II FZ 408/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 15 września 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 5 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/Op 195/10 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 6 stycznia 2010 r., nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności spadkobiercy za zaległości podatkowe spadkodawcy postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 5 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/Op 195/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym T. K. (dalej: Skarżąca) w sprawie ze skargi Skarżącej na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 6 stycznia 2010 r., nr [...], wydaną w przedmiocie odpowiedzialności spadkobiercy za zaległości podatkowe spadkodawcy. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 245 § 1 i 3 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje postanowienie WSA w Opolu podał, że w rozpoznawanej sprawie Skarżąca w dniu 10 maja 2010 r. na druku PPF zwróciła się do Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienia adwokata (k. 36 akt WSA w Opolu). W uzasadnieniu wniosku Skarżąca wskazała, że jej sytuacja rodzinna, osobista i majątkowa jest bardzo trudna, "...podobna do sytuacji milionów Polaków w Polsce w czasie kryzysu". Oświadczyła, że w gospodarstwie domowym pozostaje wspólnie z synem i córką (odpowiednio 26 lat i 34 lata), prowadzi działalność gospodarczą, z której poniosła stratę (w wysokości 4.621 zł za styczeń 2010 r.). Na posiadany przez nią majątek składają się: (a) lokal mieszkalny o powierzchni 140 m², (b) dom mieszkalny, (c) nieruchomość rolna o powierzchni 0,98 ha oraz (d) dom do remontu. Dodatkowo, na wezwanie Referendarza sądowego WSA w Opolu, Skarżąca w piśmie z dnia 24 maja 2010 r. wskazała, że posiada zaległość podatkową w podatku od nieruchomości. Dochody córki kształtują się na poziomie 750 zł miesięcznie, przy czym córka ma na utrzymaniu małoletnie dziecko. Syn Skarżącej jest natomiast bezrobotny, bez prawa do zasiłku. Łączne koszty utrzymania domu (ogrzewanie, woda, prąd, media) wynoszą 2.500 zł miesięcznie. Skarżąca podała, że jej dochód z ostatnich trzech miesięcy został zawyżony ze względu na najemcę KV z O., któremu wystawiła fakturę miesięczną na kwotę 5.124 zł. Najemca nie płaci tych należności i dokonał wypowiedzenia umowy, Skarżąca zaś była zobowiązana uregulować z tego tytułu podatek VAT. Odnosząc się do wezwania Referendarza sądowego WSA w Opolu o udzielenie informacji dotyczących ewentualnych pożytków z posiadanych nieruchomości, Skarżąca wskazała, że budynek mieszkalny jest budynkiem służącym do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych jej i jej dzieci. Obok budynku znajduje się sklep meblowy. Nieruchomości te nie przynoszą jej korzyści majątkowych. Nadto Skarżąca podała, że na rachunku bankowym ma zadłużenie w kwocie 250.000 zł z tytułu pożyczki pieniężnej oraz hipotecznej, debetowe są także konta jej dzieci. Do w.w. pisma Skarżąca załączyła: (a) zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu/straty w 2009 r., z którego wynikało, że osiągnęła ona za ten rok dochód w wysokości 104.525 zł oraz (b) deklaracje podatkowe za miesiące od stycznia do marca 2010 r. Z deklaracji tych wynika, że Skarżąca osiągnęła: za styczeń 2010 r. stratę w kwocie 4.621 zł, za luty 2010 r. dochód w wysokości 7.041 zł i za marzec 2010 r. dochód w wysokości 5.081 zł. 2.2. Postanowieniem Referendarza sądowego WSA w Opolu z dnia 2 czerwca 2010 r. odmówiono Skarżącej przyznania prawa pomocy z tym uzasadnieniem, że prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych stanowi instytucję wyjątkową i może być udzielone w sytuacjach szczególnych, Skarżąca zaś nie uwiarygodniła, by się w takiej sytuacji znajdowała. 2.3. Skarżąca złożyła sprzeciw od w.w. postanowienia w trybie art. 259 § 1 p.p.s.a, wnosząc o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazała, że zaskarżone postanowienie pozostaje w rażącej sprzeczności prawnej z "Postanowieniem Sądu Okręgowego w Opolu", na mocy którego zwolniono ją od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego w całości. Skarżąca podniosła, że jej sytuacja materialna w sprawie niniejszej jest identyczna, jak i w sprawie przed Sądem Okręgowym w Opolu, a przesłanki stanowiące o przyznaniu prawa pomocy są tożsame w obu sprawach. Skarżąca wskazała też na trudną sytuację gospodarczą wielu przedsiębiorstw, bankructwa stoczni, hut, kopalni, podniosła, że w 2009 r. zbankrutowało około 860 małych przedsiębiorstw. 3. Postanowienie Sądu pierwszej instancji: 3.1. WSA w Opolu w.w. postanowieniem z dnia 5 lipca 2010 r. stwierdził, że wniosek Skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. warunkiem przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest bowiem wykazanie przez stronę, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Powołując się na pogląd wyrażony w doktrynie prawa, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że rozstrzygniecie w powyżej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu (patrz: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Kraków 2005, s. 592). 3.2. Dokonując oceny przedstawionych przez Skarżącą w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz jej sprzeciwie od postanowienia Referendarza sądowego WSA w Opolu okoliczności dotyczących jej aktualnej sytuacji finansowej i majątkowej, Sąd pierwszej instancji nie znalazł podstaw do przyznania Skarżącej prawa pomocy. Z przedstawionych dokumentów finansowych, tj. deklaracji podatkowych wynikało, że Skarżąca osiągnęła w lutym i marcu 2010 r. dochód w wysokości odpowiednio 7.041 zł i 5.081 zł. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, osiągane dochody umożliwiały pozyskanie środków finansowych i zapłatę wymaganych kosztów sądowych, biorąc również pod uwagę niezbędne koszty bieżącego utrzymania, wynoszących, jak podała Skarżąca, 2.500 zł. Skarżąca wskazała wprawdzie, że jej dochód przez ostatnie 3 miesiące został zawyżony wskutek uwzględnienia faktury za najem w kwocie 5.124 zł, która to faktura nie została uregulowana przez najemcę. Zauważyć jednakże należało, że na poparcie swoich twierdzeń Skarżąca nie przedstawiła żadnych dokumentów, co zdaniem Sądu pierwszej instancji nie pozwoliło na ocenę ich wiarygodności. Poza tym, uwzględniając nawet obniżony dochód w wysokości około 7.000 zł, w ocenie WSA w Opolu, Skarżąca ograniczając wydatki do granic koniecznego utrzymania miała możliwość zgromadzenia środków na pokrycie należnego wpisu od skargi w kwocie 500 zł. Ponadto, zdaniem Sądu pierwszej instancji, nie można było premiować uwzględnieniem wniosku bierną postawę Skarżącej w egzekwowaniu wymagalnych należności. WSA w Opolu podkreślił również pewną niespójność twierdzeń Skarżącej, która z jednej strony wskazywała, że posiadane nieruchomości nie przynoszą jej korzyści majątkowych, z drugiej podawała, iż jednak takie korzyści osiąga. Jednocześnie Skarżąca, mimo wezwania w tym zakresie, nie skonkretyzowała, czy i jakie osiąga pożytki ze wszystkich posiadanych nieruchomości. Wskazała jedynie, że budynek mieszkalny służy jej potrzebom, i że osiąga przychód z najmu w kwocie 5.124 zł, nie precyzując jakich konkretnie nieruchomości to dotyczy. Wzbudziło to w Sądzie pierwszej instancji pewne wątpliwości, co do rzetelności wskazywanych przez Skarżącą danych o jej sytuacji majątkowej. Z kolei wskazywane przez Skarżącą zobowiązania z tytułu pożyczki pieniężnej i hipotecznej nie sposób było uznać, w ocenie WSA w Opolu, za mające priorytet przed kosztami sądowymi. Sąd pierwszej instancji zauważył, że Skarżąca nie podała nawet wysokości tych obciążeń, to zaś na niej spoczywał obowiązek udokumentowania i wykazania braku możliwości pokrycia kosztów postępowania. Strona nie może przedkładać cywilnoprawnych (prywatnych) zobowiązań nad te związane z postępowaniem sądowym, które stanowią rodzaj daniny publicznoprawnej, wobec czego inne wydatki nie mogą być w stosunku do nich traktowane priorytetowo. Na poparcie tego poglądu WSA w Opolu powołał się na postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 listopada 2008 r., sygn. akt II FZ 512/08 (Lex nr 530038). 3.3. Odnosząc się do argumentów podniesionych w sprzeciwie, WSA w Opolu stwierdził, że pozostawały one bez wpływu na podjętą ocenę o braku podstaw do uwzględnienia wniosku. Dla przyjętego rozstrzygnięcia bez znaczenia był fakt, że w postępowaniu przed Sądem Okręgowym w Opolu Skarżąca została zwolniona z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, bowiem postępowanie wpadkowe przed WSA w Opolu w zakresie prawa pomocy pozostawało całkowicie odrębne od tamtego rozstrzygnięcia. 4. Stanowisko Skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Opolu Skarżąca zaskarżyła je w całości. Skarżąca wniosła o (1) "uchylenie-zmianę" zaskarżonego postanowienia oraz (2) przyznanie prawa pomocy. 4.2. Uzasadniając zażalenie Skarżąca stwierdziła, że "...w zasadzie wszystkie argumenty logiczne, prawne i faktyczne są przekonywujące i zasadne w treści zaskarżonego postanowienia. W zasadzie, gdyż, zaskarżone postanowienie pomija i nie dokonuje prawno-cywilnej oceny najważniejszego argumentu i najważniejszej okoliczności dla strony - Pani T. K. w tej sprawie". Skarżąca powołując się na okoliczności, że "...tym samym czasie w tych samych okolicznościach prawnych i faktycznych inny sąsiedni Sąd Okręgowy w Opolu przyznał w całości stronie prawo pomocy przez całkowite zwolnienie", stwierdziła, iż w rozpoznawanej sprawie dowody i dokumenty przedłożone przez stronę są dokładnie takie same jak w sprawie Sądu Okręgowego w Opolu. W ocenie Skarżącej, nie wolno i nie można "zbywać" i umniejszać rangę Sądu Okręgowego (gdyż on jako pierwszy ocenił prawnie sytuację Skarżącej). W zasadzie to Sąd Okręgowy w Opolu w ocenie Skarżącej w toczącej się sprawie "...stworzył precedens prawny, który winien obowiązywać także w postępowaniu przed Sądem Administracyjnym w Opolu". Skarżąca zarzuciła WSA w Opolu, że całą argumentację i ocenę powyższego "precedensu" sprowadził do jednego zdania w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. W ocenie Skarżącej, jedno zdanie nie może zastąpić szerokiego i obszernie i zasadnego uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w Opolu sygn. akt VI GC 16/10 w części dotyczącej całkowitego (nawet nie częściowego) zwolnienia strony od ponoszenia kosztów sądowych w tamtej sprawie. Takie jedno zdanie, zdaniem Skarżącej, dewaluuje i deprecjonuje Sąd Okręgowy w Opolu, "...który przecież wydaje postanowienia i wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej". Skarżąca stwierdziła, że: "Jest to rażące naruszenie prawa. Jest to rażąca antynomia prawa". 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Skarżąca oparła je na pojedynczym argumencie, zaprezentowanym w jego uzasadnieniu, że powoływane postanowienie Sądu Okręgowego w Opolu, wydane w przedmiocie kosztów sądowych, ma moc precedensu w rozpoznawanej sprawie. Pogląd Skarżącej jest całkowicie bezzasadny. 5.2. W myśl art. 194 § 3 p.p.s.a. zażalenie powinno czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pism w postępowaniu sądowym oraz zawierać wskazanie zaskarżonego postanowienia i wniosek o jego zamianę lub uchylenie, jak również zwięzłe uzasadnienie zażalenia. W uzasadnieniu zażalenia powinna znaleźć się argumentacja przemawiająca za uwzględnieniem złożonego w konkretnej sprawie środka odwoławczego. Argumentacja taka może odwoływać się do stanu prawnego i faktycznego sprawy. W przypadku argumentu prawnego Naczelny Sąd Administracyjny ocenia jego zasadność w świetle obowiązujących przepisów prawa, poczynając od najwyższych norm prawnych, zawartych w przepisach Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, dalej powoływana jako: Konstytucja RP). W rozpoznawanej sprawie analiza przepisów ustawy zasadniczej powodzi do wniosku, że podniesiony przez Skarżącą argument prawny jest nie tylko bezzasadny, ale wręcz niedopuszczalny. Nie można bowiem podnosić jako zarzutu w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym (zarówno postępowaniu głównym, jak i incydentalnym) nieprzyjęcia przez w.w. sąd jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia wcześniejszego orzeczenia sądowego, wydanego w innej sprawie. Konstytucja RP przyjmuje bowiem zamknięty katalog źródeł prawa powszechnie obowiązującego (art. 87 Konstytucji RP), przyznając władzę ustawodawczą Sejmowi i Senatowi (art. 95 ust. 1 Konstytucji RP). Wobec tego nie jest dopuszczalne, aby w procesie stosowania prawa opierać się na wcześniejszych orzeczeniach sądowych jako podstawie prawnej rozstrzygnięcia. W polskim porządku prawnym nie istnieje bowiem precedens de iure (pogląd taki został wyrażony np. w wyrok NSA z dnia 17 grudnia 2009 r., sygn. akt II FSK 1161/08, publik. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Tym samym wbrew stanowisku Skarżącej powoływane przez nią postanowienie Sądu Okręgowego w Opolu, w sprawie o sygn. akt VI GC 16/10, nie miało i nie ma mocy precedensu w postępowaniu z wniosku Skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przed WSA w Opolu. Właściwości takiej w.w. postanowienie Sądu Okręgowego w Opolu nie mogło mieć, gdyż Konstytucja RP nie przewiduje takiej precedensowej mocy dla żadnego orzeczenia sądowego, które zapadło w innej sprawie. 5.3. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10, publik. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Zgodnie z w.w. przepisem p.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). W pełni trafnie powyższy pogląd przyjął w rozpoznanej sprawie Sąd pierwszej instancji. Przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy rozstrzygnięcia sądów (administracyjnych jak i powszechnych) w innych sprawach mogą pełnić jedynie funkcję argumentu pomocniczego, bowiem wojewódzki sąd administracyjny jest zobowiązany do rozstrzygnięcia na podstawie oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, które powinny być przedstawione we wniosku lub wynikać z dokumentów, do przedłożenia których strona została zobowiązana w wezwaniu. Wniosek taki ma swoje oparcie w treści art. 255 p.p.s.a. Rozpoznanie wniosku jedynie z uwzględnieniem rozstrzygnięć sądu w innych sprawach, w których stroną jest wnioskodawca, byłoby naruszeniem obowiązku opierania się przez sąd w procesie wymierzania sprawiedliwości jedynie na stanie faktycznym, który jest potwierdzony przez materiał dowodowy zebrany w aktach sprawy (art. 133 § 1 w związku z art. 166 p.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie postanowienie Sądu Okręgowego w Opolu nie miało mocy prawnego precedensu, lecz było jedną z okoliczności stanu faktycznego, którą Sąd pierwszej instancji poddał ocenie, która ma swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia (s. 5 uzasadnienia postanowienia WSA w Opolu). Stąd w żaden sposób nie można podzielić oceny Skarżącej, że w rozpoznawanej sprawie WSA w Opolu "dewaluował i deprecjonował Sąd Okręgowy w Opolu". Sąd pierwszej instancji w granicach wyznaczonych przez przepisy prawa ocenił argumenty podniesione przez Skarżącą. Trafnie i zgodnie z prawem WSA w Opolu stwierdził, że postępowanie wywołane wnioskiem Skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest postępowaniem całkowicie odrębnym od postępowania przed Sądem Okręgowym w Opolu. Podzielnie argumentu Skarżącej o precedensowej mocy w.w. postanowienia – jak wyżej wskazano – czyniłoby rozstrzygniecie WSA w Opolu nieprawidłowym i wręcz bezprawnym. 5.4. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego oparcie się przez Skarżącą jedynie na powoływanym rozstrzygnięciu Sądu Okręgowego w Opolu (por. treść sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego WSA w Opolu – k. 68 akt WSA w Opolu) nie można uznać za należyte zachowanie, wyznaczone przez przepisy prawa (art. 246 § 1 pkt 1 i art. 255 p.p.s.a.), polegające na wykazaniu zasadności przyznania jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. Jeżeli postawa strony, która wybiórczo prezentuje dokumentację mającą potwierdzać jej sytuację majątkową uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej, to zachodzą uzasadnione podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z dnia 21 lipca 2008 r., sygn. akt I FZ 287/08, z dnia 27 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 255.10, publik. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/), wobec braku realizacji przez stronę obowiązku wynikającego z art. 246 § 1 p.p.s.a. WSA w Opolu miał zatem uzasadnione podstawy do wątpliwości, co do zasadności przyznania Skarżącej prawa pomocy, czemu w sposób bardzo wyczerpujący dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Naczelny Sąd Administracyjny podziela te wątpliwości. 5.5. Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.