I OSK 330/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rajewska Sędziowie: sędzia NSA Ewa Dzbeńska (spr.) sędzia NSA Monika Nowicka Protokolant sekretarz sądowy Monika Myślak - Kordjak po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 4 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Ol 879/10 w sprawie ze skargi D. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia [...] lipca 2010 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Ol 879/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę D. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia [...] lipca 2010 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Decyzją z dnia [...] maja 2010r., nr [...], Burmistrz Miasta Nowe Miasto Lubawskie, ustalił dłużnikowi alimentacyjnemu – D. D. - należności do zwrotu z tytułu otrzymanych przez D. D. świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych tj. A. i D. D. w kwocie po 350 zł miesięcznie na okres od 1 października do 31 października 2008 r. oraz w kwocie po 450 zł miesięcznie na dziecko na okres od 1 listopada 2008 r. do 30 września 2009 r., które podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami. Ponadto organ orzekł, iż wobec braku wyegzekwowania należności od dłużnika alimentacyjnego w okresie wypłacania osobom uprawnionym świadczeń alimentacyjnych dłużnik zobowiązany jest zwrócić organowi kwotę 10.600 zł wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu wskazano, że decyzją z dnia [...] października 2008 r. przyznano A. i D. D. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w związku z bezskutecznością alimentów należnych im od ojca D. D. Łącznie ustalona do zwrotu kwota wynosi 10.600 zł, która zapłacona powinna być wraz z odsetkami liczonymi dla każdej wypłaty odrębnie, od dnia następnego, po dniu wypłaty świadczenia osobom uprawnionym. Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Elblągu decyzją z dnia [...] lipca 2010 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu podniesiono, że w oparciu o zaświadczenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w C. wydane w sprawie [...] dłużnik alimentacyjny w okresie, w którym uprawnione dzieci otrzymywały świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji z dnia [...] października 2008 r. zapłacił D. D. z tytułu alimentów na dzieci następujące kwoty: 500 zł - wpłata 19 stycznia 2009 r., 500 zł - wpłata 21 kwietnia 2009 r., 500 zł - wpłata 10 czerwca 2009 r., 500 zł - wpłata 30 lipca 2009 r., 500 zł - wpłata 12 sierpnia 2009 r., 500 zł - wpłata 14 września 2009 r. Nadto, na podstawie informacji udzielonej przez D. D. – organ ustalił, że D. D. wpłacił dodatkowo na poczet alimentów kwotę 1.500 zł w okresie od 28 sierpnia 2008 r. do 10 września 2009r. Zestawienie podanych kwot, z kwotami uwidocznionymi na kserokopiach przekazów (dołączonych przez dłużnika) wskazuje, iż komornik nie odnotował innych wpłat. Jednakże kwestia dotycząca realizacji obowiązku alimentacyjnego i wielkości alimentów przekazanych bezpośrednio D. D. nie ma, w ocenie organu, bezpośredniego wpływu na obowiązek zwrotu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Jak wynika bowiem z akt sprawy dłużnik alimentacyjny posiada nadal zaległości wobec osób uprawnionych, a egzekucja jest bezskuteczna. Zawarte w aktach sprawy dowody wskazują na to, że przed Komornikiem Sądowym przy Sądzie Rejonowym w C. prowadzona jest wobec dłużnika egzekucja komornicza alimentów. Ponadto wskazują, że z wpłat, jakich dokonywał D. D. na poczet alimentów, komornik nie mógł odprowadzić żadnej kwoty tytułem zwrotu do organu właściwego wierzyciela bowiem wpłaty te dokonywane były bezpośrednio do rąk D. D. na rzecz uprawnionych dzieci i powodowały jedynie zmniejszenie zaległych alimentów. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wniósł D. D., zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 2, art. 19, art. 23 ust. 1, art. 27 ust. 7 pkt 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie oraz naruszenie prawa procesowego, tj. art. 7, art. 9, art. 10 § 1, art. 12 § 1, art. 75 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalając skargę na powyższą decyzję, stwierdził, że dobrowolna wpłata przez dłużnika alimentacyjnego, z pomięciem komornika do rąk przedstawicielki ustawowej wierzycieli alimentacyjnych pewnej kwoty pieniędzy na poczet istniejących zaległości alimentacyjnych, nie uprawnia z uwagi na treść art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów do przyjęcia, że egzekucja stała się skuteczna. Ponadto z art. 2 pkt 7 lit. "d" ustawy wynika, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego będzie można uznać za nienależnie pobrane wówczas, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie użyte w przytoczonym przepisie sformułowanie "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" oznacza, że uprawniony w tym samym okresie musi pobierać jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł. Obydwa świadczenia muszą być także wypłacone za ten sam okres. Powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 14 maja 2010 r., sygn. akt II SA/Łd 325/10, wskazano również, że aby można było mówić o jednoczesności pobierania obu świadczeń musi zachodzić tożsamość okresu, za który świadczenia wypłacono, a więc świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego musi dotyczyć tego samego miesiąca, co wypłacone równocześnie alimenty. Odmienna interpretacja niweczyłaby cel ustawy, jakim było zapewnienie niezbędnych środków na bieżące utrzymanie osobom uprawnionym do alimentów, gdyż nawet jednorazowe dobrowolne wypłacenie przez dłużnika alimentacyjnego uprawnionemu niewielkiej części zaległych alimentów w trakcie pobierania świadczenia z ustawy skutkowałoby utratą tego świadczenia w okresie świadczeniowym. Przytaczając treść art. 451 § 1 – 3 k.c. stwierdzono także, że zawsze konieczne jest ustalenie, na poczet którego długu (za który miesiąc) uiszczona dobrowolnie przez dłużnika kwota ma być zaliczona. Dopiero wówczas będzie możliwa ocena, czy osoba uprawniona otrzymała alimenty w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W przypadku gdy dłużnik alimentacyjny wpłaca dobrowolnie do rąk przedstawiciela ustawowego wierzycieli określone kwoty pieniężne nie wskazując na poczet, której należności alimentacyjnej dokonywana jest wpłata, przy czym jednocześnie, co do powyższej kwestii nie wypowiada się przedstawiciel ustawowy wierzycieli, to nie może być mowy o zbiegu świadczeń. W takiej sytuacji wpłaty dokonywane są (zaliczane) na poczet najdawniej wymagalnego długu alimentacyjnego, który nie musi być związany z długiem powstałym w okresie świadczeniowym, a nie za ten sam okres co wypłacane świadczenie alimentacyjne. Wobec tego, iż dłużnik alimentacyjny nie wskazywał jakiego okresu dotyczyły jego wpłaty do rąk matki wierzycieli to wpłaty te mogły być zaliczone na poczet zaległości w zapłacie alimentów sprzed 1 października 2008 r., tym bardziej że takie oświadczenie złożyła D. D. Z bezspornych ustaleń organów wynika, że skarżący miał zaległości alimentacyjne przez cały okres zasiłkowy i po nim również, przy czym na dzień 28 kwietnia 2010 r. wynosiły one 5.687,87 zł, co wynika z zaświadczenia komornika sądowego z dnia 28 kwietnia 2010 r. Dlatego też nie podzielono zawartego w skardze stanowiska, że wierzyciele alimentacyjni nie powinni być objęci ochroną bowiem doszło do jednoczesności wypłaty świadczeń (zaliczek alimentacyjnych i alimentów) na ich rzecz. W świetle powyższego za zasadne uznano twierdzenie organu, że jeżeli komornik sądowy nie otrzymuje wpłat od dłużnika (ten bowiem wpłatami pomniejsza tylko zaległości wobec osób uprawnionych z tytułu alimentów), to nie jest zmniejszany dług wobec organu właściwego wierzyciela z tytułu wypłat z funduszu. Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wniósł D. D., domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku oraz orzeczeń organów I i II instancji, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie. Ponadto wniósł o zasądzenie kosztów postępowania, według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: 1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 7 lit. "d", art. 5 ust. 2, art. 19, art. 23 ust. 1, art. 27 ust. 7 pkt 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszenie prawa procesowego, mającego istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 9, art. 10 § 1, art. 12 § 1, art. 75 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W uzasadnieniu podniesiono, że z przedstawionych przez dłużnika alimentacyjnego dowodach wpłat wynika jednoznacznie oświadczenie woli, że wpłat tych dokonywał tytułem alimentów. Tym samym brak jest podstaw do przyjęcia, iż dłużnik alimentacyjny nie wskazywał sposobu zaliczania przedstawicielce ustawowej otrzymywanych kwot. Dlatego też brak jest przesłanek do zastosowania art. 451 k.c. Wierzycielka nie kwestionowała też oraz nie informowała o innym zarachowaniu, niż wynikałoby to z jego oświadczenia woli. Ponadto wnoszący skargę kasacyjną wskazał, że Sąd Rejonowy w N. określił termin otrzymania alimentów do 10 dnia każdego miesiąca. Wpłaty dokonywane przez dłużnika alimentacyjnego miały miejsce przed terminem określonym w wyroku, a wobec tego należy je interpretować jako alimenty za miesiąc następujący po dokonaniu wpłaty. Wobec tego zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 2 pkt 7 lit. "d" ustawy pozwalające stwierdzić, że D. D. otrzymywała alimenty, które niweczyły powstały dług z jednoczesną możliwością przeznaczenia pozostałej kwoty na bieżące zaspokojenie potrzeb uprawnionych, a więc na poczet bieżących alimentów. Odnosząc się zarzutów naruszenia przepisów postępowania, wnoszący skargę kasacyjną stwierdził, że w sprawie nie dokonano oceny, czy aby faktycznie wierzyciel alimentacyjny ma prawo do otrzymywania świadczeń zarówno z funduszu, jak i od dłużnika alimentacyjnego przyjmując, że skoro komornik wydał zaświadczenie o bezskuteczności egzekucji, to organ orzekający zwolniony jest z obowiązku dokonywania dalszych ustaleń co do stanu faktycznego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 P.p.s.a., zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.), dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Ponadto z art. 27 ust. 2 tej ustawy wynika, że organ właściwy wierzyciela wydaje, po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, decyzję administracyjną w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Kwota podlegająca zwrotowi odpowiada łącznej kwocie wypłaconej osobie uprawnionej. Może być ona pomniejszona jedynie o kwoty przekazane w okresie świadczeniowym organowi przez komornika. Stosownie bowiem do art. 27 ust. 9 ustawy w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności sprawy wskazać należy, że na podstawie prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w N. z dnia 10 marca 2003 r. od wnoszącego skargę kasacyjną zasądzono alimenty w kwocie po 350 zł miesięcznie na rzecz A. i D. D., natomiast na podstawie prawomocnego orzeczenia z dnia 20 listopada 2008 r. wysokość alimentów została podwyższona do kwoty po 450 zł. W związku z tym, że wbrew nałożonemu obowiązkowi skarżący nie uiszczał zasądzonych alimentów, a egzekucja komornicza okazała się bezskuteczna (zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w C. z dnia 21 sierpnia 2008 r. oraz z dnia 10 września 2009 r.) wydano decyzje o przyznaniu D. D. na synów: D. i A. świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Uprawnione osoby otrzymały przedmiotowe świadczenia. Mając powyższe na względzie, w świetle powołanego przepisu art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ zobowiązany był do wydania decyzji nakładającej na dłużnika alimentacyjnego – D. D. - obowiązek zwrotu (organowi właściwemu wierzyciela) należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej łącznie z ustawowymi odsetkami. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 2 pkt 7 lit. d ustawy, wskazać należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie prawidłowo wywiódł, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego będzie można uznać za nienależnie pobrane wówczas, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela powyższy pogląd zaprezentowany również w wyrokach z dnia 28 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 597/10 oraz z dnia 3 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1073/10, iż tylko wówczas można mówić o nienależnie pobranym świadczeniu (w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d ustawy), gdyby w okresie, gdy były wypłacane świadczenia z funduszu D. D. (jej synowie) otrzymała alimenty w wysokości odpowiadającej pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących alimentów. Tymczasem, jak wynika z akt sprawy, dłużnik cały czas zalega z płatnością alimentów i zadłużenie z tego tytułu znacznie przekracza dwumiesięczną należność. Skoro więc w dalszym ciągu egzekucja jest bezskuteczna, brak jest podstaw do uznania, iż przyjęte świadczenie z funduszu alimentacyjnego było nienależnie pobrane. To zaś skutkuje stwierdzeniem, że brak było podstaw do zastosowania art. 23 ust. 1 ustawy. Tylko bowiem osoba, która pobrała nienależne świadczenie jest obowiązana do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Należy podzielić przy tym stanowisko Sądu I instancji, iż dobrowolna wpłata przez dłużnika alimentacyjnego, z pomięciem komornika, do rąk przedstawicielki ustawowej wierzycieli alimentacyjnych pewnej kwoty pieniędzy na poczet istniejących zaległości alimentacyjnych, nie uprawnia do przyjęcia, że egzekucja stała się skuteczna. Sąd I instancji zasadnie powołał się również na regulację zawartą w art. 451 § 1-3 k.c., iż w braku oświadczenia dłużnika lub wierzyciela spełnione świadczenie zalicza się na poczet najdawniej wymagalnego długu. Konieczne jest zatem wskazanie, na poczet którego długu (za który miesiąc) uiszczona dobrowolnie przez dłużnika kwota ma być zaliczona. W sytuacji gdy wpłacane dobrowolnie przez dłużnika do rąk przedstawicielki ustawowej wierzycieli kwoty nie zostały zaliczone na poczet należności alimentacyjnych przypadających w okresie objętym decyzją przyznającą świadczenia z funduszu (oświadczenie przedstawicielki ustawowej wierzycieli z dnia 2 grudnia 2009 r.) to nie można mówić o równoczesności pobierania świadczeń. Tym samym zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.