II FZ 569/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Bogdan Lubiński, , , po rozpoznaniu w dniu 18 października 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia I. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 30 sierpnia 2011 r. sygn. akt I SA/Ol 3/11 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie wniosku I. Z. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 22 lipca 2011 r., I SO/Ol 3/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił I. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. 2. Ze stanu sprawy przyjętego przez sąd pierwszej instancji wynikało, że na urzędowym formularzu wniosku z dnia 24 czerwca 2011 r. o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, I. Z. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia 18 maja 2011 r., Nr [...]. W uzasadnieniu podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i niepełnosprawnym synem, który cierpi na porażenie mózgowe i wymaga ciągłego leczenia oraz rehabilitacji. Wydatki z tym związane wynoszą około 400 – 500 zł miesięcznie. Skarżący jest emerytem, posiada orzeczenie o niepełnosprawności z powodu nadciśnienia oraz choroby kręgosłupa. Na zakup swoich lekarstw przeznacza ok. 100 zł miesięcznie. Jak podniósł, koszty turnusów rehabilitacyjnych zalecanych przez lekarzy specjalistów są wysokie, a najtańsze z nich wynoszą ok. 2.000 zł dla syna i ok. 1.000 zł dla wnioskodawcy. Wskazał również na konieczność zakupu sprzętu rehabilitacyjnego. Podał, że osiąga miesięczny dochód z tytułu emerytury w kwocie 1.263,85 zł, zaś syn otrzymuje rentę socjalną w wysokości 540,62 zł miesięcznie. Żona nie pracuje, otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad dzieckiem i zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 673 zł miesięcznie. Wnioskodawca posiada mieszkanie o pow. ok. 57m2. Koszty utrzymania mieszkania wynoszą ok. 800 zł miesięcznie. Obciąża go pożyczka zaciągnięta w rodzinie w celu zamiany mieszkania w wysokości 11.000 zł. 3. W odpowiedzi na wezwanie z dnia 7 lipca 2011 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca oświadczył, iż nie przedłoży odpisu orzeczenia organu administracji publicznej, na które w dniu 21 czerwca 2011 r. skierował skargę do sądu administracyjnego. Wskazał, że wysokość wydatków na rehabilitację i leczenie w bieżącym roku wyniosła ok. 2.400 zł. Oświadczył też, że nie przedłoży dokumentów potwierdzających wysokość tych wydatków, gdyż ich nie posiada. Wyjaśnił ponadto, że od udzielonej mu pożyczki nie zapłacono podatku od czynności cywilnoprawnych, a aktualnie do spłaty pozostało mu 10.000 zł. W 2011 r. oprócz wymienionych wyżej świadczeń socjalnych otrzymał również dwie zapomogi z Wojskowego Biura Emerytalnego w łącznej kwocie ok. 800 zł. 4. Postanowieniem z dnia 22 lipca 2011 r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił przyznania prawa pomocy. 5. W sprzeciwie od powyższego postanowienia wnioskodawca zakwestionował stwierdzenie, iż nie wykazał w sposób wiarygodny, że poniesienie kosztów postępowania odbędzie się bez uszczerbku dla utrzymania jego rodziny. Wskazał, że obecnie odmówiono mu przyznania prawa pomocy, pomimo iż kilkanaście miesięcy wcześniej, pomimo lepszej sytuacji finansowej rodziny, Sąd przyznał mu tę pomoc. 6. Uzasadniając wydane w sprawie postanowienie sąd pierwszej instancji odwołując się do treści art. 245, art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej: p.p.s.a. – wskazał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem w niniejszej sprawie pozostają wątpliwości, których wnioskodawca pomimo wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a. nie wyjaśnił i nie przedstawił stosownych dowodów uwiarygodniających wskazaną przez niego sytuację majątkową, w tym wysokość ponoszonych wydatków na utrzymanie oraz leczenie i rehabilitację. Brak konkretnych informacji w tym zakresie uniemożliwił sądowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji materialnej i życiowej wnioskodawcy. Sąd wskazał, że wnioskodawca korzystał już z przysługującego mu prawa do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy we wcześniej zainicjowanych sprawach przed sądem administracyjnym, a zatem zasady przyznania tej pomocy, w tym m.in. obowiązek przedłożenia dowodów dotyczących jego sytuacji majątkowej, były mu znane. W tym zakresie należy wskazać, że w latach 2008 – 2010 r. skarżący złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie 82 skarg/wniosków. Przechodząc do wniosku, sąd zauważył, że w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca oświadczył, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz synem, przy czym określając dochody, wykazał wyłącznie swój dochód uzyskiwany z emerytury w wysokości 1.263,85 zł oraz dochód syna z tytułu renty socjalnej w kwocie 540,62 zł. Tymczasem z przedłożonego przez niego wyciągu rachunku bankowego wynikało, że z tytułu świadczenia emerytalnego uzyskuje dochód w wysokości 1.663,58 zł, który został w maju 2011 r. jednorazowo potrącono o kwotę 399,73 zł w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym. Ponadto z odpisów dołączonych do wniosku dokumentów wynikało, że żona wnioskodawcy uzyskuje pomoc społeczną w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym synem w kwocie 673 zł miesięcznie. Z powyższego płynie wniosek, że łączny dochód rodziny wynosi 2.877,20 zł miesięcznie, a nie jak wskazano – 1.804,47 zł. Z przedstawionych wyciągów z rachunków bankowych wynikało również, że w okresie od kwietnia do maja 2011 r. żona strony uzyskała dochód w wysokości 7.000 zł tytułem raty za działkę rekreacyjną. W sytuacji zatem przedstawienia przez stronę niejasnych i niepełnych danych co jej sytuacji rodzinnej i finansowej, Sąd nie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. 7. W zażaleniu na powyższe postanowienie wnioskodawca zaskarżył je w całości, wnosząc o jego uchylenie i przyznanie mu prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. 8. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. A zatem to strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia jej wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 22 lutego 2011 r., I OZ 116/11, LEX nr 783731). Dlatego też w przypadku postępowania w zakresie przyznania prawa pomocy ciężar dowodu spoczywa na stronie, która się o to ubiega. Musi ona wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania oraz kosztów opłacenia pełnomocnika. W przypadku zaś, gdy strona składa wniosek o całkowite zwolnienie od kosztów sądowych, to zwolnienie to jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienia NSA z dnia 25 czerwca 2010 r., II FZ 251/10, LEX nr 643595 oraz z dnia 28 lipca 2010 r., II FZ 286/10, LEX nr 663385). 9. Należy zatem zauważać, że sąd pierwszej instancji, rozpoznając wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, przeanalizował dokumenty i oświadczenia przez niego przedstawiane. Należy wskazać, że skarżący nie wykazał w sposób wiarygodny i przekonujący, aby obiektywnie nie był w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych, o zwolnienie których ubiega się oraz aby zachodziły okoliczności uzasadniające przerzucanie tych kosztów na Skarb Państwa. Przedstawiona przez skarżącego sytuacja finansowa nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że nie ma on możliwości ponoszenia kosztów postępowania. Jak zasadnie zauważył Sąd pierwszej instancji, skarżący nie wykazał, iż nie prowadzi wspólnego gospodarstwa z żoną. Z analizy przedstawionych rachunków bankowych wynika m.in., że dokonywane są z nich płatności związane z opłatami mieszkaniowymi, przekazywane są środki na rachunek skarżącego. Zestawienie oświadczeń wnioskodawcy z treścią wyciągów z rachunków bankowych wykazało zatem szereg rozbieżności dotyczących wpływów, jak i wydatków prowadzonego przez niego gospodarstwa. Wobec powyższego zasadnie sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że skarżący nie spełnia warunków do zwolnienia od kosztów sądowych i jest w stanie ponieść koszty sądowe ograniczające się do uiszczenia wpisu sądowego od skargi złożonej przez skarżącego. Nie można bowiem zapominać, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w zakresie całkowitym ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudna sytuacja materialną, do których zalicza się bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby, które pozbawione są środków do życia, bądź których środki są ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 1 lipca 2010 r., II FZ 294/10, LEX nr 663388). W przypadku zaś pozytywnego rozstrzygnięcia sprawy na korzyść skarżącego, poniesione przez niego koszty postępowania zostaną zwrócone przez sąd pierwszej instancji. 10. Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.