary H. Williams, Washington 1960. Dalej organ uznał, iż po dniu wyzwolenia powiatu M. przez wojska sprzymierzone dalszy pobyt na tym terenie stracił charakter represji w rozumieniu powołanej wyżej ustawy. Przymusowy pobyt skarżącego na deportacji trwał zatem 5 miesięcy i 7 dni. Organ wskazał, iż stronie nie przysługuje prawo do świadczenia przewidzianego w ustawie, gdyż nie został spełniony zawarty w cytowanym wyżej przepisie warunek deportacji do pracy przymusowej poza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1. września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych na okres co najmniej 6 miesięcy. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wywiedziono, iż za datę końca podlegania represjom należy przyjmować datę wyzwolenia (zajęcia) danego terenu przez wojska koalicji antyhitlerowskiej, nie zaś datę końca II wojny światowej. W dniu [...] skargę na powyższą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wywiódł Z. Z. domagając się jej uchylenia. W uzasadnieniu skargi podniesiono, iż okres od urodzenia skarżącego do daty wyzwolenia R. w powiecie M. spod okupacji niemieckiej wynosił 5 miesięcy i 14 dni, a nie 5 miesięcy i 7 dni, jak ustalił to organ. Zdaniem skarżącego organ nie wziął pod uwagę faktu, iż zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, dzieci urodzone na deportacji powinny być traktowane tak samo jak dzieci deportowane. Podniesiono, iż świadczenie z tytułu deportacji powinno być formą zadośćuczynienia. Zdaniem skarżącego jego rodzice przebywali w miejscu deportowania również po wyzwoleniu tego terenu przez wojska sojusznicze i nie było możliwości powrotu do kraju. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji wniósł o oddalenie skargi. W piśmie z 5. września 2007 r. pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji zarzucając jej: 1) naruszenia zasad i przepisów prawa materialnego poprzez nie uwzględnienie przepisu art. 8 par. 2 Kodeksu cywilnego obowiązującego przed wejściem w życie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, a także niezastosowanie w przedmiotowej sprawie art. 446 k. c. – a w konsekwencji wydanie zaskarżonej decyzji również z naruszeniem zasady zawartej w przepisie art. 58 par. 2 k. c., 2) naruszenia przepisów prawa procesowego poprzez złamanie zasad zawartych w art. 6 k.p.a. i art. 8 k.p.a. polegające na niezastosowaniu w przedmiotowej sprawie wskazanych powyżej przepisów prawa materialnego oraz naruszenie przepisu art. 10 k.p.a. polegające na uniemożliwieniu stronie przed wydaniem zaskarżonej decyzji wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. W uzasadnieniu powyższego wniosku, będącego uzupełnieniem skargi, podniesiono, iż przez cały okres ciąży matka skarżącego poddawana była represjom związanym z koniecznością wykonywania pracy przymusowej, aż do momentu narodzin syna. Poprzez organizm matki represje te, a w szczególności ciężka praca, stres, niedożywienie oraz brak odpowiedniej opieki medycznej musiały być w sposób negatywny odczuwane przez skarżącego już w fazie prenatalnej. Zdaniem pełnomocnika skarżącego, należy uznać, że czas przebywania skarżącego na deportacji oraz represje jakim poddawany był skarżący w tym czasie obejmowały również cały okres przed jego narodzeniem – a więc około 9 miesięcy przed porodem. Zatem trwały od lutego 1944 r.. Przywołując treść obowiązującego do dnia 4. stycznia 1997 r. przepisu art. 8 par. 2 k.c. podniesiono, iż skarżący nabył prawo do świadczeń zarówno na podstawie przepisów ustawy o przedmiotowych świadczeniach, jak i na mocy przepisu art. 8 par. 2 k. c., ponieważ spełniał wszystkie przesłanki zawarte w tych przepisach. Ponad to, pełnomocnik skarżącego, przywołując treść normy art. 446 1 k.c., wskazał, iż świadczenie pieniężne przysługujące osobom deportowanym do pracy przymusowej jest pewną formą odszkodowania (zadośćuczynienia) dla osób pokrzywdzonych przez III Rzeszę i winno być należne tym osobom z uwagi na zasady współżycia społecznego, a nadto na specyfikę sytuacji dzieci poczętych i narodzonych w warunkach deportacji i represji. Powyższe uchybienie, jak również brak dowodu, z którego wynikałoby, iż skarżący zapoznał się z całym materiałem dowodowym przed wydaniem decyzji, zdaniem wnoszącego skargę, spowodowały naruszenie zasad postępowania administracyjnego wyrażonych w art. 6, art. 8 i art. 10 Kodeksu postępowania administracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zgodnie z treścią art. 3 par. 1 ustawy z dnia 30. sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) (w skrócie: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Analogiczne unormowanie zawiera art. 1 par. 1 ustawy z dnia 25. lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), który stanowi, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi przez kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż sąd – nie przejmując sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia – bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej Stosownie do unormowania zawartego w art. 145 p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1. uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, 2. stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach, 3. stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. W następstwie rozpoznania skargi wniesionej w niniejszej sprawie, nie będąc ograniczonym zarzutami i wnioskami skargi oraz przywołaną podstawą prawną (art. 134 par. 1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w zaskarżonej decyzji opisanych powyżej uchybień, a tym samym wobec nieuwzględnienia skargi oddalił ją (art. 151 p.p.s.a.). Podstawę prawną kwestionowanego rozstrzygnięcia stanowi przepis art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), stanowiący, iż represją w rozumieniu tejże ustawy jest deportacja do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w latach 1939 – 1945. Mając na uwadze stan faktyczny – ustalony w niniejszej sprawie przez organ administracji w sposób nie budzący wątpliwości – należy wskazać, iż istnieją dwa obszary zagadnień prawnych konieczne do rozważenia w niniejszym postępowaniu. Pierwszym z nich jest możliwość zaliczenia do okresu deportacji do pracy przymusowej czasu po wyzwoleniu miejsca deportacji przez wojska sojusznicze, drugim możliwość uznania za okres deportacji do pracy przymusowej okresu życia płodowego dziecka urodzonego. Zagadnienia te wymagają odrębnej refleksji. Odnosząc się do pierwszej kwestii należy wskazać, iż w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyraźnie przeważa pogląd prezentowany w niniejszej sprawie przez organ, zgodnie z którym za moment zakończenia wykonywania pracy przymusowej należy uznać wyzwolenie miejsca pracy od okupacji niemieckiej bądź zajęcie tegoż miejsca przez aliantów, jako że dalsze wykonywanie pracy po wyzwoleniu, choćby wymuszone trudnościami związanymi z powrotem do kraju lub koniecznością utrzymania, utraciło przymiot przymusowości i pracy na terenach okupowanych (vide: wyrok NSA z dnia 10 listopada 2006 r. w sprawie sygn. akt II OSK 1326/05, niepublikowany, wyrok NSA z dnia 26. lipca 2006 r. w sprawie sygn. akt II OSK 557/06, niepublikowany, oraz wyrok NSA z dnia 10. listopada 2006 r. w sprawie sygn. akt II OSK 1326/05, niepublikowany). Powyższe zapatrywanie wypada podzielić również w niniejszej sprawie. Skoro nie jest kwestią sporną w dokonanych przez organ ustaleniach data wyzwolenia spod okupacji niemieckiej terenu, na którym przebywał skarżący wraz z rodzicami deportowanymi do pracy przymusowej, to pozbawione oparcia w prawie byłoby upatrywanie momentu zakończenia deportacji w dacie końca wojny. Jeśli zatem konieczność wykonywania pracy przymusowej wynikała z faktu okupowania określonego terytorium przez III Rzeszę i znajdowania się na tym terenie administracji tegoż państwa wraz z jego aparatem przymusu, to wyzwolenie spod okupacji i przejęcie władzy na tym terenie przez wojska sojusznicze wyłączało konieczność przymusowego wykonywania pracy. Wypada zgodzić się ze wskazanym powyżej stanowiskiem NSA, iż dalsze wykonywanie pracy już po dokonanym wyzwoleniu, podyktowane było zapewne innymi okolicznościami niż przymus okupanta. Skoro jednak ustawa odwołuje się do pojęcia pracy przymusowej, jako represji warunkującej możliwość uzyskania uprawnienia do stosownego świadczenia, to pozbawienie wykonywanej pracy takiego charakteru uniemożliwia zaliczenie okresu jej wykonywania do czasu represji w rozumieniu przepisów omawianej ustawy. Konkludując wskazać należy, iż poprawne jest stanowisko organu administracji upatrujące końca okresu deportacji do pracy przymusowej, w dacie wyzwolenia spod okupacji niemieckiej terenu, na którym przebywał skarżący. Prawidłowo zatem organ uznał, iż deportacja skarżącego ustała w dniu 7 kwietnia 1945 r.. Przechodząc do drugiego ze wskazanych powyżej zagadnień prawnych należy wskazać, iż okres życia prenatalnego – z uwagi na brak w tym zakresie stosownego przepisu prawa pozytywnego – nie może być zaliczony do okresu deportacji do pracy przymusowej, o której mowa w ustawie z dnia 31. maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W powyższym zakresie wypada podzielić pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zgodnie, z którym powyższą okoliczność winno się rozpatrzeć odwołując się wyłącznie do uregulowań prawnych, pomijając materię doznań będących udziałem nasciturusa w okresie wykonywania przez jego matkę robót przymusowych na deportacji, oraz nie wdając się w spory doktrynalne, ideologiczne i medyczne dotyczące charakteru istoty dziecka poczętego, a jeszcze nie narodzonego. (vide: wyrok WSA w Gliwicach z dnia 9. maja 2007 r. w sprawie sygn. akt IV SA/Gl 284/06, niepublikowany) Rzecz jasna nie jest możliwe wykluczenie negatywnych skutków wpływających na dziecko będące w łonie matki w czasie wykonywania przez nią pracy przymusowej na deportacji. Nawet jednak gdyby skutki te miały miejsce, to ich naprawienie winno nastąpić wyłącznie w oparciu o konkretny przepis prawa pozytywnego. Nie ulega wątpliwości, iż nie wszystkie krzywdy wyrządzone w czasie II wojny światowej możliwe są do naprawienia, co więcej tylko nieznaczna ich część może być naprawienia w trybie uruchomionym przez skarżącego, a więc w oparciu o przepisy ustawy z dnia 31. maja 1996 r.. Możliwość uzyskania świadczenie pieniężnego w oparciu o przepisy wskazanej powyżej ustawy uzależniona jest od spełnienie określonych w tej ustawie przesłanek. Nie ulega wątpliwości, iż żaden z przepisów tej ustawy nie odnosi się do instytucji nasciturusa pozwalając zaliczyć okres życia prenatalnego do czasu deportacji do pracy przymusowej. Poza regulacjami prawnymi zawartymi w omawianej ustawie istnieją zawarte w prawie pozytywnym zasady ogólne rządzące podmiotowością osoby ludzkiej. Prawidłowa jest konstatacja, że polskie ustawodawstwo odmiennie traktuje osoby narodzone i nienarodzone ale już poczęte. Osoby poczęte ale jeszcze nienarodzone nie są generalnie traktowane jako podmiot praw i obowiązków, poza sytuacjami wyraźnie unormowanymi. Zasadniczym warunkiem podmiotowości osób poczętych jest to aby dziecko poczęte urodziło się żywe. Jak już była o tym mowa ustawa z dnia 31. maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej przepisu takiego nie zawiera. Z powyższym stanowiskiem koreluje przepis art. 8 par. 1 Kodeksu cywilnego stanowiący generalną zasadę, że każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną, a więc jest podmiotem praw i obowiązków dopiero od tego zdarzenia. Funkcjonujący w obrocie prawnym w okresie od dnia 16. marca 1993 r. do dnia 3. stycznia 1997 r. przepis art. 8 par. 2 k.c. przyznający zdolność prawną dziecku poczętemu, z zastrzeżeniem nabycia praw i zobowiązań majątkowych pod warunkiem żywego urodzenia, nie został po uchyleniu zastąpiony innym uregulowaniem prawnym. Tym samym od daty derogacji tejże ogólnej normy z systemu prawa możność uzyskania warunkowej podmiotowości prawnej przez dziecko poczęte jest dopuszczalna jedynie wówczas, gdy wynika to wprost z obowiązujących przepisów. (vide: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 27. października 2005 r., w sprawie sygn. akt II SA/Bk 503/05, LEX Nr 173719). Normami, które przełamują zasadę wyrażoną w przepisie art. 8 par. 1 k.c. i przyznają osobie nienarodzonej podmiotowość prawną są między innymi: przepis art. 446 1 k.c., dopuszczający możliwość żądania przez dziecko naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem, przepis art. 927 par. 2 k.c., wedle którego dziecko poczęte w chwili otwarcia spadku może być spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe oraz normy zawarte w ustawie – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w tym art. 75, umożliwiający uznanie dziecka nie narodzonego, ale poczętego, art. 142 umożliwiający przyznanie matce dziecka poczętego od osoby, której ojcostwo zostało uwiarygodnione odpowiedniej sumy pieniężnej na koszty utrzymania, wreszcie art. 182 umożliwiający ustanowienie kuratora dla dziecka poczętego, jeżeli jest to potrzebne dla strzeżenia jego przyszłych praw. Nie może być wątpliwym, iż powyższe instytucje prawne wprowadzone zostały do polskiego ustawodawstwa jako regulacje szczególne i wyjątkowe. Jednocześnie zasadę w zakresie określenia podmiotowości prawnej statuuje przepis art. 8 par. 1 k.c.. Mając zatem na uwadze, iż utrwalony w doktrynie i judykaturze jest pogląd, wedle którego interpretacja wyjątków nie może być rozszerzająca, to uznanie podmiotowości prawnej dziecka poczętego i jeszcze nienarodzonego w stanie faktycznym niniejszej sprawy, gdy brak jest ku temu wyraźnego przepisu prawa, byłoby działaniem pozbawionym podstawy prawnej. Niezależnie od powyższych uwag, które generalnie uniemożliwiają zaakceptowanie prezentowanego przez skarżącego zapatrywania co do podmiotowości nasciturusa na gruncie ustawy z dnia 31. maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej, to dodatkowo wskazać wypada, iż przyjęcie poglądu skarżącego prowadziłoby do niezrozumiałej sytuacji, w której za osobę deportowaną należałoby uznać tego, kto po urodzeniu nigdy nie podlegał represjom deportacyjnym, a nawet nie przebywał poza granicami państwa polskiego. Ponadto – mając na uwadze, iż ustawa wymaga sześciomiesięcznego okresu deportacji – trudnym do zaakceptowania byłoby stanowisko nakładające na organ administracji obowiązek ustalania daty faktycznego poczęcia dziecka, jako istotnego dla sprawy elementu stanu faktycznego umożliwiającego określenie czasu faktycznej deportacji. Mając na uwadze powyższe okoliczności należało dojść do wniosku, iż zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Odnosząc się do zarzutu skargi, iż świadczenie pieniężne przysługujące osobom deportowanym do pracy przymusowej należy się jako zadośćuczynienie, a za jego przyznaniem przemawia słuszny interes strony, to wskazać wypada, iż pojęcie słusznego interesu strony występuje aż do kolizji z interesem społecznym i nie może być sprzeczne z jasno brzmiącym przepisem ustawy ani też go zastępować, bowiem zasada praworządności, wyrażona w przepisie art. 6 k.p.a. zobowiązuje organy administracji do działania na podstawie przepisów prawa. Tak więc brak w prawie pozytywnym podstawy do działań ze strony organu w kierunku zaliczenia okresu prenatalnego do czasu deportacji uniemożliwia oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na słusznym interesie strony. Odnosząc się do następnego zarzutu skargi, w którym zarzucono organowi, iż przy wydawaniu decyzji nie wziął pod uwagę faktu, że dzieci urodzone na deportacji powinny być traktowane tak samo jak dzieci deportowane, to należy stwierdzić, iż z treści zaskarżonej decyzji jasno wynika, iż organ traktuje skarżącego tak samo jak osobę wywiezioną (deportowaną) do pracy przymusowej, a jedyną przyczyną uzasadniającą odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia było niespełnienie wymogu trwania deportacji przez co najmniej 6 miesięcy. Sąd nie mógł również uwzględnić zarzutu naruszenia przepisu art. 10 par. 1 k.p.a. przez niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego. Zarzut taki może odnieść skutek jedynie wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, iż zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2006 r. w sprawie sygn. akt II OSK 831/05, OSP 2007/3/26). Skarżący na takie okoliczności natomiast się nie powoływał. Niezależnie od tego wskazać wypada, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie jest kwestionowany przez skarżącego, a zatem niezawiadomienie strony o możliwości zapozna się ze zgromadzonym materiałem dowodowym nie stanowi naruszenia prawa, które miałoby wpływ na treść wydanego przez organ rozstrzygnięcia. Mając na uwadze powyższe wywody i uznając, że kwestionowana decyzja nie narusza prawa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie, należało na podstawie przepisu art. 151 p.p.s.a. skargę oddalić.