II FSK 348/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka, Sędziowie NSA Krystyna Nowak, WSA del. Tomasz Zborzyński (sprawozdawca), Protokolant Barbara Mróz, po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2009 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 5 grudnia 2007 r. sygn. akt I SA/Po 820/07 w sprawie ze skargi B. H. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 9 lutego 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy rozpatrzenia wniosku o zwolnienie spod egzekucji z uwagi na uchybienie terminu do jego wniesienia 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w P. na rzecz B. H. kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Sygnatura akt II FSK 348/08 U z a s a d n i e n i e Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uwzględnił skargę B. H. i uchylił postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. w przedmiocie odmowy rozpatrzenia wniosku o zwolnienie spod egzekucji z uwagi na uchybienie terminu do jego wniesienia. Wyrok ten zapadł wskutek przyjęcia następujących ustaleń co do okoliczności sprawy: Skarżący wnioskiem z dnia 16 listopada 2006 r. wystąpił o zwolnienie spod egzekucji kwoty 100.000 zł przysługującej mu z tytułu sprzedaży nieruchomości. Naczelnik Urzędu Skarbowego w P. postanowieniem z dnia 14 grudnia 2006 r. odmówił rozpatrzenia tego wniosku z uwagi na uchybienie terminu do jego wniesienia, argumentując, że o zastosowaniu środka egzekucyjnego w postaci zajęcia prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną skarżący dowiedział się dnia 14 lutego 2006 r., podczas gdy z żądaniem wyłączenia rzeczy lub prawa spod egzekucji można wystąpić w terminie 14 dni od uzyskania wiadomości o czynności egzekucyjnej. Dyrektor Izby Skarbowej w P. postanowieniem z dnia 9 lutego 2007 r. utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji, powołując się na pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w wyroku z dnia 30 listopada 2000 r. (SA/Sz 1419/99), według którego w przypadku przekroczenia terminu do złożenia wniosku o wyłączenie spod egzekucji organ egzekucyjny nie jest obowiązany do merytorycznego rozpatrzenia tego wniosku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżący zarzucił, że złożenie wniosku po upływie terminu nie stanowi podstawy do odmowy rozstrzygnięcia sprawy, a jedynie może być przesłanką wywierającą wpływ na sposób rozstrzygnięcia; powołał się przy tym na pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 1998 r. (SA/Bk 310/98). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uwzględniając skargę wskazał, że z treści art. 17 § 1 i art. 38 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm.) [u.p.e.a.] nie wynika uprawnienie organu egzekucyjnego do odmowy rozpatrzenia wniosku z uwagi na uchybienie terminu do jego wniesienia. W szczególności art. 38 u.p.e.a. nie określa konsekwencji prawnych spowodowanych przekroczeniem terminu złożenia wniosku, toteż odmowa wyłączenia rzeczy lub prawa spod egzekucji możliwa jest zarówno wówczas, gdy zainteresowany nie wykaże merytorycznej zasadności wniosku, jak i wówczas, gdy złoży wniosek z uchybieniem czternastodniowego terminu. Prawidłowe rozstrzygnięcie wniosku ma istotne znaczenie dla dalszego postępowania, ponieważ od ostatecznego postanowienia w sprawie nie przysługuje skarga do sądu administracyjnego, ale zainteresowany może żądać zwolnienia rzeczy lub prawa spod egzekucji w trybie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd wskazał także, że organ egzekucyjny powinien zawiadomić o toczącym się postępowaniu osobę zobowiązaną do zapłacenia należności podatkowych, ponieważ jest ona osobą zainteresowaną z tego względu, że postępowanie o wyłączenie spod egzekucji dotyczy jej interesu prawnego. W skardze kasacyjnej Dyrektor Izby Skarbowej w P. wniósł o uchylenie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to naruszenie art. 145 § 1 pkt 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c), art. 141 § 4, art. 135 i art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) [P.p.s.a.] w związku z art. 38 § 1 i § 2 u.p.e.a. oraz art. 123 i art. 28 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) [K.p.a.] przez: - uwzględnienie skargi w sytuacji, gdy powinna ona być oddalona, - błędne uznanie, że organ egzekucyjny nie ma uprawnienia do wydania postanowienia o odmowie rozpatrzenia wniosku z uwagi na uchybienie terminu do jego wniesienia, - błędne uznanie, że odmowa wyłączenia następuje zarówno wtedy, gdy zainteresowany nie wykaże jej merytorycznej zasadności (w skardze kasacyjnej błędnie "gdy zainteresowany wykaże jego merytoryczną zasadność"), jak i wtedy, gdy złoży wniosek z uchybieniem terminu, - błędne uznanie, że stroną postępowania jest także osoba zobowiązana do zapłaty podatku, - niewskazanie, jaka jest konkretna podstawa prawna uchylenia postanowień, bowiem art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., wskazany jako podstawa rozstrzygnięcia, ma różne jednostki redakcyjne, - przyjęcie niewłaściwego stanu faktycznego, odbiegającego od rzeczywistego, - błędne wskazania co do dalszego prowadzenia sprawy. W uzasadnieniu ponownie odwołał się do cytowanego wyroku NSA (SA/Sz 1419/99) uznającego uprawnienie organu egzekucyjnego do odmowy merytorycznego rozstrzygnięcia wniosku o zwolnienie spod egzekucji w wypadku złożenia takiego wniosku z uchybieniem terminu. Ponadto podniósł, że zainteresowany w wypadku uchybienia terminu może wystąpić o jego przywrócenie, a sąd administracyjny powinien ograniczyć się do zbadania legalności postanowienia (w skardze kasacyjnej błędnie "decyzji"), a nie orzekać o istocie sprawy. W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący wniósł o jej oddalenie, wskazując na treść art. 38 u.p.e.a., który to przepis upoważnia organ egzekucyjny albo do uwzględnienia wniosku, albo do odmowy jego uwzględnienia, ale nie upoważnia do pozostawienia go bez rozpatrzenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgłoszenie żądania wyłączenia spod egzekucji rzeczy lub prawa majątkowego powoduje, że organ egzekucyjny obowiązany jest żądanie to rozpoznać i wydać stosowne postanowienie w terminie czternastu dni od dnia złożenia żądania – z zastrzeżeniem możliwości przedłużenia tego terminu, gdyby zebranie dowodów w tym terminie nie było możliwe (art. 38 § 1 i § 2 u.p.e.a.). Do czasu wydania postanowienia w sprawie wyłączenia organ egzekucyjny musi zaniechać dalszych czynności egzekucyjnych w stosunku do rzeczy lub prawa majątkowego, których wyłączenia żądano (art. 38 § 3 u.p.e.a), na postanowienie odmawiające wyłączenia zgłaszającemu żądanie służy zażalenie (art. 40 § 1 u.p.e.a.), a jeżeli zażalenie to nie okaże się skuteczne i postanowienie ostateczne także będzie odmowne – zgłaszający żądanie może dochodzić zwolnienia rzeczy lub prawa majątkowego spod egzekucji w trybie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (art. 40 § 2 u.p.e.a.). Rację ma zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu twierdząc, że cytowane przepisy nie przewidują możliwości wydania przez organ egzekucyjny postanowienia o odmowie rozpatrzenia wniosku o wyłączenie spod egzekucji rzeczy lub prawa z tej przyczyny, że wniosek ten jest spóźniony, to jest został zgłoszony po terminie określonym w art. 38 § 1 u.p.e.a., czyli po upływie czternastu dni od dnia uzyskania przez wnioskodawcę wiadomości o czynności egzekucyjnej skierowanej do rzeczy lub prawa, których wyłączenia spod egzekucji się domaga. Przesłanka zgłoszenia wniosku w terminie powinna podlegać badaniu i ocenie organu egzekucyjnego, ale skutek stwierdzenia, ze terminowi uchybiono, winien się sprowadzać do wydania postanowienia o odmowie wyłączenia, a nie o odmowie rozpatrzenia wniosku. Taki kierunek wykładni omawianych przepisów przyjęty został przez sądy administracyjne nie tylko w powołanym przez skarżącego wyroku NSA z 18.12.1998 r. (SA/Bk 310/98), ale także w wyrokach Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: z 2.07.2004 r. (I SA/Wr 1587/02) i z 20.07.2005 r. (I SA/Bd 299/05). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym sprawę niniejszą wykładnię tę aprobuje i zauważa, że oprócz argumentów wywodzonych z wykładni gramatycznej tych przepisów przemawia za nią także okoliczność, iż powiązane są z nimi przepisy zakazujące dalszych czynności egzekucyjnych w stosunku do rzeczy lub prawa objętych wnioskiem o wyłączenie spod egzekucji do czasu wydania postanowienia w sprawie, nakładające na organ egzekucyjny obowiązek rozstrzygnięcia sprawy w określonym, krótkim terminie oraz kierujące wnioskodawcę do ewentualnego dalszego dochodzenia swych praw na drogę procesu cywilnego. Należy z tego wyciągnąć wniosek, że postępowanie w przedmiocie wyłączenia spod egzekucji rzeczy lub prawa toczy się w szczególnym reżimie prawnym – tak co do szybkości postępowania, jak i co do środków prawnych, przysługujących wnioskodawcy. Sens tych szczególnych uregulowań zostałby zniweczony, gdyby organ egzekucyjny mógł odmówić merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, blokując tym samym możliwość skorzystania przez wnioskodawcę z dalszych, przysługujących mu środków prawnych. Nie można przy tym zgodzić się z argumentacja organu odwoławczego, że w wypadku uchybienia terminu do zgłoszenia wniosku o wyłączenie rzeczy lub prawa spod egzekucji administracyjnej wnioskodawca może złożyć wniosek o przywrócenie tego terminu. Możliwość przywrócenia terminu dotyczy tylko terminów procesowych (proceduralnych), a nie materialnoprawnych, to jest takich, które ograniczają w czasie dochodzenie lub inną realizację określonego prawa podmiotowego. Termin do zgłoszenia omawianego wniosku w ramach postępowania egzekucyjnego w administracji ma właśnie charakter materialnoprawny, gdyż ogranicza w czasie dochodzenie prawa podmiotowego polegającego na wyłączeniu spod egzekucji określonego prawa lub określonej rzeczy. Po upływie tego terminu dochodzenie tego prawa w tym trybie jest niemożliwe – co nie wyklucza dochodzenia go w innym trybie, określonym przepisami Kodeksu postępowania cywilnego. Przywrócenie terminu do zgłoszenia wniosku o wyłączenie spod egzekucji na podstawie art. 38 § 1 u.p.e.a. nie jest zatem dopuszczalne. Należy ponadto zgodzić się z Sądem pierwszej instancji, że odmienny pogląd co do możliwości rozpatrzenia wniosku o wyłączenie rzeczy lub prawa spod egzekucji także przez odmowę jego merytorycznego rozstrzygnięcia, wyrażony w wyroku NSA z 30.11.2000 r. (SA/Sz 1419/99), nie może być zaaprobowany. Istotnie, w orzeczeniu tym nie uwzględniono skutków odmowy rozpatrzenia wniosku, ani też formy, w jakiej rozstrzygnięcie takie miałoby zapaść. Nie można wobec powyższego zgodzić się z zarzutami Dyrektora Izby Skarbowej, przedstawionymi w skardze kasacyjnej. Wbrew twierdzeniom tej skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny nie popełnił błędu uwzględniając skargę i prawidłowo przyjął, że organ egzekucyjny nie miał uprawnienia do wydania postanowienia o odmowie rozpatrzenia wniosku z uwagi na uchybienie terminu do jego wniesienia oraz że stwierdzenie uchybienia tego terminu prowadzić powinno do wydania postanowienia o odmowie wyłączenia. Nie jest więc trafny zarzut naruszenia przez ten Sąd art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 38 § 1 i § 2 u.p.e.a. i art. 123 K.p.a. Jeśli chodzi o zarzut naruszenia art. 28 K.p.a. w powiązaniu z art. 141 § 4 P.p.s.a. przez uznanie, że poza wnioskodawcą również osoba zobowiązana do zapłaty podatku jest stroną postępowania w przedmiocie wyłączenia rzeczy lub prawa spod egzekucji, zarzut ten także należy uznać za chybiony. Zobowiązany (w rozumieniu u.p.e.a.) może mieć interes prawny w tym, by określona rzecz lub prawo zostały wyłączone spod egzekucji, lub, przeciwnie, spod egzekucji nie zostały wyłączone. Z jednej strony może to być bowiem dla niego, jako małżonka osoby domagającej się wyłączenia, korzystne ze względu na pozostawienie rzeczy lub prawa – w całości lub w części - w majątku małżonków, ale, z drugiej strony, może też być niekorzystne, prowadząc do potencjalnego zmniejszenia możliwości zaspokojenia się wierzyciela podatkowego z ewentualnie wyłączonych rzeczy lub praw i tym samym do ograniczenia zakresu zobowiązań podatkowych, które bez wyłączenia mogłyby wygasnąć. Ponieważ zgodnie z art. 28 K.p.a. stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie, stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który za stronę postępowania uznaje także zobowiązanego, należy uznać za trafne. Zarazem bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. przez przyjęcie przez Sąd niewłaściwego stanu faktycznego oraz podanie błędnych wskazań co do dalszego postępowania. Skarga kasacyjna nie wyjaśnia, na czym miałby polegać błąd Sądu w zakresie przyjętych ustaleń faktycznych, co odniesienie się do tego zarzutu uniemożliwia. Wskazania co do dalszego postępowania są trafne i odpowiadają wymogom określonym w art. 141 § 4 zd. drugie in fine P.p.s.a. Oczywiście chybione jest stwierdzenie zawarte w końcowym fragmencie uzasadnienia skargi kasacyjnej i sugerujące, jakoby Sąd orzekł o istocie sprawy zamiast dokonać oceny zgodności zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie rozstrzygnął swoim wyrokiem sprawy administracyjnej, gdyż ani nie wyłączył określonego prawa spod egzekucji administracyjnej, ani nie odmówił takiego wyłączenia. Dokonał tylko oceny zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem i po przedstawieniu właściwej wykładni przepisów mających zastosowanie w sprawie uchylił zarówno zaskarżone postanowienie, jak i poprzedzające je postanowienie organu pierwszej instancji, zgodnie z art. 135 P.p.s.a. stosując przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy. W zasadzie trafny jest natomiast zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. wskutek tego, że Sąd uchylając zaskarżone postanowienie wobec stwierdzenia naruszenia przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazał tylko art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., bez sprecyzowania jednej z dalszych jednostek redakcyjnych (punktu a), b) lub c)). Uznanie słuszności tego zarzutu nie prowadzi jednak do uwzględnienia skargi kasacyjnej, ponieważ zgodnie z art. 174 pkt 2 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W skardze kasacyjnej brak argumentów na rzecz tezy, że wskazane uchybienie mogło mieć nie tylko istotny, ale jakikolwiek wpływ na wynik sprawy. Kontekst, w jakim Wojewódzki Sąd Administracyjny powołał art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. nie pozostawia wątpliwości co do tego, że Sąd ten odniósł się do lit. c) wskazanego przepisu, ponieważ podał, że chodzi o naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jakkolwiek zatem Sąd niewątpliwie naruszył przepisy postępowania we wskazanym zakresie, jednakże naruszenie to nie miało wpływu na wynik sprawy. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu przez Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono w myśl art. 204 pkt 2 P.p.s.a.