I OSK 846/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Wiśniewska (spr.) Sędziowie NSA Janina Antosiewicz del. NSA Roman Ciąglewicz Protokolant asystent sędziego Piotr Baryga po rozpoznaniu w dniu 29 września 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 20 stycznia 2011 r. sygn. akt III SA/Gd 596/10 w sprawie ze skargi "[...]"[...] Spółka z o.o. w S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie dofinansowania kosztów kształcenia młodocianego pracownika oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 20 stycznia 2011 r., sygn. akt III SA/Gd 596/10, po rozpoznaniu sprawy ze skargi "[...]"[...] Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] października 2010 r., nr [...] w przedmiocie dofinansowania kosztów kształcenia młodocianego pracownika, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy S. z dnia [...] listopada 2009 r., nr [...] oraz zasądził od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej Spółki kwotę 1.240 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu powyższego wyroku zawarto następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną: Decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. Wójt Gminy S. odmówił "[...]"[...] Sp. z o.o. w S. dofinansowania kształcenia młodocianego pracownika M. L. W podstawie prawnej rozstrzygnięcia organ powołał art. 104 K.p.a. i art. 70b ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn. Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.) W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że w dniu [...] września 2009 r. Spółka "[...]" złożyła wniosek w sprawie dofinansowania wraz z kompletem dokumentów. Po przeanalizowaniu dokumentacji organ uznał, że brak jest ciągłości dokumentacji stwierdzającej nadzór pedagogiczny, o którym mowa w art. 70b ustawy o systemie oświaty. Przedłożone oświadczenie R. L. i umowa zlecenia nie wyczerpują dyspozycji art. 70b ust.1 pkt 1 ustawy, w części dotyczącej zatrudnienia R. L. w Spółce na warunkach umowy o pracę. Dodatkowo organ podkreślił, że sprawujący dotychczas nadzór nad młodocianym pracownikiem B. L. zmarł w dniu [...] października 2008 r. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła Spółka "[...]", podnosząc, że naruszono jej ważny interes oraz zasadę praworządności. Spółka zarzuciła, że w sposób wybiórczy zastosowano przepisy, zwłaszcza art. 70b ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty. Wskazując na wadliwość ustaleń organu co do braku ciągłości nadzoru pedagogicznego Spółka podniosła, że nie były kwestionowane uprawnienia pedagogiczne R. L., a powołany przepis nie wymaga, aby osoba wykonująca nadzór była zatrudniona na podstawie umowy o pracę. W okresie od dnia [...] października 2008 r. do dnia [...] grudnia 2008 r. R. L. wykonywał czynności nadzoru pedagogicznego na podstawie umowy zlecenia. Było to związane ze śmiercią głównego udziałowca Spółki w dniu [...] października 2008 r. i przejęciem jego obowiązków przez spadkobiercę R. L. W sprawie zaś osiągnięty został główny cel, jakim było przygotowanie M. L. do egzaminów czeladniczych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z dnia [...] października 2010 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy wskazał, że na początku szkolenia pracownika, Spółka "[...]" spełniała przesłanki wynikające z ustawy o systemie oświaty oraz § 10 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 1 lipca 2002 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu (Dz.U. Nr 113, poz. 999 ze zm.). W okresie od dnia [...] października 2008 r. do dnia [...] listopada 2008 r. (w którym uprawnienia pedagogiczne uzyskał wiceprezes spółki M. M.) tego nadzoru, na podstawie umowy zlecenia, podjął się syn zamarłego prezesa – R. L. posiadający odpowiedni dyplom i ukończony kurs pedagogiczny. Wprawdzie art. 70b ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty nie określa wprost podstawy zatrudnienia takiej osoby u pracodawcy, jednak w ocenie organu, nie ulega wątpliwości, że chodzi o osobę pracującą na podstawie stosunku pracy. Wskazał przy tym na treść § 10 ust. 2 powołanego rozporządzenia. Organ odwoławczy podzielił zatem stanowisko organu pierwszej instancji, że brak jest podstaw do przyznania świadczenia z uwagi na okoliczność, iż R. L. nie był zatrudniony u pracodawcy, a jedynie wykonywał czynności "dla pracodawcy". Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi Spółki "[...]" do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, w której domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji. Skarżąca zarzuciła obrazę prawa materialnego tj. art. 70, art. 70a i art. 70b ustawy o systemie oświaty oraz art. 10 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 1 lipca 2002 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu, przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że osoba wykonująca nadzór pedagogiczny musi być zatrudniona u danego pracodawcy na podstawie umowy o pracę, natomiast nie może wykonywać swoich obowiązków na podstawie umowy zlecenia. W ocenie skarżącej nie ma podstaw do stosowania na gruncie ustawy o systemie oświaty ścisłej wykładni art. 22 Kodeksu pracy. Zatrudnienie osoby sprawującej nadzór pedagogiczny na podstawie umowy zlecenia jest zgodne z ratio legis ustawy o systemie oświaty. Niewątpliwie inna wykładnia, stosowana przez organy w sprawie, utrudnia krzewienie edukacji i rozwój młodzieży. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, uwzględniając wniesioną skargę, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 202 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: "P.p.s.a."), uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że z treści art. 70b ust. 1-2 ustawy o systemie oświaty wynika, iż pracodawcom, którzy zawarli z młodocianym pracownikiem umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego przysługuje dofinansowanie kosztów kształcenia jeżeli, po pierwsze - pracodawca lub osoba prowadząca zakład w imieniu pracodawcy albo osoba zatrudniona u pracodawcy posiada kwalifikacje wymagane do prowadzenia przygotowania zawodowego młodocianych określone w odrębnych przepisach, po drugie - młodociany pracownik ukończył naukę zawodu, przyuczenia zawodowego do wykonywania określonej pracy i zdał egzamin zgodnie z odrębnymi przepisami. Sąd podkreślił, że problemem w przedmiotowej sprawie jest interpretacja pojęcia "osoba zatrudniona u pracodawcy". Czy zatem ma to być osoba zatrudniona w oparciu o przepisy Kodeksu pracy, czy też taką osobą może być osoba zatrudniona na podstawie umowy zlecenia na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego. W pierwszej kolejności Sąd zauważył, że organy nie ustaliły, czy R. L. wykonuje w firmie "[...]"[...] jakąkolwiek pracę w oparciu o przepisy Kodeksu pracy. W ocenie Sądu nieuprawnione jest również stanowisko organu, że tylko osoba zatrudniona na podstawie Kodeksu pracy może spełniać wymogi art. 70b ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty. Takiej interpretacji nie da się wyprowadzić ani z treści tego przepisu ani z treści § 10 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 1 lipca 2002 r. Zdaniem Sądu, sytuacja w sprawie była wyjątkowa. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w sprawie nie było żadnych problemów do czasu śmierci B. L., który zmarł [...] października 2008 r. Pomimo dezorientacji działalności firmy, spowodowanej tym wydarzeniem od dnia [...] października 2008 r. do dnia [...] grudnia 2008 r. czynności nadzoru pedagogicznego wykonywał R. L., do którego kwalifikacji pedagogicznych organy nie miały wątpliwości. Dalej nadzór pedagogiczny sprawował M. M., do którego to organy również nie miały wątpliwości. Szkolenie młodocianego pracownika rozpoczęło się w dniu [...] września 2006 r., a w dniu [...] września 2009 r. młodociany pracownik zdał egzamin przygotowania zawodowego. Uznać zatem należy, że cel ustawy o systemie oświaty został spełniony, a jedynie przez okres około dwóch miesięcy nadzór pedagogiczny sprawował R. L. Mając powyższe na uwadze, Sąd wskazał, że organy, rozstrzygając w sprawie nie mogą tracić z pola widzenia wykładni celowościowej, jak również i tej okoliczności, że przez okres blisko trzech lat nadzór pedagogiczny w firmie "[...]" prowadzony był zgodnie z żądaniem organów administracyjnych. Podsumowując, Sąd uznał, że wykładnia celowościowa analizowanych przepisów - zgodnie z konstytucyjną zasadą równości, nakazuje wszystkie osoby zatrudnione o takich samych kwalifikacjach bez względu na formę prawną zatrudnienia traktować jednakowo. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku. Zaskarżając wyrok w całości jako podstawy kasacyjne wskazano na: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 70b ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty polegającą na przyjęciu, że "zatrudnienie" o jakim mowa w tym przepisie nie oznacza wyłącznie stosunku pracy nawiązanego na podstawie Kodeksu pracy, lecz każde zatrudnienie bez względu na jego formę prawną, a w konsekwencji przyjęcie, iż wymóg zatrudnienia u ubiegającego się o dofinansowanie pracodawcy osoby posiadającej kwalifikacje wymagane do prowadzenia przygotowania zawodowego młodocianych, spełniony jest także wówczas, gdy osobę taką łączy z pracodawcą stosunek zlecania; 2) naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię obowiązującego w chwili orzekania przez organy § 10 ust. 2 pkt 1 i 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu w sprawie praktycznej nauki zawodu, polegającą na przyjęciu, że zajęcia praktyczne realizowane u pracodawcy mogą prowadzić także osoby niezwiązane z pracodawcą stosunkiem pracy, lecz także cywilnoprawnym stosunkiem zlecenia; 3) naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w zw. z art. 1 § 2 P.p.s.a. oraz art. 135 P.p.s.a. przez błędne uznanie, że orzekające w sprawie organy naruszyły art. 70b ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty, przyjmując, że użyte w art. 70b ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty pojęcie "zatrudnienia" oznacza stosunek pracy, co doprowadziło do wadliwego uzasadnienia wyroku i uchylenia decyzji z powodu naruszeń prawa, które w sprawie nie miały miejsca; 4) naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a. oraz art. 141 § 4 P.p.s.a. przez brak wykazania przez Sąd pierwszej instancji na czym w sprawie polegało naruszenie przez orzekające organy przepisów postępowania i na czym mógł polegać jego istotny wpływ na wynik sprawy, co doprowadziło do braków w uzasadnieniu wyroku i uchylenia decyzji z powodu naruszeń prawa, które w sprawie nie miały miejsca. W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, względnie przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie mogła być uwzględniona. Przepis art. 183 § 1 P.p.s.a. stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważność postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 – 6 P.p.s.a., należało zatem odnieść się do zasadniczej kontrowersji stanowiącej istotę podstaw kasacji. Przepis art. 70b ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty stanowi, że pracodawcom, którzy zawarli z młodocianymi pracownikami umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego przysługuje dofinansowanie kosztów kształcenia, jeżeli pracodawca lub osoba prowadząca zakład w imieniu pracodawcy albo osoba zatrudniona u pracodawcy posiada kwalifikacje wymagane do prowadzenia przygotowania zawodowego młodocianych, określone w odrębnych przepisach. Trafne jest stanowisko skarżącego Kolegium, że w braku definicji "osoby zatrudnionej" w ustawie o systemie oświaty, należy sięgnąć, w drodze wykładni systemowej, do pojęć zdefiniowanych w akcie normatywnym najważniejszym w systemie źródeł prawa pracy, tj. Kodeksie pracy (por. wyrok NSA z dnia 25 września 2001 r., sygn. akt III SA 1137/00, niepublikowany, treść [w:] System Informacji Prawnej LEX nr 72797). Przepis art. 2 K.p. nie pozostawia wątpliwości, że pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. W art. 22 § 1 K.p. określono istotne elementy zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Świadczenie wykonywane na podstawie umowy cywilnoprawnej, w tym przypadku zlecenia, nie jest wykonywaniem pracy na podstawie stosunku pracy (por. wyrok NSA z dnia 11 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 207/11, niepublikowany, treść [w:] Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://cbois.nsa.gov.pl/). Ocena ta nie jest jednak równoznaczna z aprobatą dla zarzutów skargi kasacyjnej. Analizy stanu faktyczno-prawnego w niniejszej sprawie nie można było ograniczyć do konstatacji o nieprzysługiwaniu dofinansowania w przypadku prowadzenia przygotowania zawodowego młodocianych przez osobę, która zawarła z pracodawcą umowę zlecenia. W wykładni systemowej pojęcia "osoby zatrudnionej u pracodawcy" nie można pomijać przepisu art. 22 § 11 K.p., który stanowi, że zatrudnienie w warunkach określonych w § 1 jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy (por. wyrok SN z dnia 7 kwietnia 1999 r., sygn. akt I PKN 642/98, OSNAPiUS 2000/11/417). Nadto, na gruncie doktryny i orzecznictwa prawa pracy nie jest kwestionowany pogląd, według którego dla oceny rodzaju stosunku prawnego decydujące jest ustalenie, które z cech umowy (cechy umowy cywilnej, czy cechy umowy o pracę) mają charakter przeważający (por. wyrok SN z dnia 14 września 1998 r., sygn. akt I PKN 334/98, OSNAPiUS 1999/20/646). Jeżeli umowa wykazuje wspólne cechy dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich nasileniem, o jej rodzaju decyduje zgodny zamiar stron i cel umowy, który może być wyrażony także w nazwie, przy czym kwalifikując prawnie umowę należy uwzględniać okoliczności istniejące w chwili jej zawierania (patrz: wyrok SN z dnia 14 czerwca 1998 r., sygn. akt I PKN 191/98, OSNAPiUS 1999/14/449; Kazimierz Jaśkowski [w:] K. Jaśkowski, E Maniewska "Komentarz aktualizowany do art. 22 Kodeksu pracy", teza 6.2, Lex/el 2011; Grzegorz Goździewicz [w:] R. Celeda, L. Florek, K. Gonera, G. Goździewicz, A. Hintz, A. Kijowski, Ł. Pisarczyk, J. Skoczyński, B. Wagner, T. Zieliński "Komentarz do art. 22 Kodeksu pracy", teza 11, LEX 2011 ). Przystępując do próby zakwalifikowania spornej umowy odnotować trzeba, że została ona przez strony umowy nazwana umową zlecenia. Jednocześnie R. L. zobowiązał się do świadczenia pracy. Wykazał posiadanie kwalifikacji wymaganych do tej pracy, tj. przygotowania zawodowego młodocianych pracowników. W umowie nie zawarto klauzuli o możliwym wykonywaniu czynności przez osobę trzecią. Można zatem ocenić, iż w ten sposób R. L. zobowiązał się do osobistego świadczenia pracy. Już te okoliczności mogą wskazywać, że nazwa umowy nie była adekwatna do rzeczywistej jej treści (por. K. Jaśkowski, op. cit. teza 6.2). W stanie faktycznym niezakwestionowanym w skardze kasacyjnej istotne są nadto okoliczności towarzyszące zawarciu umowy. Doszło do niej na skutek śmierci poprzedniego udziałowca Spółki prowadzącego przygotowanie zawodowe i mającego wymagane kwalifikacje. Jak wynika z treści umowy, R. L. jest spadkobiercą głównego udziałowca B. L. Okoliczności te wskazują nie tylko na towarzyszący umowie zamiar kontynuowania przygotowania zawodowego młodocianych przez osobę posiadającą wymagane kwalifikacje, ale także na zachowanie, nawet w okresie "zastępstwa" wywołanego zgonem poprzedniego prowadzącego szkolenie, kontroli pracodawcy nad procesem szkolenia. Nie była to umowa zawarta z osobą spoza Spółki. Z chwilą otwarcia spadku po B. L. jego udziały w Spółce przeszły na spadkobierców. Z treści umowy "zlecenia" nie wynika, aby w Spółce doszło do ograniczenia lub wyłączenia wstąpienia do Spółki spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika, na zasadzie art. 183 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz.1037 ze zm.). Użycie w umowie określenia "R. L. jako jeden ze spadkobierców firmy "[...]"[...] Sp. z o.o." oznaczało zatem, że strony umowy nie kwestionują, iż od chwili otwarcia spadku po B. L., R. L. był udziałowcem tej Spółki. Okoliczności te mogą więc mieć wpływ na zakwalifikowanie umowy. Niezależnie od tego, mogą one wskazywać na jeszcze inny charakter dokonanej w dniu [...] października 2008 r. czynności prawnej. Z art. 70b ust.1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty wynika, że dofinansowanie kosztów kształcenia przysługuje także wtedy, gdy przygotowanie zawodowe młodocianych prowadzi pracodawca posiadający kwalifikacje wymagane do prowadzenia tego przygotowania. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jest jednostką organizacyjną, a nie osobą fizyczną. Trudno zatem mówić o posiadaniu kwalifikacji przez taki podmiot. Sposoby reprezentacji spółek kapitałowych w obrocie prawnym określone są w Kodeksie spółek handlowych. Zawarcie z młodocianymi pracownikami umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego oraz prowadzenie tego przygotowania są czynnościami z zakresu prawa pracy. W odniesieniu do czynności z zakresu prawa pracy obowiązuje szczególna wobec K.s.h. regulacja art. 31 § 1 K.p. Zgodnie z tym przepisem, za pracodawcę będącego jednostką organizacyjną czynności w sprawach z zakresu prawa pracy dokonuje osoba lub organ zarządzający tą jednostką albo inna wyznaczona do tego osoba. Nie jest więc wykluczona sytuacja, w której organ zarządzający spółką z ograniczoną odpowiedzialnością wyznacza jednego z udziałowców spółki, posiadającego wymagane kwalifikacje, do prowadzenia przygotowania zawodowego młodocianych pracowników w imieniu pracodawcy. Konieczna jest próba kwalifikacji "umowy zlecenia" także z tego punktu widzenia. Uwzględnia on nie tylko rezultaty wykładni gramatycznej i systemowej normy art. 70b ust.1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty. Spełnia również wymóg celowościowy łączony z przepisem art. 70b: prowadzenie przygotowania zawodowego młodocianych przez osobę posiadającą wymagane kwalifikacje, kontrola pracodawcy nad procesem tego przygotowania oraz zakończenie przygotowania zawodowego zdaniem egzaminu przez młodocianego pracownika. Oba tak przedstawione aspekty związane z umową zawartą z R. L. wymagają rozważenia w okolicznościach niniejszej sprawy. W dalszym postępowaniu nie należy ograniczać się do wąskiej wykładni pojęcia "osoby zatrudnionej" przedstawionej przez organy administracyjne. Niepełna jest także analiza dokonana w zaskarżonym wyroku. Nie oznacza to jednak, że zasadne są zarzuty skargi kasacyjnej. W tym zakresie niniejsze uzasadnienie zastępuje ocenę i wskazania co do dalszego postępowania zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (por. wyrok NSA z dnia 11 lipca 2008 r., sygn. akt II OSK 831/07, niepublikowany, treść [w:] System Informacji Prawnej LEX nr 484976). W tym stanie rzeczy, podstawa kasacyjna naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 70b ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie oświaty nie znajduje usprawiedliwionych podstaw. Również Sąd pierwszej instancji nie naruszył przepisów o postępowaniu, wskazanych w skardze kasacyjnej, w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, zatem i ta podstawa kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.