II FZ 671/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stefan Babiarz po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. H. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 4 października 2010 r., sygn. akt I SA/Gd 528/10 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi L. H. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 19 kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych od odchodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu za 2006 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 4 października 2010 r., I SA/Gd 528/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniosek L. H. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 19 kwietnia 2010 r., w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu za 2006 r. 2. Ze stanu sprawy przyjętego przez sąd pierwszej instancji wynikało, że wnioskiem z dnia 21 czerwca 2010 r. złożonym na formularzu PPF L. H. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych. W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że wraz z żoną prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, zaś dochód wynoszący 1.200 zł, uzyskiwany z prowadzonego gospodarstwa rolnego, stanowi dla nich jedyne źródło utrzymania, bowiem prowadzona niezależnie od gospodarstwa rolnego działalność gospodarcza przynosi straty. L. H. oświadczył również, że oprócz położonego w B. przy ul. T. [...] domu jednorodzinnego (powierzchnia 119,4 m2) jest właścicielem gospodarstwa rolnego (5,35 ha) oraz dwóch budynków handlowych znajdujących się w B. (600 i 180 m2). 3. Zarządzeniem z dnia 28 czerwca 2010 r. wnioskodawca został zobowiązany do przedłożenia w terminie 14 dni następujących dokumentów i oświadczeń: (1) odpisów zeznań podatkowych małżonków złożonych za rok 2009, bądź też zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego o dochodach za ten rok oraz zaświadczenia z gminy o dochodach z prowadzonego gospodarstwa rolnego, (2) wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych oraz rachunków prowadzonych dla potrzeb wykonywanej przez każdego z nich działalności, obrazujących historię i salda tych rachunków za okres ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania złożenia przez każdego z małżonków stosownego oświadczenia w tym przedmiocie, (3) dokumentów księgowych, z których wynikałaby wysokość osiągniętego z tytułu prowadzonej przez każdego z małżonków działalności gospodarczej dochodu (przychodu) lub poniesionej straty, kosztów uzyskania przychodów w okresie ostatnich trzech miesięcy, a także kopii zgłoszenia NIP-1 z załącznikiem B wraz z ich aktualizacjami, (4) oświadczenia w przedmiocie przysługujących małżonkom płatności przekazywanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa; nadesłania odpisu decyzji o przyznaniu bądź odmowie przyznania dopłat wraz z oświadczeniem czy dopłaty zostały przekazane oraz dołączenia stosownych dokumentów w tym zakresie, (5) dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych przez małżonków miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania (opłaty za gaz, energię elektryczną, wodę, inne), (6) oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na każdego z małżonków pojazdów mechanicznych (podania ich marki, rodzaju, roku produkcji oraz aktualnej wartości. Jednocześnie wnioskodawca został poinformowany, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować rozpoznaniem wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. 4. W odpowiedzi na wezwanie wnioskujący przedłożył szereg dokumentów, takich jak: kserokopie rocznych zeznań małżonków za 2009 r., kserokopie zgłoszeń aktualizacyjnych małżonków NIP-1, kserokopię informacji o dochodach uzyskanych przez małżonkę od organu rentowego za rok podatkowy 2009 r., kserokopię podatkowej księgi przychodów i rozchodów Z., kserokopię podsumowania podatkowej księgi przychodów i rozchodów za okres kwiecień – czerwiec 2010 r., kserokopię decyzji Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w B., kserokopię umowy dzierżawy, kserokopie faktur VAT dotyczących zużycia wody i energii elektrycznej, kserokopię pokwitowania o zatrzymaniu dowodu rejestracyjnego pojazdu marki Mercedes – Benz, kserokopię dowodu rejestracyjnego pojazdu marki KIA oraz oświadczenie małżonków o braku środków na osobistym rachunku bankowym. Ponadto Leszek Hering wyjaśnił, że 80 % uzyskiwanych przez niego dopłat ze środków unijnych jest przekazywana na rzecz "J." Sp. z o. o. w S. jako czynsz dzierżawy gruntów zgodnie z postanowieniami umowy dzierżawy zawartej pomiędzy tymi stronami, natomiast oba posiadane pojazdy mechaniczne nie prezentują wartości przekraczającej kwotę 3000 euro i dlatego nie zostały wykazane we wniosku PPF. 5. Postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2010 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, które wobec wniesienia sprzeciwu utraciło moc. 6. W uzasadnieniu złożonego sprzeciwu L. H. ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że opisana przez niego sytuacja uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy, a referendarz sądowy dokonał błędnej oceny sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego. 7. Uzasadniając wydane postanowienie sąd pierwszej instancji powołując się na treść art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej: p.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 2, art. 252 i art. 255 p.p.s.a. wskazał, że wnioskodawca nie przedłożył wszelkich żądanych dokumentów i oświadczeń, co uniemożliwiło sądowi pełną ocenę jego aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Sąd wskazał, że z dokonanej analizy niepełnego materiału dowodowego wynika, że skarżący znajduje się w posiadaniu kilku nieruchomości, tj. domu jednorodzinnego, dwóch budynków o przeznaczeniu handlowym oraz gospodarstwa rolnego, a także dwóch pojazdów osobowych o wartości poniżej 3.000 euro każdy. W roku podatkowym 2009 z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący wykazał stratę w wysokości 120.096,44 zł, natomiast z innych źródeł zadeklarował dochód w wysokości 6.841,38 zł. Z kolei żona skarżącego – Z. H., osiągnęła dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz z wypłaconego przez ZUS zasiłku (odpowiednio w wysokości 13.359,77 zł i 6.469,06 zł). W miesiącach bezpośrednio poprzedzających złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, tj. od kwietnia do czerwca 2010 r. firma L. H. przyniosła stratę w wysokości - 29.256,43 (stosunek przychodów do wydatków w/w miesiącach wyglądał odpowiednio: 13.082,86 zł przychodu przy 25.461,95 zł straty; 12.958,08 zł przychodu przy 13.221,12 zł straty; 8.527,43 zł przychodu przy 25.141,73 zł straty). Licząc od początku roku do czerwca 2010 r. strata wynosiła już 51.343.68 zł. Ustalono również wysokość ponoszonych przez wnioskodawcę wydatków tytułem opłat za wodę oraz energię elektryczną za kilka poprzedzających złożenie wniosku miesięcy. Ponadto, dnia 7 grudnia 2009 r. w drodze decyzji właściwego organu skarżący uzyskał płatność rolnośrodowiskową na 2009 r. w kwocie 90.333,60 zł, jednak zgodnie z brzemieniem § 12 ust. 1 wiążącej skarżącego umowy dzierżawy gruntów, dla których płatność została przyznana, 70.000 zł z uzyskanej płatności stanowi umowny czynsz dzierżawny. W ocenie sądu pierwszej instancji na podstawie przedłożonych materiałów "nie można ocenić aktualnego stanu majątkowego skarżącego i jego możliwości płatniczych". Przedstawione dokumenty obrazują, co prawda wysokość uzyskiwanych przychodów i ponoszonych wydatków oraz efekt prowadzonej działalności gospodarczej, wymieniają poszczególne, ruchome i nieruchome elementy jego majątku, jednak co istotne dla sprawy, nie można na ich podstawie ustalić, czy skarżący posiada środki pieniężne, a jeżeli tak to w jakiej ilości. Złożone w tym przedmiocie oświadczenie małżonków H. nie jest wystarczające. Przy wydawaniu tak istotnej z punktu widzenia zasady ponoszenia kosztów sądowoadministracyjnych decyzji o zwolnieniu od kosztów sądowych nie można oprzeć się wyłącznie na oświadczeniu wnoszącego. Zdaniem sądu, postawa wnioskodawcy nie daje podstaw do stwierdzenia, ze skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. 8. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 255 i art. 260 p.p.s.a. poprzez błędne zastosowanie polegające na bezzasadnej odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, - art. 163 § 1 - § 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na sporządzeniu przez sąd pierwszej instancji nieprawidłowego uzasadnienia skarżonego postanowienia. Zarzucono także naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP na skutek ograniczenia prawa skarżącego do sądu, na skutek bezzasadnej odmowy przyznania jej prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. W związku z tymi zarzutami skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 9. Zażalenie podlega oddaleniu. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy osobie fizycznej może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podzielić należy pogląd, że użycie w przytoczonym przepisie określenia, "gdy wykaże" oznacza, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna, zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy, bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Należy mieć również na uwadze, że strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych Sąd ma instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu. Na mocy art. 255 p.p.s.a. Sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 § 2 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r., I FZ 180/09, LEX nr 552208). Należy zatem wskazać, że sąd pierwszej instancji skorzystał z możliwości uregulowanej w art. 255 p.p.s.a. uznając, że zawarte na wypełnionym formularzu PPF dane nie są wystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy. Jak wynika z akt sprawy, w wezwaniu z dnia 29 czerwca 2010 r. sąd między innymi wezwał stronę do przedłożenia wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych oraz rachunków prowadzonych dla potrzeb wykonywanej przez każdego z nich działalności, obrazujących historię i salda tych rachunków za okres ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania złożenia przez każdego z małżonków stosownego oświadczenia w tym przedmiocie. W odpowiedzi na wezwanie w powyższym zakresie strona złożyła oświadczenie, że wraz z małżonką posiadają prywatne konto bankowe, na którym nie ma środków. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego tak sformułowana odpowiedź nie czyni zadość wezwaniu skierowanemu do strony. W wezwaniu do uzupełnienia braków sąd precyzyjne podał, jakich to, w związku z posiadanym rachunkiem bankowym dokumentów wymaga. Co więcej skarżący, jako prowadzący działalność gospodarczą powinien posiadać rachunku bankowe z nią związane. W tym zakresie również nie przedłożono żadnych dokumentów. Istotny jest także fakt, że ani na etapie wniesienia sprzeciwu, ani na etapie wniesienia zażalenia do Naczelnego Sądu Administracyjnego strona nie przedłożyła tych dokumentów. W tej sytuacji w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za prawidłowe należało uznać stanowisko sądu pierwszej instancji przyjmujące, że na podstawie przedłożonych materiałów nie można ocenić w pełni aktualnego stanu majątkowego skarżącego i jego możliwości płatniczych. Skarżący powinien mieć, bowiem na uwadze fakt, że do wyłącznej oceny sądu należy uznanie, czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia stosowne przesłanki. Skoro zaś uchyliła się od przedstawienia wskazanej w wezwaniu sądowym dokumentacji, to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2009 r., II FZ 260/09, LEX nr 552702). W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny z przytoczonych powyżej powodów za nietrafny uznał zarzut zażalenia dotyczący naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 255 i art. 260 p.p.s.a. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 163 § 1 - § 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do jego uwzględnienia. Za niezrozumiały w ocenie sądu należy uznać zarzut naruszenia art. 163 § 1 - § 2 p.p.p.s.a Przepisy te stanowią, że postanowienia ogłoszone na rozprawie sąd uzasadnia, gdy podlegają one zaskarżeniu i doręcza stronom (§ 1). Postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym sąd doręcza z urzędu stronom. Gdy stronie przysługuje środek zaskarżenia, postanowienie należy doręczyć z uzasadnieniem. Doręczając postanowienie należy pouczyć stronę występującą w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia (§2). Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że oba przepisy zostały w sprawie prawidłowo zastosowane. Uzasadnienie zostało, bowiem przez sąd pierwszej instancji sporządzone i doręczone w stosownym terminie pełnomocnikowi strony wraz ze stosownym pouczeniem. Co się zaś tyczy zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 p.p.s.a. należy zauważyć, sąd pierwszej instancji jasno w zaskarżonym postanowieniu wskazał, że postawa wnioskodawcy zaprezentowana w postępowaniu nie dawała podstaw do stwierdzenia, że skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Sądu tą okoliczność należy oceniać z punktu widzenia zarówno całego postępowania w zakresie prawa pomocy, jak też i dokonanej przez sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu analizy materiału źródłowego zaprezentowanego przez stronę. Naczelny Sąd Administracyjny porównując treść zaskarżonego postanowienia z art. 141 § 4 p.p.s.a. stanowiącym, że uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, nie znajduje podstaw do przyjęcia, by zaskarżone postanowienie naruszało ten przepis. Sąd pierwszej instancji wskazał bowiem podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz ją wyjaśnił. Skoro zaś strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez WSA dokumentacji, powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, iż strona wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek (por. postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2009 r., I FZ 525/08, LEX nr 551932). W tej sytuacji należy zauważyć, że już samo niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., I OZ 744/09, LEX nr 552404). Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP należy wskazać, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie (por. postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2008 r., I FZ 463/08, LEX nr 565693) podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Z tych przyczyn zarzut ten nie mógł być uznany za trafny. Stąd też uznać należy, że prawidłowa i zgodna z prawem była ocena wniosku skarżącego w zaskarżonym w niniejszej sprawie postanowieniu, wnioskodawca nie wykazał bowiem, że spełnił przesłanki konieczne do przyznania mu prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.