II OSK 1713/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Arkadiusz Despot – Mładanowicz Sędzia del. WSA Aleksandra Łaskarzewska Protokolant asystent sędziego Justyna Rosińska po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 kwietnia 2011 r. sygn. akt II SA/Gl 1269/10 w sprawie ze skargi A.I. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] września 2010 r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2011 r., sygn. akt II SA/Gl 1269/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, w sprawie ze skargi A.I. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] września 2010 r., nr [...], w przedmiocie wymeldowania uchylił zaskarżoną decyzję i orzekł, że nie podlega ona wykonaniu (pkt 1), zasądził od Wojewody Śląskiego na rzecz skarżącego kwotę 100 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego (pkt 2) oraz przyznał adwokatowi M.K. od Skarbu Państwa tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 295,20 zł, w tym 55,20 zł z tytułu podatku od towarów i usług (pkt 3). Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Decyzją z dnia [...] lipca 2010 r., nr [...], Prezydent Miasta Tychy orzekł o wymeldowaniu A.I. z pobytu stałego w T. przy ul. N. [...]. W uzasadnieniu decyzji powołując się na wyniki przeprowadzonych w dniu 5 lipca 2010 r. oględzin mieszkania oraz treść zeznań świadków na rozprawie administracyjnej w dniu 6 lipca 2010 r. organ stwierdził, że A.I. nie zamieszkuje w objętym postępowaniem mieszkaniu od chwili swojego aresztowania. Mieszkanie jest puste. Aktualnie przeprowadzany jest w nim remont przez obecnych współwłaścicieli A. i L. małżonków K. Przedmiotowe mieszkanie zostało przekazane małżonkom K. przez poprzedniego właściciela R.I. jako puste, niezamieszkałe, bez jakichkolwiek rzeczy należących do A.I. W okolicznościach sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, że A.I. ma możliwość powrotu do tego mieszkania po odbyciu kary pozbawienia wolności. Obecni właściciele to dla niego osoby obce. Na skutek wniesionego przez A.I. odwołania Wojewoda Śląski utrzymał w mocy ww. decyzję organu I instancji. Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Prezydenta Miasta Tychy oraz ich ocenę prawną. Podkreślił, że w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności w przedmiotowym mieszkaniu nie koncentrują się interesy odwołującego się, nie stanowi ono jego centrum życiowego. Tym samym nie można przyjąć, że w tym lokalu zamieszkuje. Zdaniem Wojewody nie ma w sprawie znaczenia czy A. I. opuścił mieszkanie dobrowolnie w sytuacji, gdy do opuszczenia tego doszło w następstwie jego zawinionego zachowania się. Fizycznej nieobecności w lokalu na użytek obowiązku meldunkowego nie może zastępować ewentualne pozostawienie w mieszkaniu sprzętów lub rzeczy osobistego użytku, na co powołuje się strona. Biorąc pod uwagę ewidencyjny charakter zameldowania, decyduje o nim rzeczywiste zamieszkiwanie danej osoby pod wskazanym adresem, które w przypadku odwołującego się nie ma miejsca. Mając na uwadze powyższe organ uznał, że wymeldowanie strony jest uzasadnione. We wniesionej na powyższą decyzję skardze A.I. stwierdził, że w spornym mieszkaniu przebywał do chwili aresztowania go, tj. do dnia 27 lipca 2009 r. W odpowiedzi na skargę Wojewoda Śląski wniósł o jej oddalenie podtrzymując w ogólnym zarysie dotychczasowe stanowisko i jego uzasadnienie. Na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2011 r. ustanowiony dla skarżącego pełnomocnik z urzędu adwokat M.K. podtrzymał skargę powołując się na okoliczności przytoczone w odwołaniu. Wniósł o przyznanie mu wynagrodzenia z tytułu zastępstwa procesowego podając, że nie zostało ono uiszczone przez skarżącego nawet w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, że wniesiona skarga zasługuje na uwzględnienie. W uzasadnieniu przytoczono przepis art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.) i wskazano, że w niniejszej sprawie mieszkanie przy ul. N. [...] w T. stanowiło dla skarżącego miejsce pobytu stałego. Tam bowiem koncentrowały się przed aresztowaniem jego sprawy życiowe, tam mieszkał, przechowywał i posiadał rzeczy niezbędne do codziennego funkcjonowania. Spornym w sprawie pozostaje czy opuścił on to mieszkanie w rozumieniu tego przepisu. W ocenie Sądu przesłanka ta (opuszczenie) jest spełniona wówczas, gdy opuszczenie to ma charakter trwały i jest dobrowolne. Chodzi zatem o sytuację, w której dana osoba nie przebywa w lokalu mieszkalnym stanowiącym wcześniej jej centrum życiowe, a nieprzebywanie to jest wynikiem jej woli (zamiaru). Okoliczności te nie zostały, zdaniem Sądu, w odniesieniu do skarżącego rozważone należycie przed wydaniem zaskarżonej decyzji, które to uchybienie proceduralne polegające na naruszeniu treści art. 7, 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej "P.p.s.a."). Wobec niedostatecznego rozważenia tej kwestii Sąd przyjął, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Nadto Sąd wskazał, że ustalenie, iż opuszczenie przez skarżącego przedmiotowego mieszkania ma charakter trwały Wojewoda oparł na tym, że obecni właściciele mieszkania nie mają obowiązku zapewnienia skarżącemu lokalu do zamieszkiwania, jako osoby wobec niego obce. Tymczasem w świetle treści art. 15 ust. 1 i 2 powyższej ustawy okoliczność ta nie ma istotnego znaczenia. O trwałości opuszczenia mieszkania decyduje bowiem również wola osoby w nim zameldowanej. Taka zaś sytuacja po stronie skarżącego nie istniała, gdyż fakt jego nieprzebywania (zaprzestania przebywania) w tym lokalu jest związany z jego aresztowaniem. W konsekwencji należało przyjąć, że obecny pobyt skarżącego poza przedmiotowym mieszkaniem, tj. w zakładzie karnym ma charakter tymczasowy, co wynika wprost z treści art. 8 ust. 1 pkt 4 tej ustawy. Należy mieć bowiem, w ocenie Sądu, dodatkowo na uwadze, że z uwagi na przymusowy charakter pozbawienia wolności skarżący nie ma ani prawnej, ani fizycznej możliwości zamieszkiwania (powrotu do zamieszkania) w przedmiotowym mieszkaniu w okresie odbywania kary pozbawienia wolności. Jakkolwiek zgodzić się trzeba co do zasady ze stanowiskiem Wojewody, że przymiot dobrowolności opuszczenia lokalu nie może mieć decydującego znaczenia, gdy opuszczenie to jest następstwem nagannego zachowania się zameldowanego, jednak taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Nie doszło w niej bowiem w ogóle, zdaniem Sądu, do opuszczenia przez skarżącego miejsca pobytu stałego w rozumieniu art. 15 ust. 1 i 2 ustawy. Bowiem okoliczność fizycznego pozostawania skarżącego poza tym mieszkaniem nie jest następstwem jego opuszczenia, lecz obiektywnej okoliczności w postaci aresztowania. Inne podejście do tej kwestii jest, zdaniem Sądu, ewentualnie możliwe jedynie w przypadku pozbawienia wolności na tak długi okres, który daje podstawę do przyjęcia, że pobyt w warunkach pozbawienia wolności ma faktycznie charakter trwały. W niniejszej sprawie powyższe nie zostało ustalone. Tym samym, w ocenie Sądu, nie podważono, że pobyt skarżącego w zakładzie karnym ma charakter jedynie tymczasowy i dlatego nie daje podstaw do jego wymeldowania z miejsca pobytu stałego. Nadto przeciwko ustaleniu, że skarżący opuścił przedmiotowe mieszkanie w sposób trwały i dobrowolny może świadczyć również okoliczność, że pozostawił w nim swoje rzeczy, które - jak wynika to z zeznań jego ojca - znajdują się w piwnicy przynależnej do tego mieszkania, która to okoliczność nie była przedmiotem rozważań przy wydawaniu zaskarżonej decyzji. W ocenie Sądu także z treści przepisu art. 9 ust. 2b ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych wynika, że sam fakt utraty przez skarżącego uprawnień do mieszkania, co podkreślały organy obu instancji, nie daje podstaw do jego wymeldowania. Nie oznacza to jednak, że uczestnicy nie mają możliwości doprowadzenia do wymeldowania skarżącego zgodnie z prawem. Mogą bowiem wystąpić w procesie cywilnym o eksmisję skarżącego z ich mieszkania. Wykonanie takiej eksmisji lub jej bezprzedmiotowość będzie dawała w konsekwencji podstawę do odmiennej oceny przesłanki zamieszkiwania skarżącego w przedmiotowym lokalu. Z akt wynika, iż uczestnicy byli świadomi kupując mieszkanie, że jest w nim zameldowany skarżący, który odbywa karę pozbawienia wolności, a przed aresztowaniem w lokalu tym mieszkał. Konkludując wskazano, że przy ponownym rozpoznaniu odwołania Wojewoda dokona ustaleń co do opuszczenia przez skarżącego przedmiotowego mieszkania przy uwzględnieniu przedstawionych wyżej rozważań Sądu. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiódł L.K., zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie i oddalenie skargi oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Zakwestionowanemu wyrokowi, na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a., zarzucono: naruszenie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych poprzez przyjęcie całkowicie niezasadnego stanowiska, iż kilkuletnie pozbawienie wolności i brak jakichkolwiek widoków na przywrócenie stanu posiadania lokalu nie uzasadnia wymeldowania. W ocenie autora skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie A.I. opuścił mieszkanie przy ul. N. w T. w lipcu 2009 r., a więc niemalże dwa lata temu. Oznacza to, że utrzymywanie meldunku w tym mieszkaniu stanowi oczywistą fikcję meldunkową. Co więcej, A.I. - co jest bezsporne i wynika z dokumentacji sprawy - nie posiada do lokalu żadnych praw, ani nawet nie jest uprawniony do wystąpienia wobec aktualnych właścicieli z powództwem posesoryjnym. W tym stanie rzeczy należy uznać, że A.I. nie tyle nie mieszka, ale także nie ma żadnych instrumentów prawnych pozwalających mu na przywrócenie stanu zamieszkania, którego sporny meldunek miałby - chociażby w przyszłości - odzwierciedlać. Zdaniem skarżącego nie do zaakceptowania jest stanowisko Sądu, którym poddano w wątpliwość, czy w sprawie zachodzi dobrowolność w zakresie opuszczenia miejsca stałego pobytu. W ocenie skarżącego w ugruntowanym już orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym w orzeczeniach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, przyjmuje się, że przymusowe opuszczenie lokalu przez osobę w nim zameldowaną nie może stanowić przesłanki wymeldowania jedynie wówczas, gdy opuszczenie to było wynikiem bezprawnych działań innych osób, a nie wtedy gdy osoba jest zmuszona opuścić lokal wskutek zawinionych przez nią zachowań. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie Sąd nie dopatrzył się zaistnienia żadnej z przesłanek nieważności postępowania, enumeratywnie wymienionych w § 2 tego przepisu, zatem wniesioną skargę kasacyjną należało rozpoznać w granicach zakreślonych podniesionych w jej treści zarzutami. Zaś tak rozpatrywana skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. W niniejszej sprawie wniesiony środek odwoławczy został oparty na zarzucie naruszenia prawa materialnego, tj. art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Obrazy tej normy prawnej skarżący kasacyjnie upatruje w przyjęciu przez Sąd I instancji całkowicie niezasadnego stanowiska, iż kilkuletnie pozbawienie wolności i brak jakichkolwiek widoków na przywrócenie stanu posiadania lokalu nie uzasadnia wymeldowania. Przepis art. 15 ust. 2 powyższej ustawy w brzmieniu właściwym na datę wydania decyzji ostatecznej stanowił, że "organ gminy wydaje na wniosek strony lub z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która opuściła miejsce pobytu stałego lub czasowego trwającego ponad 3 miesiące i nie dopełniła obowiązku wymeldowania się.". W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalił się już pogląd, że przesłanka opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych jest spełniona, jeżeli opuszczenie to ma charakter trwały i jest dobrowolne. O takim opuszczeniu można mówić wówczas, gdy osoba z własnej woli trwale zerwała więź z dotychczasowym miejscem zamieszkania, koncentrując swoje centrum życiowe w innym miejscu (porównaj: wyrok NSA z dn. 10.05.2007 r., sygn. akt II OSK 722/06). Innymi słowy wystarczającą przesłanką do wymeldowania danej osoby stanowi faktyczne trwałe opuszczenie przez nią miejsca stałego pobytu. Natomiast opuszczenie takie nie zachodzi w przypadku niedobrowolnego wyprowadzenia się z lokalu. Rację ma bowiem Sąd I instancji, że dla oceny, czy dana osoba w sposób dobrowolny i na trwałe opuściła dotychczasowe miejsce zamieszkania mają m.in. okoliczności związane z opuszczeniem tego lokalu oraz powody i charakter przebywania w innym miejscu. Zasadnie także wskazał Sąd I instancji, że o trwałości opuszczenia lokalu decyduje nie tylko faktyczne niezamieszkiwanie w dotychczasowym miejscu stałego pobytu, ale i wola osoby w nim zameldowanej, oceniania przez pryzmat ww. przesłanek. W niniejszej sprawie, jak wskazał Sąd I instancji, a czego skarżący kasacyjnie nie kwestionował, zaprzestanie przebywania w przedmiotowym lokalu przez skarżącego związane było z jego aresztowaniem w połowie 2009 r. Od momentu zatrzymania nieprzerwanie przebywał on w zakładzie karnym. Zatem stwierdzić należy, że opuszczenie dotychczasowego miejsca zamieszkania przez skarżącego związane było z okolicznością obiektywną w postaci zastosowania przymusu przez ograny państwa i pozbawienia go wolności, co skutecznie uniemożliwiło mu dalsze przebywanie w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Okoliczność ta, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd I instancji, powoduje, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż skarżący trwale opuścił przedmiotowy lokal. Zwrócić bowiem należy uwagę, że przebywanie w zakładzie karnym czy areszcie śledczym uznawane jest za pobyt czasowy – tak przepis art. 8 ust. 1 pkt 4 przedmiotowej ustawy. Inaczej będzie zaś oceniana sytuacja z punktu widzenia trwałości opuszczenia lokalu, gdy w toku ponownie toczącego się postępowania, organy ustalą okres pozbawienia wolności na jaki skarżący został skazany i ocenią, czy jest to okres na tyle długotrwały, że daje podstawę do przyjęcia, że opuszczenie lokalu miało charakter trwały. Nadto ponieść należy, że – wbrew twierdzeniom skarżącego kasacyjnie –kwestia pobytu stałego w danym miejscu nie jest związana z prawem do lokalu. Zatem fakt, że skarżącemu nie przysługuje aktualnie żaden tytuł prawny do przedmiotowego lokalu, nie ma znaczenia dla oceny, czy dana osoba opuściła miejsce pobytu stałego w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Kwestia wymeldowania związana jest bowiem jedynie z trwałym opuszczeniem lokalu, a nie utratą do niego tytułu prawnego. Również przywołane w skardze kasacyjnej orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt II OSK 1396/06 i II OSK 1251/06 nie mogą wpłynąć na odmienną interpretację przepisu art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych niż dokonana wyżej, ani na ocenę zasadności wniesionej skargi kasacyjnej, albowiem poglądy w nich wyrażone nie znajdują zastosowania w niniejszej sprawie. Wyrok NSA z dnia 26 września 2007 r. o sygn. akt II OSK 1251/06 dotyczy bowiem rozważań co do spełnienia przesłanki trwałego opuszczenia lokalu, ale w sytuacji gdy osoba której dotyczyła decyzja o wymeldowaniu została osadzona na okres 25 lat pozbawienia wolności. Pogląd tam zawarty podziela zarówno NSA w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, jak i Sąd I instancji powołujący to orzeczenie w swoim uzasadnieniu, i wskazujący, że "inne podejście do tej kwestii jest zdaniem Sądu ewentualnie możliwe jedynie w przypadku pozbawienia wolności na tak długi okres, który daje podstawę do przyjęcia, że pobyt stały w warunkach pozbawienia wolności ma faktycznie charakter trwały.". Tymczasem kwestia okresu pobytu skarżącego w zakładzie karnym nie została ustalona przez organy administracji, nie wskazał go również skarżący kasacyjnie we wniesionym środku odwoławczym. Zatem dopiero ustalenie okresu pozbawienia skarżącego wolności pozwoli na ocenę, czy w niniejszej sprawie mamy do czynienia z trwałym opuszczeniem lokalu. Natomiast orzeczenie NSA z dnia 18 września 2009r., sygn. akt II OSK 1396/08, dotyczy odmiennego stanu faktycznego, niż ten ustalony w niniejszej sprawie. W orzeczeniu tym bowiem osoba, której dotyczyła decyzja o wymeldowaniu, wprawdzie także została aresztowana, ale wcześniej dobrowolnie wykonała wyrok sądu powszechnego nakazujący opuszczenie lokalu i przeniosła się do przyznanego jej lokalu socjalnego. Natomiast w przedmiotowej sprawie opuszczenie lokalu przez skarżącego miało miejsce tylko w związku z jego aresztowaniem. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że skarżący kasacyjnie nie podważył prawidłowości zakwestionowanego wyroku, ani ocen prawnych dokonanych w jego uzasadnieniu. Zatem, na podstawie art. 184 P.p.s.a. wniesioną skargę kasacyjną jako nieusprawiedliwioną, należało oddalić.