IV SA/Po 119/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska Sędziowie WSA Bożena Popowska WSA Donata Starosta (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Monika Zaporowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 05 sierpnia 2010 r. sprawy ze skargi L.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności z funduszu alimentacyjnego I. oddala skargę; II. zasądza na rzecz adwokata Ł.K. od Skarbu Państwa (Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) wynagrodzenie w kwocie [...] ([...]) zł podwyższone o kwotę [...] ([...]) zł stawki podatku od towarów i usług przewidzianej dla tego rodzaju czynności – łącznie [...] ([...]) zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. WSA/wyr.1-sentencja wyroku Decyzją z dnia [...] października 2008 r. Nr [...] Prezydent Miasta Piły przyznał na rzecz uprawnionych D. i D. rodzeństwa L. świadczenia alimentacyjne w kwocie po [...] zł miesięcznie na okres od 01 października 2008 r. do 30 września 2009 r. W okresie do 30 czerwca 2009 r. organ wypłacił łącznie [...]zł. Następnie decyzją z [...] lipca 2009 r. Nr [...]organ ustalił wysokość należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz – zgodnie z art. 27 ust. l ustawy - wezwał dłużnika alimentacyjnego – L.S. do zwrotu tej należności Organ wyliczył, iż dłużnik alimentacyjny zobowiązany jest do zwrotu kwoty [...] zł plus ustawowe odsetki naliczone od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. W dniu 13 sierpnia 2009 r. wpłynął do organu wniosek L.S. w sprawie należności podlegających zwrotowi. Powołując się na fakt przebywania w Areszcie Śledczym w Poznaniu oraz trudną sytuację materialną zobowiązany wniósł o umorzenie kwoty [...] zł oraz przypadających od niej odsetek. Organ administracyjny pierwszej instancji, po przeprowadzeniu postępowania, decyzją z dnia [...] października 2009 r. Nr [...] orzekł o odmowie umorzenia należności podlegających zwrotowi. Decyzja ta stała się przedmiotem zaskarżenia do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile. W odwołaniu z dnia 03 listopada 2009 r. L.S, kolejny raz powołując się na brak środków finansowych wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zwolnienie go z obowiązku zwrotu należności z tytułu otrzymanych przez jego dzieci – D. i D. L. świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Do odwołania załączył też decyzję Prezydenta Wrocławia z dnia [...] września 2008 r. nr [...] na podstawie której umorzono wobec niego należność w kwocie [...] zł z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na rzecz uprawnionego D.S.. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w dniu [...] grudnia 2009 roku wydało decyzję, w której utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] października 2009 roku. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że zgodnie z przepisem art. 30 ust. l ustawy organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, powstałe m.in. z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobom uprawnionym do ich całkowitego zaspokojenia, w wysokości 30, 50 lub 100% jeżeli egzekucja wobec dłużnika jest skuteczna przez okres odpowiednio 3, 5 lub 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasadzonych alimentów. Należności te umarza się dopiero po uiszczeniu kosztów ezgekucyjnych i upomnienia, wynikających z przepisów określonych w art. 115 § l pkt l ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz art. 1025 § l pkt l ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Natomiast umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części może nastąpić wyłącznie na wniosek dłużnika alimentacyjnego po uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej. W takim wypadku organ właściwy wierzyciela może też odroczyć termin płatności takiej należności albo rozłożyć ją na raty. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 30 ust. 2 i 3).Analizując akta sprawy Kolegium stwierdziło, iż zaskarżona decyzja o odmowie umorzenia należności podlegającej zwrotowi wydana została prawidłowo" i nie zachodzą podstawy, by kwestionować zasadności takiego rozstrzygnięcia. Zawarty w art. 30 ust. 2 ustawy zwrot "może umorzyć" wskazuje, iż decyzja w tej sprawie ma charakter uznaniowy i może opierać się na swobodnej ocenie sytuacji osobistej zobowiązanego, niemniej jednak decyzja o umorzeniu albo odmowie umorzenia należności musi być poparta przeprowadzeniem przez organ (w tym wypadku organ dłużnika i wierzyciela to ten sam organ - Prezydent Miasta Piły) postępowania mającego na celu zbadanie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Dopiero na podstawie całokształtu zgromadzonych materiałów można dokonać rozstrzygnięcia. W uznaniu Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile organ I instancji wywiązał się z tego należycie, właściwie uzasadniając zajęte przez siebie stanowisko. Przede wszystkim ustalił, że egzekucja wobec dłużnika w ostatnim okresie nie była skuteczna stąd nie miał możliwości zastosowania art. 30 ust. l ustawy. Organ stwierdził też, że L.S. jest niewątpliwie osoba młodą (ur. w 1977 r.) i pomimo tego, iż aktualnie odbywa karę pozbawienia wolności w czasie której nie pracuje, jest osobą zdolną do podjęcia zatrudnienia. Z akt sprawy nie wynika co prawda, że zobowiązany ma problemy ze zdrowiem, ale jednak z dołączonej do odwołania decyzji Prezydenta Wrocławia z dnia [...] września 2008 r. wynika, iż choruje on na zaburzenia osobowości i wymaga leczenia ambulatoryjnego. Zdaniem Kolegium nie jest to podstawą do orzeczenia, iż jest niezdolny do pracy. Choroba tego typu może, ale nie musi być przeszkodą, by będąc nawet pozbawionym wolności podejmować starania dla regulowania własnych zobowiązań wobec Skarbu Państwa. Od powyższej decyzji L.S. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów art.7,12 i 86 kodeksu postępowania administracyjnego, które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy. Ponadto skarżący podniósł naruszenie przepis art.16 Ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej przez nieuwzględnienie zachodzących przesłanek umorzenia długu z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania względnie o zmianę zaskarżonej decyzji i umorzenie należności. Skarżący podniósł, że organ pierwszej instancji w sposób dostateczny nie przeprowadził postępowania dowodowego, w szczególności nie wziął pod uwagę braku jego możliwości zarobkowych, faktu przebywania w zakładzie karnym i jego wysokiego zadłużenia. Gdyby skarżący nawet uzyskał pracę w zakładzie karnym, za którą uzyskałby od 400 zł a alimenty miesięczne wynoszą od [...] do [...] zł to nie realna jest spłata jego całego zadłużenia w wysokości 90 000 zł. Skarżący podniósł również zarzut nie przesłuchania jego jako strony i nie zapoznania się z dokumentacją z aresztu śledczego, jak i nie przesłuchania pracowników aresztu jak i członków jego rodziny. W odpowiedzi na odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jego oddalenie przywołując na poparcie swego dotychczasowego stanowiska poglądy wyrażone w orzeczeniach sądów administracyjnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Oceniając legalność zaskarżonej decyzji wskazać należy, że stosownie do przepisu art. 1 §1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. W świetle powołanego przepisu, wojewódzki sąd administracyjny w zakresie swej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną, inny akt lub czynność z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania. Sąd nie bada więc celowości, czy też słuszności zaskarżonego aktu. Ponadto Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany powołaną podstawą prawną (art. 134 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej ppsa). Przedmiotem rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile z dnia [...] grudnia 2009 roku utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Piły wydaną przez Dyrektora Miejskiego ośrodka Pomocy Społecznej w Pile z dnia [...] października 2009 roku. Na wstępie należy wskazać, że wydane w sprawie decyzje dotyczyły odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podstawę rozstrzygnięcia organów obu instancji stanowił przepis art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. I tak, w myśl art. 30 ust.1 powyższej ustawy organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy ( w tym należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych) w łącznej wysokości: 1) 30 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100 % jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Z kolei w myśl art. 30 ust. 2 ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Ratio legis powyższej regulacji wskazuje zatem, że nie każdy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych należności. Ustawodawca dopuścił bowiem możliwość zaniechania obciążania dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej. Analizując treść ust. 2 art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów należy podkreślić, iż ustawodawca używając zwrotu "może umorzyć" przesądził, że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. O tym, czy kwota świadczenia powinna być np. umorzona w całości, w części, czy też nie, rozstrzyga organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w ramach tzw. "uznania administracyjnego". Organ ten ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Nie może to jednak oznaczać "dowolności" organu wyrażonej w podjętej decyzji. Kwestia działania organów administracji publicznej w ramach "uznania administracyjnego" była wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Przykładowo w wyroku z 16 listopada 1999 r. (sygn. akt III SA 7900/98, publ. Lex nr 47243) Sąd ten stwierdził, iż "w celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki jego badania. Z kolei w wyroku z 28 kwietnia 2003 r. (sygn. akt II SA 2486/01, publ. Lex nr 149543) NSA zwrócił uwagę, iż "podejmując decyzję uznaniową organ administracji stosownie do art. 7 k.p.a. ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny, ani nie przekracza to możliwości organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków prawnych". Uwzględniając powyższe należy podkreślić, iż rozstrzyganie w ramach uznania wymaga od organu administracji nie tylko poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. W orzecznictwie zaznacza się, iż obowiązkiem każdego organu administracji jest staranne wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej decyzji, czyli wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia. Generalnie chodzi o wytłumaczenie stronie, dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych lub uznał go za niewłaściwy (vide: wyrok WSA w Warszawie z dnia 8 lutego 2008 r., sygn. V SA/Wa 2601/07, publ. Lex nr 462382). W niniejszym postępowaniu w ocenie sądu administracyjnego postępowanie administracyjne prowadzone przez organ administracyjny zarówno pierwszej jak i drugiej instancji zostało bez istotnych uchybień w tym zakresie. Organ administracyjny pierwszej instancji przed wydaniem decyzji odmownej w przedmiocie umorzenia dysponował wiedzą, że L.S. nie ma zatrudnienia w areszcie śledczym, ale na przełomie półtora roku sytuacja ta może ulec zmianie (notatka k.30 akt administracyjnych). Z akt sprawy administracyjnej wynika zarówno początek odbywania kary pozbawienia wolności przypadający na okres od 26 sierpnia 2002 roku do 24 września 2017 roku(czyli razem 15 lat pozbawienia wolności). Przy czym skarżący w trakcie postępowania administracyjnego wskazywał na dwie okoliczności powodujące w jego ocenie konieczność umorzenia należności z tytułu otrzymanych zaliczek przez osoby uprawnione, mianowicie ciężką sytuacją materialną i przebywanie w areszcie śledczym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oceniając legalność decyzji zaskarżonej przez L.S. podzielił w pełni stanowisko utrwalone już w judykaturze, odnośnie oceny sytuacji zobowiązanego do alimentów ,który przebywa w zakładzie karnym. Przede wszystkim nie można zapominać o charakterze zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z postanowieniami art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny. Ponadto należy mieć na uwadze fakt, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i jako takie zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi powinny być interpretowane w sposób ścisły a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek zaliczek alimentacyjnych. Okolicznością taką nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż stanowi ona efekt zabronionych działań zobowiązanego. Za wyjątkową nie może być bowiem uznana sytuacja będąca efektem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji( porównaj nadal aktualny wyrok NSA z 24 stycznia 2008 roku I OSK 544/07 oraz II SA/Bd 786/06 - Wyrok WSA w Bydgoszczy z 23 stycznia 2007 roku opublikowane w centralnej Bazie Orzeczeń Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/doc/BCB236950E) Dlatego też w tym stanie rzeczy zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji należy uznać za prawidłowe. Wskazały, one bowiem, że fakt odbywania kary pozbawienia wolności nie może uzasadniać umorzenia zaliczek alimentacyjnych. Trzeba zwrócić uwagę na to, że skarżący aktualnie w zakładzie karnym ma zapewnione całodobowe utrzymanie, urodził się w 1977 roku a więc ma dopiero 33 lata. Tym samym po odbyciu kary pozbawienia wolności będzie miał możliwość ubiegania się o pracę a poza tym nie można na tym etapie postępowania przesądzić, że nie otrzyma takowej w ramach odbywania kary pozbawienia wolności do 2017 roku. Jeżeli zaś chodzi o zarzut naruszenia przez organy administracji przepisu art.86 kpa ,to zwrócić należy uwagę, że dowód z przesłuchania stron jest dowodem posiłkowym (subsydiarnym), bowiem może być przeprowadzony wówczas, gdy po "wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku" pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Przez wyczerpanie środków dowodowych należy rozumieć sytuację, w której organ administracji publicznej zgromadził i ocenił wyczerpująco cały materiał dowodowy zgodnie z regułami określonymi w kodeksie, lecz mimo tego pozostały niewyjaśnione istotne okoliczności faktyczne sprawy. Z kolei brak środków dowodowych oznacza taką sytuację, w której organ administracji publicznej i strony postępowania nie dostarczyły dowodów niezbędnych do stwierdzenia istnienia lub nieistnienia faktów istotnych dla załatwienia sprawy lub przeprowadzenie dowodu na takie okoliczności faktyczne stało się niedopuszczalne, np. świadek skorzystał z prawa odmowy zeznań (por. wyrok NSA z dnia 21 października 1994 r., SA/Wr 895/94, POP 1996, nr 3, s. 81, zgodnie z którym: "Nie istnieje w postępowaniu administracyjnym obowiązek przesłuchania strony; przesłuchanie to może odbyć się wtedy, gdy pozostały w sprawie niewyjaśnione, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy fakty (art. 86 k.p.a.)"). W uznaniu Sądu więc wobec wystarczających podstaw faktycznych i prawnych do wydania przez organy administracyjne decyzji rozstrzygających w przedmiocie umorzenia należności, przesłuchanie osadzonego w areszcie śledczym skarżącego było zbędne. W uznaniu administracyjnego na orzeczenie wydane w sprawie dotyczącej zaległości za okres od 1 października 2008 roku do 30 czerwca 2009 roku nie ma wpływu wcześniej wydana decyzja z dnia [...] września 2008 roku przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej we Wrocławiu z [...] września 2008 roku umarzająca Należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na rzecz uprawnionego D.S, dotyczyła ona bowiem wcześniejszego okresu zadłużenia i nie wiązała organów administracji wydających zaskarżone decyzje w tym postępowaniu. W związku z tym należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja została podjęta w granicach uznania administracyjnego i jako taka nie narusza prawa, a zatem Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji. Orzeczenie o kosztach znajduje swoje podstawy w przepisie § 18.1 pkt 1 c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). MZ