II OZ 1061/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz po rozpoznaniu w dniu 8 listopada 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia F. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 31 sierpnia 2011 r., sygn. akt II SA/Gl 242/11 o przyznaniu skarżącemu prawa pomocy przez zwolnienie go od wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 700 (siedemset) złotych, w pozostałym zakresie oddalające wniosek o prawo pomocy w sprawie ze skargi F. B. na postanowienie Ś. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia [...] stycznia 2011 r., Nr [...] w przedmiocie kary z tytułu nielegalnego użytkowania obiektu budowlanego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2011 r., sygn. akt II SA/Gl 242/11 przyznał skarżącemu prawo pomocy przez zwolnienie go od wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 700 złotych, w pozostałym zakresie oddalił wniosek o prawo pomocy w sprawie ze skargi F. B. na postanowienie Ś. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia [...] stycznia 2011 r., Nr [...] w przedmiocie kary z tytułu nielegalnego użytkowania obiektu budowlanego. Sąd wskazał, że w piśmie z dnia 9 marca 2011 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach F. B., reprezentowany przez pełnomocnika w osobie adwokata, zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z dołączonego do niego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania (stosowanym w postępowaniu przed sądami powszechnymi) wynikało m.in. że skarżący posiada zobowiązanie (kredyt) względem Banku [...] w W. Na wezwanie Sądu wniosek ten złożony został w przewidzianej przepisami formie - tj. na druku urzędowego formularza. Z jego treści wynikało, że F. B. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, synem – B. B. oraz T. Z. W skład majątku wnioskodawcy wchodzi budynek mieszkalny o nieustalonej powierzchni (scharakteryzowany jako "stary dom") oraz "mały sklepik" będący przedmiotem dzierżawy. Wnioskodawca wskazał, że pomiędzy nim a małżonką panuje ustrój rozdzielności majątkowej. Z kolei T. Z. studiuje, zaś syn rozpoczął działalność gospodarczą, która przynosi dochód w nieznanej mu wysokości. F. B. zadeklarował, że prowadzona działalność gospodarcza przynosi mu dochód w wysokości około 1800 zł miesięcznie, natomiast T. Z. uzyskuje dochód (świadczenie rentowe oraz alimentacyjne) w łącznej wysokości około 800 zł. Pismem z dnia 11 maja 2011 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do: - nadesłania dokumentów obrazujących przeciętne, miesięczne koszty utrzymania się rodziny skarżącego, tj. wydatki na energię elektryczną, wodę, usługi telekomunikacyjne, odbiór nieczystości, lekarstwa itp., - udokumentowania faktu zaciągnięcia pożyczki bankowej, o której mowa w formularzu nadesłanym do Sądu przy piśmie z dnia 9 maja 2011 r. oraz wysokości spłacanej raty, - udokumentowanie dochodów małżonki oraz syna, - podanie stopnia pokrewieństwa oraz aktualnego zajęcia T. Z. oraz udokumentowanie dochodów uzyskiwanych przez tę osobę - świadczeń alimentacyjnych oraz rentowych. W piśmie procesowym, stanowiącym odpowiedź na to wezwanie, F. B. oświadczył, że jego syn nie pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, od 2009 r. prowadzi działalność gospodarczą i żyje na własny rachunek. Natomiast T. Z. jest siostrzenicą żony, kształci się na Uniwersytecie [...] w K., gdzie również mieszka. Z nadesłanego zaświadczenia, wystawionego przez Bank [...] w W. wynika, że w 2000 r. skarżący zaciągnął zobowiązanie w wysokości 200.000 zł. Na dzień 24 maja 2011 r. zobowiązanie to wynosi 107.907,84 zł. Oprócz tego nadesłane zostało zaświadczenie, z treści którego wynika, że małżonka skarżącego osiąga dochód ze stosunku pracy w wysokości 1032 zł netto miesięcznie, a podsumowanie przychodów i rozchodów za miesiąc styczeń 2011 r. wykazało stratę w prowadzonej przez F. B. działalności gospodarczej rzędu 937 zł. Opłata za wodę wynosi 187 zł (za kwiecień br.) zaś faktura VAT (rozliczenie roczne) za energię elektryczną opiewa na kwotę 3263 zł (za okres 2010 - 2011 r.). Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 2 czerwca 2011 r. oddalono wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Od powyższego orzeczenia pełnomocnik skarżącego wniósł w ustawowym terminie sprzeciw. W jego uzasadnieniu wskazano, że skarżący w sposób należyty wykazał sytuację majątkową w jakiej się znajduje i to że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na podstawie zarządzenia z dnia 6 lipca 2011 r. ponownie wezwano pełnomocnika skarżącego do uprawdopodobnienia w terminie 7 dni okoliczności podniesionych we wniosku o przyznanie prawa pomocy przez nadesłanie zeznania podatkowego za rok 2010, przedłożenie zaświadczenia w jakich ratach spłacana jest pożyczka zaciągnięta w Banku [...], nadto wyjaśnienie czy syn B. mieszka jedynie w budynku przy ul. [...], czy prowadzi tam również działalność gospodarczą oraz wyjaśnienie z czego wynikają wysokie opłaty za energię elektryczną. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący oświadczył, że syn B. B. mieszka budynku przy ul. [...], jednakże prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, natomiast działalność gospodarczą prowadzi w oddzielnym budynku i ponosi koszty związane z eksploatacją. Nadto oświadczył, że opłaty za energię elektryczną wynikają z bieżących potrzeb, zaś miesięczna rata kredytu w Banku [...] wynosi 1000 zł. Z załączonej kserokopii PIT 36 wynika, iż za 2010 r. zadeklarował przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie 770 536,60 zł, koszty uzyskania przychodów w kwocie 748 541,91 zł, dochód 21 994,69 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wskazał, że dokonując oceny sytuacji majątkowej skarżącego w oparciu o przedłożone przez niego informacje, nie można jednoznacznie stwierdzić, że zasługuje on na prawo pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Skarżący nie wykazał bowiem w sposób dostateczny i przekonujący, że nie może ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych, co pozwalałoby obciążyć kosztami sądowymi budżet państwa. Zdaniem Sądu skarżący nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do takiego zwolnienia. Skarżącego nie można uznać bowiem za osobę ubogą, która nie byłaby w stanie partycypować w kosztach postępowania sądowego. Sąd wskazał, iż zgodnie z treścią art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005 1 poz. 8; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 maja 2008 r., sygn. II FZ 146/08). Nadto, skoro skarżący prowadzi z żoną wspólne gospodarstwo domowe, to jest ona zobowiązana do partycypowania w kosztach utrzymania ich wspólnego budynku oraz w kosztach jego użytkowania (opłat za wodę, energię elektryczną, opał). Obowiązek taki spoczywa także na zamieszkującym w tym budynku synie skarżącego posiadającym dochody z własnej działalności gospodarczej. Nie może mieć w sprawie istotnego znaczenia, że skarżący pomaga finansowo siostrzenicy żony, w sytuacji gdy nie ma prawnie takiego obowiązku i gdy nie zostało dostatecznie udokumentowane, że wymaga ona takiej pomocy. Na powyższe postanowienie F. B. złożył zażalenie, zaskarżając je w części, w której Sąd oddalił wniosek skarżącego o prawo pomocy przez zwolnienie go z ponoszenia wpisu od skargi. W zażaleniu skarżący podniósł, iż po wezwaniach sądu podał wszystkie dane i dokumenty potwierdzające, że nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie rodziny. Z konstrukcji tych przepisów wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Przepisy te stanowią odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust.1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11). Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji przyznał skarżącemu prawo pomocy przez zwolnienie go od wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 700 złotych, w pozostałym zakresie oddalił wniosek o prawo pomocy, gdyż stwierdził, że skarżący posiada stabilną sytuację finansową (posiada majątek nieruchomy, osiąga dochody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej). Porównując zaś wielkość miesięcznych dochodów skarżącego (ok. 1800 zł miesięcznie) i jego żony (1032 zł netto miesięcznie) z wykazanymi przez niego koniecznymi kosztami utrzymania, brak jest podstaw do uznania, że skarżący nie dysponuje środkami pieniężnymi, które mógłby przeznaczyć na opłacenie jakichkolwiek kosztów sądowych w niniejszej sprawie, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wnioskodawca nie spełnia warunków uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że miesięczny dochód skarżącego wynosi ok. 1800 zł, a miesięczny dochód żony skarżącego 1032 zł netto. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, ponieważ skarżący prowadzi z żoną wspólne gospodarstwo domowe, to jest ona zobowiązana do partycypowania w kosztach utrzymania ich wspólnego budynku oraz w kosztach jego użytkowania. Obowiązek taki spoczywa także na zamieszkującym w tym budynku synie skarżącego posiadającym dochody z własnej działalności gospodarczej. Ponadto, nie może mieć w sprawie istotnego znaczenia, że skarżący pomaga finansowo siostrzenicy żony w sytuacji, gdy nie jest do tego prawnie zobligowany i gdy nie zostało dostatecznie udokumentowane, że wymaga ona takiej pomocy. Stwierdzić zatem należy, że skarżący jest w stanie pokryć częściowo koszty postępowania. Wymaga również podkreślenia, że jak wynika z art. 23 zd. 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Nawet istnienie rozdzielności majątkowej małżonków nie zwalnia drugiego małżonka z obowiązku udzielenia pomocy (por.: M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. Zakamycze 2005, s. 595). Koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. W szczególności uiszczana przez skarżącego comiesięczna rata kredytu nie daje podstaw do uwzględnienia zażalenia, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Z powyższego wynika, że skarżący nie może się powoływać na konieczność spłacania kredytu bankowego, albowiem nie może być on traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, iż skarżący spełnia określone w art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przesłanki przyznania mu prawa pomocy przez zwolnienie go z wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 700 zł. W pozostałym zakresie wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Sytuacja materialna i życiowa skarżącego pozwala mu bowiem zdaniem Sądu na wygospodarowanie środków finansowych na poniesienie pozostałych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny. Rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji miał obowiązek wszechstronnie i wyczerpująco odnieść się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji tym wymogom sprostał. Dokonana ocena sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego pod kątem przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a jest prawidłowa i nie została skutecznie podważona w zażaleniu. W zaskarżonym postanowieniu szczegółowo, wnikliwie i rzetelnie, w oparciu o zawarte we wniosku skarżącego informacje, rozważono wszelkie okoliczności istotne dla jego rozstrzygnięcia. Rozważania te znalazły szczegółowe odzwierciedlenie w logicznych wywodach zawartych w uzasadnieniu kwestionowanego orzeczenia. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.