II FSK 1372/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Sędzia WSA (del.) Beata Cieloch po rozpoznaniu w dniu 30 września 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej K. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 lutego 2011 r., sygn. akt I SA/Po 907/10 w przedmiocie odrzucenia skargi w sprawie ze skargi K. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 3 listopada 2010 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od towarów i usług za miesiąc marzec 2005 r. postanawia oddalić skargę kasacyjną. I.1. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 2 lutego 2011 r. o sygn. akt I SA/Po 907/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił skargę K. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 3 listopada 2010 r. o nr [...] w sprawie odmowy umorzenia zaległości w podatku od towarów i usług za miesiąc marzec 2005 r. I.2. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynikało, że zarządzeniem z dnia 10 grudnia 2010 r. na podstawie art. 220 § 1 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.) K. P. został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od złożonej przez niego skargi w kwocie 500 zł w terminie siedmiu dni, pod rygorem odrzucenia skargi. Wezwanie to zostało skutecznie doręczone skarżącemu w dniu 28 grudnia 2010 r. W odpowiedzi skarżący złożył w dniu 12 stycznia 2011 r. pismo procesowe, do którego załączył m. in. oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Następnie dnia 21 stycznia 2011 r. K. P. uzupełnił to pismo, składając na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych. Prowadząc rozważania prawne Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu przytoczył na wstępie zasadę ukonstytuowaną w art. 220 § 1 zd. 1 p.p.s.a., zgodnie z którą pismo nieopłacone nie wywołuje żadnych skutków, co pociąga za sobą ten rezultat, że sąd nie podejmuje żadnych czynności na skutek skargi, od której nie został uiszczony należny wpis. Sąd wyjaśnił ponadto, że zgodnie z art. 199 p.p.s.a. co do zasady strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W odniesieniu przy tym do kosztów sądowych ustawa przyznała wojewódzkim sądom administracyjnym kompetencję do zwalniania stron, na ich wniosek, od obowiązku ponoszenia wskazanych kosztów w ramach instytucji prawa pomocy. Odnosząc powyższe regulacje do okoliczności niniejszej sprawy Sąd wskazał, że w terminie zakreślonym w zarządzeniu o wezwaniu do uiszczenia wpisu strona skarżąca powinna była ustosunkować się do tego wezwania, tzn. albo uiścić należny wpis albo skutecznie złożyć wniosek o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie K. P. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych dopiero w dniu 12 stycznia 2011 r., tj. osiem dni po upływie siedmiodniowego terminu określonego w zarządzeniu - liczonego od dnia doręczenia skarżącemu w.w. wezwania (28 grudnia 2010 r.). Podkreślono ponadto, że nieuiszczenie wpisu sądowego jest szczególnym rodzajem braku formalnego skargi, powstającym dopiero wówczas, gdy skarżący mimo wezwania nie uzupełnił go we wskazanym przez Sąd terminie, co skutkuje na podstawie art. 220 § 3 p.p.s.a. odrzuceniem skargi. Ponadto na marginesie Sąd wskazał, że nieskuteczne zaskarżenie decyzji w niniejszej sprawie nie zamykania skarżącemu drogi do złożenia ponownego wniosku o umorzenie zaległości podatkowych, gdyby jego sytuacja życiowa bądź finansowa uległa pogorszeniu. Z uwagi na powyższe okoliczności Sąd postanowił odrzucić skargę na podstawie art. 220 § 3 p.p.s.a. II. K. P., reprezentowany przez pełnomocnika będącego radcą prawnym złożył od powyższego postanowienia skargę kasacyjną, zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy w postaci: 1) art. 34 w związku z art. 243 § 1 p.p.s.a. poprzez wydanie przez Sąd pierwszej instancji postanowienia kończącego postępowania w sprawie pomimo pozostającego w aktach nierozpoznanego wniosku strony skarżącej o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu; w efekcie strona skarżąca zgłosiła zarzut nieważności postępowania w oparciu o art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. przez pozbawienie strony możliwości obrony jej praw, 2) art. 86 § 1 i art. 87 § 1 - 2 i 4 p.p.s.a. poprzez nierozpoznanie wniosku skarżącego o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu od skargi, w sytuacji gdy z pism skarżącego oraz okoliczności sprawy można było wywieźć per facta concludentia wniosek w tym przedmiocie, 3)art.6p.p.s.a. poprzez nieudzielenie skarżącemu występującemu bez profesjonalnego pełnomocnika wskazówek i pouczeń dotyczących podejmowanych przez niego czynności procesowych, w sytuacji gdy z pism formułowanych przez skarżącego wynikało, że nie posiadał on wiedzy prawniczej oraz nie rozumiał znaczenia i skutków procesowych decyzji podejmowanych przez sąd lub jego organy. W związku z powyższym wniesiono o: 1) uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia, 2) zasądzenie od strony przeciwnej - Dyrektora Izby Skarbowej w P. kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, 3) przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej przez radcę prawnego z urzędu, bowiem koszty te w całości nie zostały zapłacone. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie zakwestionowano poczynionych przez Sąd ustaleń faktycznych, będących podstawą rozstrzygnięcia, dodano jedynie, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy został skierowany do rozpoznania, w wyniku czego postanowieniem z dnia 9 marca 2011 r. referendarz sądowy zwolnił skarżącego od kosztów sądowych oraz ustanowił dla niego pełnomocnika z urzędu. Wobec powyższego w niniejszej sprawie doszło do wydania przez Sąd pierwszej instancji orzeczenia kończącego postępowanie, bez uprzedniego rozpoznania złożonego przez skarżącego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wniosek o przyznanie prawa pomocy prawnej został zgłoszony w piśmie z dnia 3 stycznia 2011 r., zaskarżone postanowienie odrzucające skargę zostało wydane w dniu 2 lutego 2011 r., tymczasem rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania skarżącemu prawa pomocy prawnej zapadło w dniu 9 marca 2011 r. Zdaniem autora skargi kasacyjnej, w ten sposób strona skarżąca została pozbawiona możliwości obrony swoich praw, co w świetle art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. skutkuje nieważnością postępowania. Na poparcie tej tezy przytoczono wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 października 2008 r. sygn. II OSK 1292/07, w którym wskazano, że ustawodawca nie pozostawił uznaniu Sadu czy wniosek o przyznanie pomocy prawnej ma być rozpoznany, a rozstrzygniecie wniosku skarżącego już po wydaniu orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie wydaje się bezprzedmiotowe z punktu widzenia interesów skarżącego, który wniosek złożył w toku postępowania. Powołano też rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1998 r. III RN 54/98, w którym stwierdzono, że przed rozpoznaniem wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, niedopuszczalne jest odrzucenie skargi ze względu na nieuiszczenie wpisu. Reasumując stwierdzono, że wydanie zaskarżonego postanowienia było przedwczesne, bowiem nie został uprzednio rozstrzygnięty wniosek w przedmiocie przyznania skarżącemu pomocy prawnej, w tym wyznaczenia pełnomocnika z urzędu, czym pozbawiono stronę prawa działania przed sądem przez pełnomocnika, w sytuacji gdy zachodziły przesłanki do jego ustanowienia, co skutkuje nieważnością postępowania na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Naruszenie art. 86 § 1 oraz art. 87 § 1 -2 i 4 p.p.s.a. uzasadniono z kolei w ten sposób, że Sąd pierwszej instancji błędnie zaniechał przyjęcia, iż skarżący wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych żądał również przywrócenia terminu do uiszczenia wpisu. Wyjaśniono, że pomimo, iż tego rodzaju żądanie nie zostało wskazane wprost, to całokształt okoliczności niniejszej sprawy, w szczególności zaś poważne kłopoty skarżącego ze zdrowiem oraz brak dochodów i majątku na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych, powinny stanowić podstawę do wywiedzenia tego rodzaju wniosku z treści pisma skarżącego z dnia 3 stycznia 2011 r. oraz z samego faktu złożenia tego pisma po upływie terminu do uiszczenia wpisu. Zwrócono uwagę, że pozbawione byłoby racjonalnego uzasadnienia składanie przez skarżącego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, po upływie terminu do uiszczenia wpisu, bez jednoczesnego wniosku o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności. Stąd też zdaniem strony skarżącej Sąd pierwszej instancji winien uznać, że K. P. wraz z wnioskiem o przyznanie pomocy prawnej złożył wniosek o przywrócenie terminu i wydać w tym przedmiocie rozstrzygnięcie, a ewentualnie winien wystąpić do skarżącego z zapytaniem co do charakteru złożonego przez niego pisma i zawartych w nim wniosków. Zdaniem strony nie do końca jasny był bowiem cel przedmiotowego pisma procesowego z dnia 3 stycznia 2011 r. Co do naruszenia art. 6 p.p.s.a. wskazano ,że zgodnie z tym przepisem sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Zarzucono, że obowiązek ten wykonano w stosunku do skarżącego w sposób wadliwy, gdyż z pism i dokumentów składanych przez skarżącego wynikało, iż zupełnie nie rozumiał on znaczenia decyzji procesowych podejmowanych przez Sąd i jego organy, a otrzymaną odpowiedź na skargę potraktował jako rozstrzygnięcie pochodzące od Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, od którego zamierzał pismem z dnia 3 stycznia 2011 r. wnieść środek odwoławczy. Wobec tak sformułowanego pisma, Sąd pierwszej instancji nie podjął żadnych czynności, aby wyjaśnić jego znaczenie i ewentualne skutki procesowe jakie skarżący chciał wywołać poprzez jego wniesienie. W efekcie skarżący mógł odnieść uzasadnione wrażenie, że pismo z dnia 3 stycznia 2011 r. zostało złożone przez niego skutecznie, ma moc prawną i wywoła pożądany skutek, stąd skarżący nie składał wyraźnego wniosku o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu. Zarzucono też, że skarżący nie został pouczony o możliwości złożenia wniosku o przywrócenie terminu do zapłaty wpisu, które to pouczenie wydaje się zasadne z uwagi na brak wiedzy prawniczej skarżącego. Opisane powyżej okoliczności przesądzają zdaniem strony skarżącej o rażącym naruszeniu art. 6 p.p.s.a. III. Dyrektor Izby Skarbowej w P. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od skarżącego na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej w P. kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wg norm przepisanych. IV. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna wobec braku usprawiedliwionych podstaw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 220§1 p.p.s.a Sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona należna opłata. Wyjątki od przedstawionej wyżej zasady wynikają z przepisów dotyczących podmiotowo-przedmiotowych zwolnień od kosztów sądowych określonych w art. 239 p.p.s.a., który w pkt 4 stanowi, że strona, której przyznane zostało prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym (prawo pomocy), w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Z kolei zgodnie z art. 220§1 w zw. z §3 p.p.s.a., w przypadku nieopłacenia skargi, przewodniczący wzywa stronę, aby pod rygorem odrzucenia skargi uiściła opłatę w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania. Rozstrzygnięcie niniejszej sprawy sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy Sąd pierwszej instancji słusznie odrzucił skargę w sytuacji, gdy po upływie terminu wyznaczonego do uiszczenia wpisu sądowego złożony został wniosek o przyznanie prawa pomocy. Na wstępie należy podkreślić, że "wniosek o przyznanie prawa pomocy może zostać złożony przed wszczęciem postępowania, zanim zostanie złożona skarga, jak również w toku postępowania, na każdym jego etapie zarówno przed sądem pierwszej, jak i drugiej instancji" (por. P. Zaborniak, Wybrane kwestie stosowania prawa pomocy..., s. 21 i n.; G. Radecki, Wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony przed wpłynięciem skargi do sądu administracyjnego, ZNSA 2009, nr 4, s. 54 i n.). Strona musi się jednak liczyć się z tym, że w sytuacji, gdy wystosowano do niej wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w określonym terminie, złoży ona wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych po upływie zakreślonego terminu, zadziała rygor określony w wezwaniu. Późniejsze złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może anulować konsekwencji uchybienia terminowi nawet w sytuacji, gdy faktycznie istnieją przesłanki do zwolnienia od kosztów. Powyższe wnioski, wypływające wprost z treści przepisów potwierdzają też orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego, w których stwierdzono, że "jeżeli strona po doręczeniu jej wezwania do uiszczenia opłaty sądowej, ale przed upływem siedmiodniowego terminu, złoży wniosek o zwolnienie jej od kosztów sądowych, pierwotne wezwanie traci moc" (postanowienie NSA z 28 maja 2010 r. o sygn. akt II FSK 1003/10). "W sytuacji, w której w zakreślonym w wezwaniu terminie skarżący złożył wniosek o udzielenie prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych w postaci wpisu, a postępowania związanego z tym wnioskiem nie zakończono formalnie w wojewódzkim sądzie administracyjnym, nie jest możliwe aktualnie zastosowanie rygoru w postaci odrzucenia skargi z racji braku dokonania dotąd przez skarżącego wpłaty wpisu" (postanowienie NSA z 20 czerwca 2008 r. o sygn. akt II GZ 130/08). Z przytoczonych powyżej orzeczeń wypływa zatem konkluzja, że jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych zostanie złożony po upływie terminu zakreślonego do uiszczenia wpisu sądowego, wezwanie do wniesienia wpisu zachowuje aktualność i nie ma przeszkód do odrzucenia skargi. Zarzut skarżącego, że wydanie postanowienia o odrzuceniu skargi przed rozpoznaniem wniosku o udzielenie pomocy prawnej, pozbawiło stronę prawa do obrony jest bezpodstawny. Przewodniczący Wydziału w sposób prawidłowy wstępnie zbadał złożoną skargę i dostrzegł brak formalny polegający na nieuiszczeniu wpisu, a następnie działając na zasadzie art. 220§1 w zw. z §3 p.p.s.a. wezwał stronę do jego uzupełnienia, informując jednocześnie o skutkach niedostosowania się do wezwania. Poprzez uchybienie terminowi strona sama spowodowała skutek w postaci odrzucenia skargi, który wynikał ze wskazanego w wezwaniu rygoru, a którego zastosowanie nie zależy od woli Sądu lecz stanowi obligatoryjny skutek wynikający wprost z przepisów ustawy. Jednocześnie wnioskowi o udzielenie pomocy prawnej został nadany bieg, a rozstrzygnięcie w tym zakresie zostało wydane bez zbędnej zwłoki. Ostatecznie udzielono stronie zwolnienia od kosztów sądowych, w konsekwencji czego ustanowiony został pełnomocnik z urzędu, który uzyskał możliwość podjęcia działań mających na celu zaskarżenie postanowienia odrzucającego skargę. O pozbawieniu strony praw obrony nie może być zatem mowy. Odnosząc się do powołanych w skardze kasacyjnej orzeczeń należy zauważyć, że orzeczenia Sądu Najwyższego zapadły na gruncie przepisów kodeksu postępowania cywilnego, a zatem nie ma podstaw, aby bezpośrednio odnosić zawarte tam tezy do niniejszej sprawy, której rozstrzygnięcie zależy od brzmienia przepisów innej ustawy a ponadto dotyczą one odmiennej sytuacji, gdzie wniosek o zwolnienie od kosztów złożono przed upływem terminu do uiszczenia wpisu, bądź razem ze skargą. Orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 października 2008 r. o sygn. akt II OSK 1292/07 dotyczyło z kolei sytuacji, gdzie Sąd I instancji ignorując złożony przez stronę wniosek o przyznanie pomocy prawnej dokonał merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, poprzez oddalenie skargi. Tam nie było jednak żadnego terminu, którego upływ wywierałby określone skutki formalne. W sytuacji natomiast, gdy stronę wezwano do uiszczenia wpisu w 7 dniowym terminie, a termin ten rozpoczął swój bieg z chwilą doręczenia wezwania, może dojść do jego przerwania wyłącznie w razie złożenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych przed jego upływem (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 16 października 2009 r., sygn. akt I SA/Kr 1294/09). Naczelny Sąd Administracyjny nie zgadza się również z zarzutem naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 86§1 i art. 87§1, 2 i 4 p.p.s.a. Sąd zobowiązany jest do rozpatrzenia jedynie tych wniosków, które zostały przez stronę rzeczywiście złożone. Z pisma z dnia 12 stycznia 2011 r. nie wynikało, aby strona domagała się przywrócenia terminu do uiszczenia wpisu od skargi. Nie odniosła się w żaden sposób do terminowości wniosku, a tym bardziej nie wytłumaczyła przyczyn uchybienia temu terminowi. Wysnucie z tego pisma wniosku, że strona złożyła żądanie przywrócenia terminu byłoby nieuprawnioną nadinterpretacją, bądź składaniem żądań w imieniu strony, do tego bez jej woli i wiedzy, do czego Sąd nie jest uprawniony. Za chybiony uznać należy również ostatni zarzut naruszenia art. 6 p.p.s.a. Prawdą jest, że przepis ten zobowiązuje Sąd do udzielania stronom występującym w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych. Odpowiednie pouczenia odnosić się jednak mają do skutków prawnych danych czynności bądź zaniedbań. Przepisy nie wymagają natomiast od Sądu, aby pouczał stronę o działaniach, które należy podjąć w razie zaniedbań. Sąd pierwszej instancji wywiązał się z powyższych obowiązków w sposób właściwy, wzywając stronę do uiszczenia wpisu i informując ją o tym, jaki będzie skutek zaniechania zapłaty w zakreślonym terminie. Nawet jeżeli skarżący mylnie zrozumiał odpowiedź na skargę i rzeczywiście potraktował ją jako rozstrzygnięcie sądowe, to nie aspekt błędnej interpretacji tego pisma stał się przyczyną odrzucenia jego skargi lecz fakt niedostosowania się do zarządzenia Przewodniczącego, które opatrzone zostało wszelkimi wymaganymi pouczeniami (w tym o możliwości przyznania prawa pomocy k.22 akt ) Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną oddalił na zasadzie art. 184 p.p.s.a. Odnosząc się do wniosku Dyrektora Izby Skarbowej w P. o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego należy zauważyć, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 4 lutego 2008 r., sygn. akt I OPS 4/07 (ONSAiWSA 2008, nr 3, poz. 42), wyjaśnił, iż przepisy art. 203 i 204 p.p.s.a. nie mają zastosowania, gdy przedmiotem skargi kasacyjnej jest postanowienie sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie. Do wspomnianej kategorii należy postanowienie o odrzuceniu skargi i dlatego nie orzeczono o kosztach postępowania kasacyjnego. Wniosek zaś pełnomocnika ustanowionego z urzędu o przyznanie wynagrodzenia Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji.