IV SA/Po 1127/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Popowska Sędziowie WSA Maciej Dybowski ( spr ) As.sąd. Izabela Kucznerowicz Protokolant ref-staż Paweł Grzęda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2006 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2004 r. nr [...] w przedmiocie Odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2003 r. nr [...], 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz W. K. kwotę 100 ( sto ) zł tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/ I.Kucznerowicz /-/ B.Popowska /-/ M.Dybowski Sygn. IV SA/Po 1127/04 U Z A S A D N I E N I E Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] września 2003 r. nr [...] na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c i art. 22 ust. 1 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (j.t. Dz.U. 42/02/371 ze zm.- dalej ustawa) odmówił przyznania uprawnień kombatanckich W. K. z tytułu poddania Wnioskodawczyni wysiedleniu, w ramach którego przebywała z przyczyn narodowościowych w innym miejscu odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy). W lakonicznym uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, iż po analizie przedłożonych przez Stronę dokumentów ( bez ich indywidualnego wskazania) należy uznać, że Wnioskodawczyni nie przedstawiła dostatecznych dowodów, że zachodzą w Jej sprawie przesłanki art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy. W szczególności nie uznano za wiarogodne przedstawionych przez Stronę zeznań świadków ( bez ich konkretyzacji), gdyż wysiedlono ich z innych niż Strona miejscowości, przeciętny stan osobowy w obozach przesiedleńczych wynosił od kilkuset do kilku tysięcy osób, a pobyt w obozie trwał od kilku dni do kilkunastu tygodni- nie sposób przyjąć, by świadkowi mogli zapamiętać Stronę- sobie wówczas nie znaną. W. K., wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazała, że niezaprzeczalnym dowodem jest dokument Archiwum Państwowego w P. - Oddziału w G., potwierdzający fakt wywiezienia Jej rodziny na wysiedlenie. Pobyt na wysiedleniu był zawsze w naszej okolicy poprzedzony pobytem w obozie przesiedleńczym. Wskazała na przesłanki, przemawiające za daniem wiary zeznaniom świadków. W toku postępowania z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Kierownik Urzędu zwrócił się do: Zainteresowanej o nadesłanie przywołanego dokumentu Archiwum Państwowego w P. - Oddziału w G., potwierdzającego wywiezienia Jej rodziny na wysiedlenie; Urzędu Gminy w G. o nadesłanie ankiety i karty osobowej Zainteresowanej w związku z ubieganiem się o wydanie pierwszego po wojnie dowodu osobistego; Archiwum Państwowego w Ł. o udzielenie odpowiedzi, czy W. koło G. było wysiedlone (jednorazowo bądź etapami), kiedy to miało miejsce, gdzie wysiedlono mieszkańców W. i czy można potwierdzić fakt przebywania w obozie przesiedleńczym w G. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2004 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art.127 § 3 i art.138 § 1 pkt 1 kpa, i art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego- j.t. Dz.U. 42/02/371 ze zm., utrzymał w mocy własną decyzję z [...].9.2003 r. Motywując decyzję Kierownik Ud/sKiOR powtórzył argumenty zaprezentowane w decyzji z [...].9.2003 r.; podniósł, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Strona "nie wskazała, by w przedmiotowej sprawie zaistniały jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne i prawne, uzasadniające uchylenie decyzji ostatecznej". Zainteresowana wystąpiła z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym w Ł. przy ul. Ż. Oświadczenia świadków J. B. i K. W. "budzą wątpliwości". Świadkowie mają uprawnienia kombatanckie z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym w Ł. w sierpniu 1940 r. Z zaświadczenia Archiwum Państwowego w P. - O. w G. z dnia [...] listopada 1999 r. wynika, że Zainteresowana wraz z rodziną została wysiedlona z W. dnia [...] grudnia 1939 r. do G. G. Z Archiwum Państwowego w K. z dnia [...] lutego 2001 r. wynika, że Strona już na początku 1940 r. przebywała na wysiedleniu w G. Tym samym niewiarogodne są oświadczenia świadków, że w tym samym czasie przebywali w obozie przesiedleńczym w Ł. W piśmie z dnia [...] maja 2004 r. Strona podniosła, że przebywała w obozie przesiedleńczym w G., lecz nie poparła tego żadnym dowodem. Z pisma z Archiwum Państwowego w Ł. z dnia [...] lipca 2004 r. wynika, że W. figuruje w wykazach z dnia 13 lutego 1940r. i 1 marca 1940 r. osób wysiedlonych do obozu w G. i przeznaczonych do wywiezienia do GG. Zainteresowana została wysiedlona do GG dnia [...] grudnia 1939 r. Na terenie W. istniało kilka obozów przesiedleńczych; prócz obozów przesiedleńczych utworzono w kilkunastu miejscowościach W. tzw. punkty zborne, gdzie lokowano wysiedlonych najczęściej na kilka lub kilkanaście godzin, czasem na kilka dni przed sformowaniem transportu do GG, dokąd były kierowane bez pośrednictwa obozu przesiedleńczego. W. K. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] sierpnia 2004 r., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi Wnioskodawczyni przytoczyła argumenty uprzednio podniesione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazała w szczególności, że z monografii Z. C. W. "Niemiecki Obóz przesiedleńczy w G. w latach 1939-40", dokumentacja dotycząca obozów przesiedleńczych nie jest pełna; znane są przypadki osadzenia całych rodzin na kilka tygodni w obozie przesiedleńczym, wywiezienia ich później do P. T. i braku jakiegokolwiek śladu w dokumentacji. Nie można przyjąć, że Skarżąca w obozie nie przebywała, skoro jest dowód na wywiezienie całej rodziny do GG. To właśnie jest niezbitym i niepodważalnym dowodem obowiązkowego przejścia przez obóz przesiedleńczy. W postępowaniu sądowoadministracyjnym Skarżąca złożyła oświadczenia: W. K. i L. G., z podpisami notarialnie potwierdzonymi. Organ orzekający w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadną. 1. Zgodnie z art. 106 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1270, ze zm. - dalej upsa, Sąd Administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony; do postępowania dowodowego, o którym mowa w § 3, stosuje się odpowiednio kpc ( art. 106 § 5 upsa). Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 228 § 1 kpc, art. 77 § 4 kpa, art. 153 kpk z 1969 r., art. 168 kpk z 6 czerwca 1997 r.- Dz.U. 89/97/555 ze zm.) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym- te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków (wyrok SN z 9.3.1993- WRN 8/93- OSNKW 7-8/93/49; OSP 6/94/ 117 z glosą J. Tylmana; WPP 2/94/101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 4/96/67 z omówieniem J. Gudowskiego; PS 5/96/38 z omówieniem Z.Dody i J.Grajewskiego, akceptowane przez J. Gudowskiego "Kpc- tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo" W.Pr.1998 t.1 s.473 uw.8). 2. Fakty powszechnie znane mogą być podstawą ustaleń organu administracji publicznej (art. 77 § 4 kpa); służyć także mogą ocenie dowodów, zebranych w postępowaniu. Do faktów powszechnie znanych nawiązuje w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kierownik Urzędu, gdy pisze, że "na terenie W. istniało kilka obozów przesiedleńczych. Ponadto oprócz obozów przesiedleńczych utworzone zostały w kilkunastu miejscowościach W. tzw. punkty zborne..." mimo, że nie przywołuje art. 77 § 4 kpa. Jednakże korzystanie z faktów historycznych, utrwalonych w piśmiennictwie naukowym, wiąże się z koniecznością wskazania danych bibliograficznych publikacji, z której korzysta decydent procesowy, a jeśli to możliwe, celowym jest załączenie owej publikacji (bądź jej istotnych fragmentów) do akt sprawy. Czyni to możliwym odniesienie się doń strony ( art. 81 kpa) oraz kontrolę instancyjną a następnie sądowoadministracyjną prawidłowości ustaleń organu. 3. Sądowi z urzędu znana jest najnowsza i najpełniejsza monografia traktująca o wysiedleniach ludności polskiej z Wielkopolski ( Marii Rutowskiej: "Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-41"- Instytut Zachodni 2003; "Wysiedlanie ludności polskiej w latach 1939-41 z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa. Obóz przesiedleńczy na Głównej w Poznaniu" w: "Wizje i rzeczywistość. Studia o społeczeństwie, gospodarce i polityce poświęcone Profesorowi drowi Czesławowi Łuczakowi"- IH UAM 2002 s. 218) jako i starsza literatura przedmiotu ( w szczególności "Położenie ludności polskiej w Kraju Warty 1939- 45. Dokumenty niemieckie" w wyborze i tłumaczeniu Czesława Łuczaka- Wyd. Poznańskie 1987 i Czesława Łuczaka "Polscy robotnicy przymusowi w Trzeciej Rzeszy podczas II wojny światowej"- Wyd. Poznańskie 1974). Z publikacji tych wynika, że Niemcy prowadzili zorganizowaną akcję wysiedlania ludności polskiej z Wielkopolski do Generalnego Gubernatorstwa a nadto na roboty do Trzeciej Rzeszy. Kilkadziesiąt tysięcy osób skierowano na roboty do Rzeszy wprost ze znajdujących się do dyspozycji SS obozów przesiedleńczych (Cz. Łuczak "Polscy..."- s. 36 i powołane przez Autora źródła). Z zestawienia liczbowego wysiedlonej, przesiedlonej i wyrugowanej ludności polskiej z Kraju Warty w latach 1939- 45 wynika, że w okresie od 1 grudnia 1939 do 17 grudnia 1939 r. z powiatu gnieźnieńskiego wysiedlono 2430 osób( M. Rutowska- op. cit. s. 54; Cz. Łuczak "Położenie..."- s. 156). Dnia 8 grudnia 1939 r. sformowano transport w Gnieźnie; kolejny transport odprawiono z Gniezna 12 grudnia 1939 r.- oba do Piotrkowa Tryb. Kolejne transporty z Gniezna Niemcy odprawili: dwa do Krosna ( 1030 i 1036 osób), do Kielc (1030 osób), Rzeszowa (1021 osób) w dniach: 13 i 16 lutego 1940 i 1, i 8 marca 1940 r. ( M. Rutowska- op. cit. s. 64, 203- 204, 175, 177). Wyższy dowódca SS i policji w Poznaniu polecił, by przeznaczonych do wysiedleń Polaków jak najszybciej przewozić wszelkimi środkami transportu czy nawet kierować pieszo do usytuowanych najbliżej obozów przesiedleńczych, gdzie mieli oczekiwać na wywózkę (Archiwum IPN, UWZ Posen, sygn. 181; M. Rutowska "Wysiedlenia...." s. 206). Z badań historyków wynika, że prócz obozów, wymienionych w § 6 rozporządzenia, ludność polska osadzana była w obozach przejściowych ( o różnych nazwach niemieckich- zwłaszcza w początkowym okresie wysiedleń) w szczególności w: Bąblinie, Budzyniu, Olicie, Bruczkowie, Chludowie, Lubiniu, Kazimierzu Biskupim, Puszczykówku, Cerekwicy, Kowanówku, Nowych Skalmierzycach, Kole, Kaliszu, Koninie, Wągrowcu, Lesznie, Racocie, Rusku, Turku, Wronkach, Gostyniu ( w klasztorze Księży Filipinów), Słupcy, Rawiczu, Kępnie, Brodziszewie, Komorowie k. Wolsztyna, Kruszewie, Mechlinie, Gutowie Małym ( M. Rutowska- op. cit. s. 40, 42, 49, 95- 96, 163- 194). W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, że nie nazwa obozu, zwłaszcza w nomenklaturze niemieckiej, lecz jego funkcja w realizacji polityki eksterminacyjnej okupanta wobec Polaków, warunki życia w obozie, zadania obozu, przyczyny osadzania w nim ludności polskiej, decydują o jego charakterze ( przykładowo- wyrok NSA z 6.2.1985- II SA 1789/84- OSP 12/85/240, akceptowany przez A. Świątkowskiego "Uprawnienia inwalidów wojennych, wojskowych, kombatantów, osób represjonowanych, inwalidów z wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz ich rodzin" DW ABC 1997 s. 75). Z badań historycznych wynika, że warunki pobytu w poszczególnych obozach przesiedleńczych, zwłaszcza podczas pierwszych wysiedleń w ramach pierwszego planu krótkofalowego, były trudniejsze, niż w obozie Poznań- Główna (zwłaszcza w okresie od początku 1940 do likwidacji obozu), który wymieniono w § 6 rozporządzenia (M. Rutowska- op. cit. s. 49, 103, 117). Na ocenę charakteru miejsca odosobnienia wpływają także warunki transportu z obozu- Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 4.11.1982- III UZP 5/82, trafnie zwrócił uwagę na gehennę dzieci w czasie hitlerowskich akcji wysiedleńczo- pacyfikacyjnych i śmierć wielu dzieci w czasie transportu (OSNC 5-6/83/67 s. 22 akapit 1). 4. Błędnie W. K. przyjmuje w skardze, że dowód na wywiezienie Jej rodziny "jest niezbitym i niepodważalnym dowodem obowiązkowego przejścia przez obóz przesiedleńczy". W istocie bowiem przez utworzony w pierwszych dniach listopada 1939 r. obóz G. G., nie przechodzili wszyscy wysiedleni. Począwszy od [...] listopada 1939 r. do obozu przyprowadzano Polaków wysiedlanych z domów mieszkańców G. i okolicy; z dalej położonych wsi i miasteczek przywożono Polaków wozami konnymi lub ciężarówkami. Przed odejściem każdego transportu osadzano w obozie od 500 do 600 osób. By sformować liczący ponad 1000 osób transport, ładowano najpierw do danego pociągu osoby przetrzymywane w obozie (na bocznicy kolejowej obok obozu). Następnie na stacji kolejowej dołączano do transportu kilkaset osób, wysiedlonych tego dnia z G. lub najbliższej okolicy. Praktyka ta miała miejsce aż do marca 1940 r., gdy Niemcy zlikwidowali obóz. Wysiedlanych z G. od marca 1940 r. umieszczano w obozie przesiedleńczym Poznań- Główna ( M.Rutowska "Wysiedlenia..." s. 162, 173, 174, 177). 5. Ocena dowodów z zeznań świadków K. M. W. i J. B. (k. 6, 10 akt administracyjnych), dokonana w zaskarżonej decyzji, mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów, choć Kierownik Urzędu wyraźnie winien stwierdzić, że oświadczeniom tychże świadków odmówił dania wiary, nie zaś, że "budzą wątpliwości" (art. 80 kpa). Nie ulega wątpliwości, że ocena dowodów w decyzji z dnia [...] września 2003 r., podobnie jak i uzasadnienie tejże decyzji, nie spełnia wymogów art. 80 i art. 107 § 3 kpa. Na skutek zaniechania pouczeń ze strony Kierownika Urzędu (art. 9, art. 10 § 1, art. 73 § 1 i art. 81 kpa), ciężar gromadzenia dowodów przesunięty został na fazę postępowania po złożeniu przez Zainteresowaną wniosku z art. 127 § 3 kpa. Ocena dowodów z odpisów dokumentów, zgromadzonych w aktach sprawy, nie jest dostateczna i została dokonana przedwcześnie. Skoro czteroosobowa rodzina Skarżącej została wysiedlona z W. dnia 14 grudnia 1939 r. "nach General Gouvernement" (k. 40,42 akt administracyjnych), to jest rzeczą oczywistą, że nie mogli być oni wywiezieni transportami z dnia [...] i [...] grudnia 1939 r. Mogli być oni natomiast umieszczenie w obozie w G.G. i być wywiezieni jednym z czterech najbliższych transportów ([...],[...] lutego 1940 bądź [...],[...] marca 1940 r.). Możliwości takiej nie wyklucza zaświadczenie Archiwum Państwowego w K. z dnia [...] lutego 2001 r., bowiem sformułowanie "początek 1940 r." nie precyzuje, czy przybycie J. Ł. wraz z rodziną do gminy G. nastąpiło przed, czy po 13 lutego 1940 r. Kierownik Urzędu winien podjąć wszelkie kroki niezbędne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego ( art. 7 kpa) i w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy ( art. 77 § 1 kpa). Kierownik Urzędu ani przed wydaniem decyzji z dnia [...].9.2003 r., ani decyzji z dnia [...].8.2003 r., nie umożliwił Stronie wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, czym naruszył także zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu ( art. 10 § 1 kpa) oraz wymóg umożliwienia stronie wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów ( art. 81 kpa). Ustaleń faktycznych i oceny dowodów organ administracji publicznej nie zaprezentował w uzasadnieniu decyzji ( art. 107 § 3 kpa). Powyższe uchybienia stanowiły naruszenie art. 7, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 81, art. 107 § 3 kpa, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozpatrując sprawę Kierownik Urzędu winien przeprowadzić postępowanie dowodowe, które realizować będzie wszystkie obowiązujące w tym zakresie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. W szczególności, przedmiotem badania winna się stać kwestia czasu, jaki upłynął między dniem wysiedlenia rodziny Skarżącej ([...].12.1939 r.) a dotychczas nie ustalonym dniem wywiezienia do GG i problem stanu dokumentacji będącej w posiadaniu właściwych instytucji. Istotnych dokumentów Kierownik Urzędu poszukiwać może w publikacjach źródłowych ( w szczególności Biuletynie Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce-nr XII/1960; Documenta Occupationis t. VIII-Poznań 1969; bowiem BGK XXI/1970 prócz zestawień zbiorczych, dostępnych w monografii M. Rutowskiej, zawiera dokumenty z okresu późniejszego niż istotny dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy); w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie- w szczególności w zespole Akta Der Chef der Sicheheistpolizei und des SD-Umwandererzentralstelle Posen i akt śledztwa w sprawie obozu przesiedleńczego Gniezno- Garbarnia; w Archiwum Państwowym w Poznaniu- akt Der Landrat Gnesen i Gendarmerie Gnesen (jeśli się zachowały); Archiwum Państwowym właściwym dla gminy Gdów i starostwa gnieźnieńskiego (bowiem komendant transportu obowiązany był przekazać wysiedlonych przedstawicielom polskiej administracji- burmistrzom i sołtysom, a jeden egzemplarz kartoteki przesyłano właściwym starostom i burmistrzom ( M.Rutowska "Wysiedlenia..."s. 199, 210). Celowym okazać się może także zbadanie ankiet i kart osobowych obojga rodziców Skarżącej (analogicznie jak w piśmie z dnia [...] maja 2004 r.- k. 28 akt administracyjnych) oraz przywołaną w skardze monografię Z. W. Kierownik Urzędu rozważy przesłuchanie w charakterze świadków W. K. i L. G. (k. 16, 17 akt sądowych). Przy dokonywaniu ustaleń Kierownik Urzędu sięgać może także do domniemania faktycznego (art. 231 kpc; Z. Janowicz "Kpa. Komentarz" PWN 1999 uw. 1 b-d, uw.5 do art. 75). Wynik ustaleń, szczegółową ocenę dowodów i akt subsumcji Kierownik Urzędu zaprezentuje w uzasadnieniu, spełniającym wymogi art. 107 § 3 kpa. W takim stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) i art. 135 upsa orzekł, jak w pkt. 1 sentencji wyroku. Zaskarżoną decyzją nie przyznano Skarżącej żadnych praw, przeto nie zachodziła przesłanka do orzekania na podstawie art. 152 upsa. O kosztach Sąd orzekł na podstawie 200 upsa. /-/I.Kucznerowicz /-/B.Popowska /-/M.Dybowski KP