II GSK 819/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz Sędziowie Stanisław Gronowski NSA Joanna Kabat-Rembelska (spr.) Protokolant Magdalena Sagan po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2009 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 18 czerwca 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 622/09 w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] w przedmiocie sprzeciwu od wpisu na listę radców prawnych oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 18 czerwca 2009 r. po rozpoznaniu skargi M. M. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] lutego 2009 r., nr [...] w przedmiocie sprzeciwu od wpisu na listę radców prawnych - uchylił zaskarżoną decyzję i stwierdził, że uchylona decyzja nie podlega wykonaniu Sąd orzekał w następującym stanie sprawy. M. M. w dniu [...] listopada 2008 r. złożył wniosek do Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych we W. o wpisanie go na listę radców prawnych. Z załączonych do wniosku dokumentów wynikało, że M. M. w dniach 1, 2 i 17 września 2008 r., po odbyciu aplikacji sądowej w okręgu Sądu Okręgowego w L., złożył egzamin sędziowski. W okresie od 1 listopada 2006 r. do dnia 30 września 2008 r. był zatrudniony w Sądzie Okręgowym w L. jako aplikant sądowego etatowy. Pomiędzy 3 października 2005 r. a 31 października 2006 r. był zatrudniony na stanowisku prawnika w "E." Przedsiębiorstwo Handlowo - Usługowe we W. Ponadto, w ramach umowy zlecenia zwartej z Kancelarią Prawną "C." J. Ż. i P., wykonywał czynności związane z windykacją należności. Do wniosku dołączone zostały także opinie sędziów patronów stwierdzające, że M. M. posiada predyspozycje do wykonywania zawodu sędziego, prezentuje wysoki poziom wiedzy prawniczej, cechuje go umiejętność logicznego rozumowania i podejmowania trafnych decyzji merytorycznych i procesowych, ponadto sprawnie posługuje się przepisami prawa w konfrontacji z daną problematyką. Rada Okręgowej Izby Radców Prawnych we W. uchwałą z dnia [...] stycznia 2009 r. postanowiła wpisać M. M. na listę radców prawnych. Jako podstawę prawną uchwały przywołano art. 24 w związku z art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 z późn. zm. – dalej: u.r.p.). W uzasadnieniu Rada wskazała, że kandydat zdał egzamin sędziowski, co potwierdza zaświadczenie nr [...] z dnia [...] września 2008 r. i w związku z tym na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. był zwolniony od obowiązku odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego. W ocenie organu samorządu radcowskiego, wnioskodawca posiada niezbędną wiedzę i doświadczenie zawodowe. Przygotowanie merytoryczne oraz cechy osobiste M. M. uzasadniają przyjęcie, iż daje on rękojmię należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. W związku z tym Rada uznała, że kandydat spełnia wszystkie ustawowe wymagania do uzyskania wpisu na listę radców prawnych. Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] lutego 2009 r., nr [...] sprzeciwił się wpisowi M. M. na listę radców prawnych. Jako podstawę prawną sprzeciwu podał art. 311 ust. 2 w związku z art. 24 ust. 1 pkt 5 urp. i wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. sygn. akt K 30/06 (Dz. U. Nr 206, poz. 1522). W uzasadnieniu wskazał, że Trybunał Konstytucyjny we wspomnianym wyroku z dnia 8 listopada 2006 r., uznał art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. za niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie w jakim stwarza możliwość dopuszczenia do wykonywania zawodu radcy prawnego osób, które po złożeniu wskazanych w nim egzaminów nie wykazują się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym. TK wskazał, że uznany za niekonstytucyjny przepis art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. reguluje analogiczny zakres spraw, będący już przedmiotem rozważań TK w wyroku z 19 kwietnia 2006 r. sygn. akt K 6/06 (Dz. U. Nr 75, poz. 529), w zakresie dotyczącym adwokatów. W orzeczeniach tych, co podkreślił Minister Sprawiedliwości, TK stanął na stanowisku, że samorząd radcowski (adwokacki) może, a nawet powinien badać, czy konkretna osoba ubiegająca się o wpis na listę radców prawnych (adwokatów) daje rękojmię należytego wykonywania zawodu. Przesłankami oceny winny być czas trwania aplikacji, zakres przedmiotowy szkolenia oraz praktyczny kontakt z wykonywaniem zawodu prawniczego. Organ zauważył, że zgodnie treścią powołanego orzeczenia TK, w sytuacji gdy aplikacja i egzamin sędziowski przygotowuje i weryfikuje przydatność konkretnych osób do podjęcia funkcji sędziego, trudno byłoby przyjąć pogląd, że złożenie egzaminu sędziowskiego stanowi zbyt niski wymóg znajomości prawa dla przyjęcia w poczet korporacji zawodowej radców prawnych. Organ przytoczył także pogląd TK, że zbyt szeroki dostęp do zawodu radcy prawnego, bez jakiegokolwiek praktycznego doświadczenia prawniczego, stwarza niebezpieczeństwo nienależytego wykonywania tego zawodu. Na tym tle organ podkreślił, że M. M. po zdaniu egzaminu sędziowskiego nie wykonywał żadnych czynności związanych z praktyką zawodową w rozumieniu art. 4 ust. 1 u.r.p., które pozwalałyby na uzyskanie przez niego wpisu na listę radców prawnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględniając skargę M. M. stwierdził, że poczynione przez organ ustalenia faktyczne stanowiące podstawę zaskarżonej decyzji, dotyczące w szczególności praktyki skarżącego w zawodzie prawniczym, są całkowicie pozbawione podstaw i nie znajdują oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Zdaniem Sądu, niesporne jest, że skarżący nabył praktykę tak w ramach czynności wykonywanych pod nadzorem radców prawnych I. G., P. G., J. Ż. – S. podejmowanych w ramach nieodpłatnej praktyki w kancelarii radcowskiej, jak i zatrudnienia w Kancelarii Adwokackiej Ł. K. Potwierdzają to między innymi załączone do skargi opinie o skarżącym, sporządzone przez wymienione wcześniej osoby. Wynika z nich niewątpliwie, że posiadane przez skarżącego wiedza prawnicza i zdobyte umiejętności w stosowaniu prawa, stanowią gwarancję należytego przygotowania do samodzielnego wykonywania przez niego zawodu radcy prawnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny odnosząc się do wskazanego w zaskarżonej decyzji orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego z zakresu podejmowanych przez samorządy zawodów prawniczych uchwał w przedmiocie wpisów na listy danych korporacji, stwierdził, że jego powoływanie przez organ nie stanowi kompletnych tez i jest w całości pozbawione kontekstu. W ocenie Sądu Trybunał Konstytucyjny wskazując w uzasadnieniach wyroków, odpowiednio z dnia 19 kwietnia i 8 listopada 2006 r. wydanych w sprawach o sygn. akt K 6/06 oraz K 30/06, na obciążający organy samorządu zawodowego obowiązek badania, czy konkretna osoba ubiegająca się o wpis na listę adwokatów (radców prawnych) daje rękojmie należytego wykonywania zawodu, nie ograniczył możliwości badania i oceny umiejętności nabytych przez kandydata również bezpośrednio przed aplikacją sądową i zdanym egzaminem sędziowskim. Zdaniem Sądu I instancji, odbyta przez skarżącego w latach 2005 - 2008 aplikacja sądowa (2006 - 2008 etatowa) oraz zdany egzamin sędziowski nie zniweczyły ani nie zatarły jego umiejętności, niezbędnych dla należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, nabytych zarówno w czasie odbywania praktyki pod nadzorem radców prawnych I. G. oraz P. G. w okresie od marca do grudnia 2004 roku, jak również w trakcie zatrudnienia na podstawie umowy cywilnoprawnej w kancelarii radcy prawnego J. Ż. – S. w okresie od lutego do września 2005 r. W ocenie WSA, w tych okolicznościach, dla przyjęcia istnienia przesłanek warunkujących wpis skarżącego na listę radców prawnych, należy mieć na uwadze praktykę w zawodzie prawniczym nabytą zarówno przed rozpoczęciem aplikacji sądowej zakończonej złożonym egzaminem sędziowskim, w trackie jej trwania, jak i rozwijaną po zakończeniu kształcenia aplikacyjnego. Przedstawione stanowisko opiera się w całości na treści uzasadnienia powołanego wyżej wyroku TK z 8 listopada 2006 r., z którego wynika, że celem tego orzeczenia jest jedynie niedopuszczenie do wykonywania zawodu radcy prawnego osób, które przed wielu laty zdały inny niż radcowski egzamin prawniczy oraz nie legitymują się jakimkolwiek stażem zawodowym. Sąd powołując się na wyrok WSA w Warszawie z 23 stycznia 2007 r. sygn. akt VI SA/Wa 2087/06 stwierdził, że dowodami przesłanki gwarancyjnej określonej w art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. są wykazane przez kandydata okresy faktycznie wykonywanej pracy na polu obsługi prawnej, pozostające przy tym w nieodległym związku czasowym z datą złożonego wniosku. Mając to na uwadze WSA uznał, że w rozpatrywanej sprawie skarżący spełnił przesłanki ustawowe, wymienione w art. 24 ust. 1 pkt 1 - 5 i ust. 2 oraz art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p., wymagane do wpisu na listę radców prawnych, a zatem sprzeciw Ministra Sprawiedliwości wyrażony w zaskarżonej decyzji nie był zasadny i nie miał usprawiedliwionych podstaw. Minister Sprawiedliwości wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. oraz zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p., z uwagi na niezasadne przyjęcie, że okoliczności sprawy dotyczące M. M. przemawiają za uznaniem, że skarżący daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego w rozumieniu wskazanego przepisu oraz błędnej wykładni uzasadnienia wyroku Trybunatu Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt K 30/06, dotyczącego kwestii warunków i przesłanek, które powinny zostać spełnione przez kandydatów starających się o wpis na listę radców prawnych jak i kryteriów i zasad zastosowanych przez Ministra Sprawiedliwości do oceny praktyki zawodowej M. M., gdy tymczasem prawidłowa subsumcja ustalonego stanu faktycznego doprowadziłaby do przeciwnego wniosku. W ocenie Ministra Sprawiedliwości z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. jednoznacznie wynika, że umożliwienie dostępu do zawodu radcy prawnego osobom bez jakiegokolwiek praktycznego doświadczenia prawniczego, w tym - profilującego umiejętności praktyczne zdobyte w czasie aplikacji zakończonej egzaminem stwarza niebezpieczeństwo nienależytego wykonywania zawodu. Organ podkreślił, że przedmiotem oceny kandydata w zakresie wpisu, powinien być między innymi praktyczny kontakt osoby z wykonywaniem zawodu prawniczego po zdanym egzaminie zawodowym. Powołany wyrok Trybunału przesądza, że okres doświadczenia zawodowego należałoby liczyć po zdanym egzaminie sędziowskim. Okres pracy przed egzaminem to nauka, a więc dotyczy osoby nie posiadającej pełnej wiedzy praktycznej i teoretycznej i dopiero okresy zatrudnienia po zdanym egzaminie zawodowym mogą być uznawane jako zdobywanie doświadczenia zawodowego, o którym mowa w powołanym wyroku. Wskazany pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny, który wielokrotnie w swoich wyrokach powoływał się w tym zakresie na wyrok Trybunału Konstytucyjnego i zajmował stanowisko, że elementem prawidłowego wykonywania zawodu jest odpowiednia praktyka jaką kandydat zdobędzie w zawodzie prawniczym po zdanym egzaminie (m. in. wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2008 r., sygn. akt GSK 552/08, wyrok z dnia 2 lipca 2008 r., sygn. akt II GSK 227/08 oraz wyrok WSA z dnia 13 listopada 2008 r., VI SA/Wa 1459/08). Należy podkreślić, że Sąd umniejszając rolę wniosków wynikających z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego mających wpływ na orzecznictwo, pomija tym samym zasadniczą kwestię odnoszącą się do prawidłowego rozumienia przesłanki rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego. Zdanie organu niedokonanie przez WSA oceny poszczególnych aspektów zdobytego przez wymienionego doświadczenia zawodowego po zdanym egzaminie powoduje, że stanowisko i argumentacja Sądu, przy jego zaakceptowaniu daje organom samorządu radcowskiego podstawę do dokonywania wpisu każdej osoby, która zdawszy jeden z egzaminów o jakim mowa w art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. złożyła w tym zakresie wniosek, niezależnie od odbytej praktyki zawodowej. M. M. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie, podnosząc, że posiada doświadczenie zawodowe niezbędne do wykonywania zawodu radcy prawnego. Rada Okręgowej Izby Radców Prawnych we W. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej, wywodząc, że zarzut błędnej wykładni uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie może stanowić podstawy kasacyjnej oraz, że M. M. posiadał odpowiednią praktykę w zawodzie prawniczym, pozwalającą przyjąć, iż daje on rękojmię należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przytoczenie podstaw kasacyjnych polega na jednoznacznym wskazaniu konkretnych przepisów prawa, które - zdaniem skarżącego - zostały naruszone przez sąd I instancji, z jednoczesnym oznaczeniem formy tego naruszenia. Minister Sprawiedliwości, w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., zarzucił Sądowi I instancji błędną wykładnię uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 listopada 2006 r., sygn. akt K 30/06. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie stanowi elementu obowiązującego porządku prawnego, w szczególności nie można zaliczyć go do przepisów prawa materialnego. W związku z tym merytoryczna ocena omawianego zarzutu była niemożliwa. Strona wnosząca skargę kasacyjną podniosła również zarzut naruszenia art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie z uwagi na niezasadne przyjęcie, że okoliczności sprawy przemawiają za uznaniem, że ubiegający się o wpis na listę radców prawnych daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu w rozumieniu powołanego przepisu. W związku z tak sformułowanym przepisem należy stwierdzić, że w stanie prawnym wiążącym w sprawie powołany w skardze kasacyjnej przepis stanowił, że wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego nie stosuje się do osób, które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski, adwokacki lub notarialny. Z przytoczonego unormowania wynika, że nie odnosi się on do kwestii rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu. Powiązanie treści art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. ze spełnieniem przez osobę ubiegającą się o wpis na listę radców prawnych z wymogiem dawania rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego jest zapewne efektem przyjęcia poglądu wyrażonego przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 19 kwietnia 2006 r., sygn. akt K 6/06 o niekonstytucyjności regulacji art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.), do którego odwołał się TK w wyroku z 8 listopada 2006 r. w odniesieniu do orzeczenia o niezgodności art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. z art. 17 ust. 1 Konstytucji. W powołanym wyroku z 19 kwietnia 2006 r. stwierdzono, że mankamentem regulacji art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa o adwokaturze jest brak "(...)ustawowego wymogu jakiegokolwiek stażu zawodowego, a nadto – nieokreślenie maksymalnego okresu, jaki upłynął od momentu złożenia – przez ubiegającego się wpis na listę adwokatów – innego niż adwokacki egzaminu prawniczego." Z kolei w orzeczeniu z 8 listopada 2006 r. TK uznał, że umożliwienie dostępu do zawodu radcy prawnego osobom bez jakiegokolwiek praktycznego doświadczenia prawniczego, w tym – profilującej umiejętności praktyczne aplikacji zakończonej egzaminem "stwarza niebezpieczeństwo nienależytego wykonywania zawodu i w tym zakresie pozostaje w sprzeczności z art. 17 ust. 1 Konstytucji." Z powyższego wynika, że TK wiąże praktyczne doświadczenie prawnicze z przesłanką rękojmi należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Niezależnie jednak od tego, czy kwestia odbycia odpowiedniej praktyki zawodowej będzie oceniana z punktu widzenia określonego w art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. wymogu, jaki musi spełniać osoba ubiegająca się o wpis na listę radców prawnych, czy też w aspekcie stosowania art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. niewątpliwym jest, że warunek zdobycia doświadczenia zawodowego musi być spełniony przez kandydata, który zdał, inny niż radcowski egzamin prawniczy. W rozpoznawanej sprawie istota sporu sprowadza się do tego kiedy wspomniana praktyka powinna być odbyta. Minister Sprawiedliwości stoi na stanowisku, powołując się w tym zakresie na wyrok TK z 19 kwietnia 2006 r., że okres doświadczenia zawodowego należałoby liczyć po zdanym egzaminie, w omawianym przypadku sędziowskim. "Okres pracy przed egzaminem to nauka, a więc dotyczy osoby nie posiadającej pełnej wiedzy praktycznej i teoretycznej i dopiero okresy zatrudnienia po zdanym egzaminie zawodowym mogą być uznawane jako zdobywanie doświadczenia zawodowego (...)." Z kolei Sąd I instancji uznał, że ocena istnienia przesłanek warunkujących wpis na listę radców prawnych, powinna uwzględniać praktykę w zawodzie prawniczym nabytą zarówno przed rozpoczęciem aplikacji zakończonej egzaminem, w trakcie jej trwania, jak i po zakończeniu kształcenia aplikacyjnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko WSA jest trafne. Wbrew wywodom skargi kasacyjnej, Trybunał Konstytucyjny w powołanych wcześniej wyrokach nie wskazał, że warunek odbycia praktyki zawodowej może być spełniony tylko wówczas, gdy praktyka ta ma miejsce po złożeniu, innego niż radcowski egzaminu prawniczego. Trybunał Konstytucyjny stwierdził jedynie, że umożliwienie dostępu do zawodu radcy prawnego osobom bez jakiegokolwiek praktycznego doświadczenia prawniczego pozostaje w sprzeczności z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Natomiast TK nie wypowiadał się w kwestii terminu odbycia praktyki zawodowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny słusznie uznał, że odbyta przez skarżącego w latach 2005 – 2008 aplikacja sądowa zakończona złożeniem egzaminu sędziowskiego nie zniweczyła ani nie zatarła umiejętności niezbędnych do należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, nabytych w czasie odbywania praktyki pod nadzorem radców prawnych w okresie od marca do grudnia 2004 r., jak również w trakcie zatrudnienia w kancelarii radcy prawnego od lutego do września 2005 r. Należy podzielić pogląd wyrażony w zaskarżonym wyroku, że okresy faktycznie wykonywanej pracy związanej z obsługą prawną pozostają w ścisłym związku chronologicznym z odbyciem aplikacji sądowej i zdaniem egzaminu sędziowskiego oraz podjętą następnie pracą w kancelarii adwokackiej. Podkreślenia wymaga, że opisane zdarzenia poprzedzały złożenie przez M. M. wniosku o wpis na listę radców prawnych. W związku z tym nie zachodzi niebezpieczeństwo dopuszczenia do wykonywania zawodu radcy prawnego osoby, która zdała egzamin sędziowski w odległym od złożenia wniosku czasie i nie legitymuje się żadnym doświadczeniem zawodowym, a więc sytuacji, którą TK uznał za stwarzającą niebezpieczeństwo nienależytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Dodać należy, że ocena praktycznych umiejętności kandydata ubiegającego się wpis na listę radców prawnych należy do organów samorządu zawodowego radców prawnych i ma charakter uznaniowy. W rozpoznawanej sprawie Rada Okręgowej Izby Radców Prawnych we W. na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w tym dokumentów potwierdzających odbycie praktyki zawodowej, opinii sporządzonych przez sędziów, adwokatów i radców prawnych, pod kierunkiem których kandydat zdobywał doświadczenie zawodowe, uznała że M. M. posiada umiejętności praktyczne umożliwiające mu prawidłowe wykonywanie zawodu radcy prawnego. Z podanych wyżej powodów brak jest przesłanek do podważenia tej oceny. Na marginesie wskazać należy, że art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy - Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 37, poz. 286), nadał nowe brzmienie art. 25 u.r.p. W aktualnie obowiązującym stanie prawnym, zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 4 u.r.p. wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu nie stosuje się do osób, które zdały egzamin sędziowski lub prokuratorski po dniu 1 stycznia 1991 r. oraz w okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych, łącznie przez okres co najmniej 3 lat zajmowały stanowisko asesora sądowego, asesora prokuratorskiego, referendarza sądowego, starszego referendarza sądowego, aplikanta sądowego, aplikanta prokuratorskiego, aplikanta sądowo-prokuratorskiego, asystenta sędziego, asystenta prokuratora lub wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej w kancelarii adwokackiej, zespole adwokackim, spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej, o których mowa w art. 4a ust. 1 Prawa o adwokaturze, lub kancelarii radcy prawnego, spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej, o których mowa w art. 8 ust. 1 u.r.p. Powyższe unormowanie, które zostało wprowadzone w efekcie powoływanego wcześniej wyroku TK z 8 listopada 2006 r., potwierdza słuszność stanowiska, że w przypadku osób, które zdały egzamin sędziowski i ubiegają się wpis na listę radców prawnych odbycie praktyki zawodowej nie musi nastąpić po zdaniu egzaminu sędziowskiego. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.