II FSK 1698/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Włodzimierz Kubiak, Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska–Nowacka (sprawozdawca), Jan Grzęda, Sędzia NSA del., , Protokolant Janusz Bielski, po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2011 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi R. S. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 czerwca 2009 r. sygn. akt II FSK 333/09 oddala skargę o wznowienie postępowania. Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2009 r. sygn. akt II FSK 333/09 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną R. S. (dalej jako: skarżący) od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 listopada 2008 r., sygn. akt I SA/Po 1213/08 w sprawie ze skargi skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 22 lipca 2008 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. Skarżący wniósł o wznowienie postępowania w sprawie zakończonej tym wyrokiem z powodu nieważności na podstawie art. 271 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.). Zarzucił naruszenie art. 109 p.p.s.a. poprzez pozbawienie go możliwości działania podczas rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w dniu 4 czerwca 2009 r. i wynikający z tego faktu brak należytej reprezentacji na rozprawie. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącego podniósł, że w dniu 25 maja 2009 r. został przesłany do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosek o odroczenie terminu rozprawy wyznaczonej na dzień 4 czerwca 2009 r. Wniosek ten dotarł do Sądu drogą pocztową w dniu 28 maja 2009 r. Wniosek w tym samym dniu (25 maja 2009 r.) został przesłany do NSA faksem. Uzasadniony on został kolizją terminów rozpraw, w których udział zamierzał wziąć pełnomocnik skarżącego – doradca podatkowy P. J. We wniosku wskazano, że w dniu 4 czerwca 2009 r. został wyznaczony termin innej rozprawy, w której doradca podatkowy P. J. już wcześniej wyznaczony został pełnomocnikiem. Rozprawa ta odbyła się w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu, sygn. akt I SA/Po 238/09 i pełnomocnik w niej uczestniczył. We wniosku o odroczenie rozprawy wyjaśniono również, że doradca podatkowy P. J. ustanowiony został przez skarżącego pełnomocnikiem w ostatnich dniach przed rozprawą z uwagi na śmierć dotychczasowego pełnomocnika. Pełnomocnictwo do reprezentowania strony przez P.J. zostało złożone do akt sprawy przed złożeniem wniosku o odroczenie rozprawy. Dyrektor Izby Skarbowej w P. w odpowiedzi na skargę o wznowienie postępowania wniósł o jej oddalenie i o zasądzenie od skarżącego na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej w P. kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga o wznowienie postępowania sądowego jest niezasadna. W sprawie nie zachodzi bowiem przesłanka z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. Mimo obszerności skargi, całość jej argumentów sprowadza się do postawienia zarzutu niezastosowania przez Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie o sygn. akt II FSK 333/09 art. 109 p.p.s.a i tym samym pozbawienie strony możności działania i uniemożliwienie jej prawidłowej reprezentacji. Art. 271 pkt 2 p.p.s.a. wymienia trzy podstawy wznowienia postępowania z powodu nieważności. Są to sytuacje, w których strona: - nie miała zdolności sądowej lub procesowej, - nie była należycie reprezentowana, - wskutek naruszenia przepisów prawa pozbawiona była możności działania. W skardze powołano się na drugą i trzecią podstawę. Stwierdzić należy, że niewątpliwie nie zachodziła przesłanka braku należytej reprezentacji strony skarżącej. Podstawa ta, jeżeli chodzi o osoby fizyczne, dotyczy tych sytuacji, w których osoby fizyczne nie mają zdolności do czynności prawnych i z tej przyczyny w postępowaniu sądowym muszą być reprezentowane przez przedstawicieli ustawowych. Wskazuje też na to treść art. 277 p.p.s.a., gdzie w kontekście braku należytej reprezentacji mówi się o przedstawicielu ustawowym strony (J. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2009 Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Wydanie IV, s. 684). Brakiem należytej reprezentacji nie jest zatem sytuacja, w której skarżący, mający pełną zdolność do czynności prawnych, nie był reprezentowany przez pełnomocnika, nawet jeżeli brak tej reprezentacji spowodowany był naruszeniem prawa. Zarzut pozbawienia strony możności działania wskutek naruszenia przepisów prawa zasługuje na głębszą analizę. Podkreślić należy, że wznowienie prawomocnie zakończonego postępowania jest instytucją o charakterze wyjątkowym. Oznacza to, że powinna być ona oparta na wąsko określonych podstawach. Jest to uzasadnione z uwagi na konieczność zapewnienia stabilności orzeczeń sądowych. Obalenie prawomocnego orzeczenia sądowego jest możliwe jedynie wówczas, gdy zapadło ono z pogwałceniem bezwzględnie obowiązujących zasad prawa i jest rażąco sprzeczne z rzeczywistym stanem sprawy. Zgodnie art. 271 pkt 2 p.p.s.a. "Można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności [...] jeżeli strona [...] wskutek naruszenia przepisów prawa pozbawiona była możności działania". Z uwagi na wspomnianą wyjątkowość instytucji, wznowienie postępowania na tej podstawie, mogłoby nastąpić jeżeli w sprawie łącznie wystąpiły trzy przesłanki: – w sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa; – strona pozbawiona była możności działania; – bezpośrednią i wyłączną przyczyną pozbawienia strony możności działania było naruszenie przepisów prawa. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, nie wystąpiła w niej żadna z wymienionych przesłanek. Strona wiąże pozbawienie jej możności działania z faktem nieuwzględnienia przez Naczelny Sąd Administracyjny wniosku o odroczenie rozprawy w dniu 4 czerwca 2009 r. Stosownie do art. 109 w zw. z art. 193 p.p.s.a. rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość zawiadomienia którejkolwiek ze stron albo jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności. W ocenie strony przeszkodą tą była niemożność stawiennictwa na rozprawie ustanowionego w dniu 18 maja 2009 r. pełnomocnika skarżącego, będącego doradcą podatkowym, który na ten sam dzień miał wyznaczoną rozprawę w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazane wyżej okoliczności nie dawały jednak podstaw do odroczenia rozprawy. Nie można zapominać, że sądy administracyjne (w tym również Naczelny Sąd Administracyjny) obowiązane są do załatwiania spraw bez zbędnej zwłoki (art. 7 p.p.s.a.). Odroczenie rozprawy jest więc możliwe jedynie wówczas, gdy stawiennictwo strony spowodowane jest przeszkodą tego typu, iż strona działająca z należytą starannością w istocie nie może przezwyciężyć przeszkody i stawić się na rozprawie. Ta przesłanka musi być spełniona łącznie z zawiadomieniem sądu o istniejącej niemożności stawiennictwa. W tym przypadku jedna z przesłanek nie została spełniona. O ile bowiem Sąd został zawiadomiony skutecznie o przeszkodzie w stawieniu się na rozprawę, o tyle przeszkoda nie może być uznana za taką, której nie można było przezwyciężyć. Przede wszystkim z wniosku o odroczenie rozprawy nie wynikało, że pełnomocnik strony skarżącej czynił starania o odroczenie rozprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu, choć z jego pisma wynika, że wezwanie na rozprawę w Poznaniu otrzymał później. Ponadto nie można zapominać, iż mimo śmierci pierwszego pełnomocnika (adwokata A. M.) w toku postępowania (po sporządzeniu skargi kasacyjnej) jego obowiązki przejął, zgodnie z przepisami ustawy o adwokaturze, wyznaczony przez Okręgową Radę Adwokacką na podstawie art. 37a ust. 2 ustawy z 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (t. jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.) 7 maja 2009 r. zastępca adw. A. D. Był on zobowiązany do reprezentowania strony skarżącej w tym postępowaniu. W dacie, kiedy strona pozyskała wiadomość o kolizji terminów rozpraw drugiego z pełnomocników – doradcy podatkowego P. J. (23 maja 2009 r.) była zatem reprezentowana przez dwóch fachowych pełnomocników. W odniesieniu do drugiego z nich na ten dzień nie istniała (wiadoma Sądowi) przeszkoda do stawienia się na rozprawie. Strona, już po dniu ujawnienia się przeszkody, wypowiedziała adw. A. D. pełnomocnictwo do reprezentowania jej ze skutkiem natychmiastowym. Tym samym sama zrezygnowała z możliwości reprezentowania jej na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w dniu 4 czerwca 2009 r. przez drugiego pełnomocnika. W takiej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny był zatem uprawniony do uznania, że nie zachodziła przesłanka do odroczenia rozprawy. Strona w dacie zawiadomienia jej o rozprawie i poznania przyczyny niemożności stawiennictwa przez nowego pełnomocnika miała bowiem możliwość skorzystania z usług drugiego pełnomocnika. Przeszkoda nie miała zatem charakteru przeszkody nie do przezwyciężenia (por. wyrok NSA z 7 listopada 2008 r., II FSK 1098/07, opubl. w Lex pod nr 536808). Ponadto, skoro od 18 maja 2009 r. strona dysponowała dwoma pełnomocnikami, wiedziała o obydwu terminach rozpraw i zwolniła jednego z pełnomocników z obowiązku prowadzenia sprawy w swoim imieniu, to nie można uznać, że niezastosowanie przez Naczelny Sąd Administracyjny art. 109 p.p.s.a. było bezpośrednią i jedyną przyczyną nieobecności pełnomocnika strony skarżącej na rozprawie w dniu 4 czerwca 2009 r. Oznacza to, że w sprawie nie wystąpiła trzecia z wyżej wymienionych przesłanek a mianowicie bezpośredniość i wyłączność wpływu naruszenia przepisów prawa na pozbawienie strony możności działania. Nie można również przyjąć, że strona była pozbawiona możności działania. Taka sytuacja ma miejsce wtedy gdy nie dano jej w ogóle możliwości dokonywania czynności w sprawie. Udział w rozprawie nie stanowi jedynej formy udziału strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Stawiennictwo na rozprawie jest nieobowiązkowe (art. 107 w zw. z art. 193 p.p.s.a.), a strona ma prawo składać w toku postępowania pisma zawierające jej wnioski i oświadczenia (art. 45 w zw. z art. 193 p.p.s.a.). W tym też trybie może przykładowo uzupełnić uzasadnienie skargi kasacyjnej, jeżeli dotychczasowe uważa za zbyt lakoniczne, niezupełne czy niewłaściwe (art. 183 § 1 zd. 2 p.p.s.a.). Odmowy uwzględnienia wniosku o odroczenie rozprawy nie można zatem zawsze utożsamiać z pozbawieniem strony możności działania. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 282 § 2 p.p.s.a. oddalił skargę o wznowienie postępowania. Sąd nie orzekł o kosztach postępowania, zgodnie bowiem z art. 199 w zw. z art. 275 i art. 193 p.p.s.a. każda ze stron ponosi je we własnym zakresie.