II SA/Ke 439/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Żak, Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka (spr.),, Sędzia WSA Mirosław Surma, Protokolant Asystent sędziego Andrzej Stolarski, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 11 sierpnia 2011r. sprawy ze skargi J.H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. II SA/Ke 439/11 Uzasadnienie Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpoznaniu odwołania J. H., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Z. przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. z dnia [...] odmawiającą przyznania J. H.: 1. świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką, wnioskowanego na K. G., 2. składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką, wnioskowanej na K. G., 3. składki na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką, wnioskowanej na K. G. . W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że wnioskiem z dnia 1 grudnia 2010r. J. H. zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, K. G., urodzoną w 1934 roku. Do wniosku załączyła m.in. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 5 listopada 2010r. zaliczające K. G. do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. W wyniku rozpatrzenia tego wniosku, organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...] odmówił J. H. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. Organ II instancji ustalił, że po rozpoznaniu odwołania skarżącej Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] uchyliło powyższą decyzję z dnia z [...] przekazując sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. W wyniku ponownego rozpoznania wniosku J. H., organ I instancji wydał opisaną na wstępie decyzję z dnia [...] i powtórnie odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad matką K. G., uzasadniając rozstrzygnięcie art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych i faktem, że K. G. pozostaje w związku małżeńskim. Odwołanie od tej decyzji wniosła, J. H. wskazując, że zrezygnowała z zatrudnienia na rzecz opieki nad niepełnosprawną matką. Poinformowała, że matka jest po udarze, ma wysokie ciśnienie i wysokie tętno, ma także założony stymulator serca i cierpi na demencję starczą oraz ma kłopoty z oczami. Odwołująca wskazała też, że ojciec jest po 80 roku życia i także wymaga pomocy. Rozpoznając powyższe odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze przytaczając treść przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych podkreśliło, że zgodnie z załączonym do akt sprawy orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 5 listopada 2010r., K. G. zaliczona została do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Mąż wymagającej opieki - C. G. nie może opiekować się żoną ze względu na zły stan swojego zdrowia. Organ odwoławczy wskazał, że z uzasadnienia decyzji z dnia [...] wynika, że J. H. jest ubezpieczona w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 1,2300 hektara przeliczeniowego, przy czym oświadczyła ona, że "fakt posiadania gospodarstwa rolnego nie utrudnia wykonywania czynności w sprawowaniu opieki nad rodzicami". Powołując treść przepisu art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ II instancji wskazał, że pod pojęciem "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy nie mieści się praca w gospodarstwie rolnym. Nie zmienia to jednak faktu, że z prowadzenia gospodarstwa rolnego uzyskiwany jest dochód, zgodnie z art. 5 ust. 8 tejże ustawy. SKO podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne to rodzaj ekwiwalentu pieniężnego w wysokości 520 zł. miesięcznie, jaki otrzymuje osoba na której, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stawia ją przed koniecznością rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej względnie nie podejmowania tej pracy. Organ odwoławczy wskazał, że J. H., jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji organu I instancji i protokołu z dnia 10 marca 2011r., nie zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym, z którego uzyskuje dochód, o którym mowa w art. 5 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skarżąca pozostaje ubezpieczona w KRUS-ie i w oczywisty sposób korzysta z uprawnień, jak bowiem wskazała - przebywała na zwolnieniu lekarskim, wypłacanym przez KRUS. Sama również oświadczyła do protokołu z dnia 10 marca 2011r, że wykonywanie pracy w gospodarstwie rolnym nie utrudnia jej opieki nad rodzicami. Organ II instancji podkreślił, że skoro zatem skarżąca sprawuje opiekę nad rodzicami godząc ją z pracą w gospodarstwie rolnym to mimo, iż praca w tym gospodarstwie nie jest zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, o jakiej mowa w art. 3 pkt 22 ustawy, to biorąc pod uwagę istotę i cel świadczenia pielęgnacyjnego, które służy osobom nie mogącym pogodzić pracy zarobkowej przysparzającej im środków do życia z opieką nad osobą niepełnosprawną, J. H. nie kwalifikuje się do otrzymania wnioskowanego świadczenia. Powołując się na wyroki WSA w Olsztynie sygn. akt II SA/Ol 61/09 z dnia 11.03.2010r. i WSA w Warszawie sygn. akt I SA/Wa 7/09 z dnia 04.03.2009r. organ podkreślił, że nieuprawniona jest taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl której osoba sprawująca opiekę na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 k.r.o., traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę, w związku małżeńskim. To możliwość pogodzenia pracy w gospodarstwie rolnym z opieką nad chorym członkiem rodziny, a nie pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim - jak utrzymuje organ pierwszej instancji - stanowi zatem uzasadnioną przesłankę do odmowy przyznania J. H. świadczenia pielęgnacyjnego. Taki kierunek orzecznictwa prezentuje również Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku sygn. akt II SA/Ke 761/10 z dnia 29.12.2010 r. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. H.. Skarżąca zarzuciła, że zaskarżona decyzja jest dla niej krzywdząca i niezgodna z prawem. Autorka skargi wskazała, że od 1 stycznia 2010 r. obowiązują nowe przepisy dotyczące przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, a jedną z najważniejszych zmian jest likwidacja kryterium dochodowego gwarantującego prawo do świadczenia. J. H. wskazała, że jest jedyną osobą sprawującą faktyczną opiekę nad niepełnosprawną matką, która wprawdzie pozostaje w związku małżeńskim, jednakże jej mąż ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie się nią opiekować. Wyjaśniła, że zrezygnowała z zatrudnienia na rzecz opieki nad matką i oświadczyła, że nie ma prawa do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Skarżąca wskazała, że od dnia 15 maja 2011 r. przebywała na zwolnieniu lekarskim, gdyż pozostaje ubezpieczona w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z uwagi na fakt posiadania gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,2300 ha, przy czym oświadczyła, że nie prowadzi gospodarstwa rolnego i nie uzyskuje z tego tytułu żadnych dochodów. Autorka skargi podkreśliła, że niezrozumiałe dla niej pozostaje stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego dotyczące odmowy przyznania świadczenia, gdyż w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wymieniono "rolnika podlegającego obowiązkowemu ubezpieczeniu z racji prowadzenia gospodarstwa rolnego". W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację przedstawioną w pisemnych motywach zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Badając legalność zaskarżonej decyzji w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem organy orzekające dokonały błędnej wykładni prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1a p.p.s.a.). Podstawę poddanego pod osąd rozstrzygnięcia stanowi art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.), zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1. matce albo ojcu, 2. innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, 3. opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W stanie faktycznym sprawy bezspornym jest, że o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką ubiega się córka J. H., na której ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny. Wnioskodawczyni jest właścicielką gospodarstwa rolnego. Wprawdzie K. G. (matka skarżącej) pozostaje w związku małżeńskim, jednak należy podzielić stanowisko Kolegium zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2a w zw. z art. 17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie pozwala na odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że osoba niepełnosprawna, wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, skoro – jak wynika z akt sprawy - jego małżonek również jest osobą niepełnosprawną (por. także wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26.03.2010r., sygn. akt I OSK 1699/09). Warto przy tym zwrócić uwagę, że w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010r. sygn. akt S 1/10 Trybunał Konstytucyjny przedstawiając Sejmowi Rzeczpospolitej Polskiej uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazał, że "należy (...) rozważyć, czy nie należy wprost wprowadzić do tej ustawy zasady (...), że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również jest osobą niepełnosprawną, a opiekunami obojga jest ich dziecko." Trybunał podkreślił także, iż rygoryzm traktowania tego przepisu przez organy administracji zmusza osoby wymagające opieki do rezygnacji z pozostawania w związku małżeńskim, tylko bowiem w takim wypadku ich opiekunowie mieliby niekwestionowane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Ostatecznie jednak, organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję odmawiającą skarżącej uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, powołując się na fakt, że nie rezygnuje ona z pracy w gospodarstwie rolnym, z którego uzyskuje określony dochód, co nie wyczerpuje dyspozycji art. 17 ust.1 ustawy. Problem w niniejszej sprawie sprowadza się zatem do odpowiedzi na pytanie, czy sam fakt posiadania gospodarstwa rolnego stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na definicję ustawową pojęcia "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", gdyż rezygnacja z tak określonej aktywności zawodowej jest wymogiem przyznania świadczenia, o jakim mowa w art. 17 ust.1 ustawy. Przepis art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Z treści przytoczonego wyżej przepisu wynika wyraźnie, że ustawodawca w definicji legalnej "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" nie zawarł prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w tym gospodarstwie - za wyjątkiem jej wykonywania w przypadkach ściśle określonych w art. 3 ust. 22 ustawy, nie mających zastosowania w stanie faktycznym sprawy. Dodatkowo podkreślić należy, że wyczerpujący katalog przesłanek wykluczających uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego zawiera art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Według tego przepisu, świadczenia te nie przysługują, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu, z wyjątkiem zakładów opieki zdrowotnej; 3) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko; 4) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, albo do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie; 5) na osobę wymagającą opieki członek rodziny jest uprawniony za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Wśród przytoczonych wyżej przesłanek ustawowych przesądzających o braku uprawnienia do świadczenia nie wymienia się zatem rolnika, uzyskującego dochód z prowadzenia gospodarstwa rolnego, co w ocenie Sądu oznacza, że osoba taka co do zasady może świadczenie pielęgnacyjne uzyskać. Podkreślenia przy tym wymaga, że w przeciwieństwie do innych świadczeń rodzinnych, jak zasiłku rodzinnego i dodatków do niego, regulując uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, ustawodawca zrezygnował z kryterium dochodowego jako warunku, od którego spełnienia uzależnione jest przyznanie świadczenia. Dlatego chybionym jest argument, na który powołuje się organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że z gospodarstwa rolnego uzyskiwany jest dochód, o jakim mowa w art. 5 ust.8 ustawy; tym bardziej, że przepis ten zamieszony został w rozdziale 2 dotyczącym zasiłków rodzinnych i dodatków do zasiłku rodzinnego, które przyznawane są w zależności m.inn. od określonego kwotowo kryterium dochodowego; tymczasem w rozdziale 3 "Świadczenia opiekuńcze" - brak jest analogicznego uregulowania. Warto także zwrócić uwagę, że sam fakt posiadania gospodarstwa rolnego daje jedynie możliwość pracy w nim, a nawet wówczas nie można pominąć – w aspekcie problemu prawnego występującego w niniejszej sprawie – specyfiki takiej pracy, polegającej na tym, iż w zależności od wielkości czy struktury gospodarstwa rolnego, nie musi ona absorbować rolnika w taki sposób, który z zasady uniemożliwia sprawowanie opieki nad osobą, o jakiej mowa w art. 17 ust.1 pkt 3 ustawy. Praca w gospodarstwie rolnym nie wymaga osobistej pracy rolnika do którego gospodarstwo należy, a wykonywanie konkretnych czynności może być zlecone innym osobom. Gospodarstwo rolne może wreszcie zostać wydzierżawione czy po prostu leżeć ugorem i pozostawać bez uprawy. Z tych powodów często zdarza się, że osoby będące właścicielami gospodarstw rolnych podejmują zatrudnienie poza rolnictwem. Podkreślić przy tym należy, że wymóg rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej zawarty w przepisie art. 17 ust.1 pkt 3, stanowi oczywistą konsekwencję konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną; założyć bowiem należy, że wykonywanie takiej opieki, wobec osoby ze wskazaniami opisanymi szczegółowo w art. 17 ust.1 pkt 3, wymagającymi wielu czynności pielęgnacyjnych o różnych porach dnia i nocy, nie jest możliwe w sytuacji, gdy opiekun pozostaje w zatrudnieniu, o jakim mowa w art. 3 pkt 22 ustawy, które ze zrozumiałych względów absorbuje znaczną część jego czasu. Taka sytuacja nie musi natomiast co do zasady zachodzić w przypadku opiekuna, który jest właścicielem gospodarstwa rolnego (i jednocześnie nie jest zatrudniony poza rolnictwem), jeżeli okoliczność ta nie powoduje jego osobistego zaangażowania w pracę w gospodarstwie w takim wymiarze, który uniemożliwia sprawowanie bieżącej i stałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Z tych przyczyn nie można podzielić wykładni art. 17 ust.1 zaprezentowanej w zaskarżonej decyzji, która eliminuje skarżącą z kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie ze względu na brak spełnienia ustawowych warunków lecz z uwagi na fakt posiadania gospodarstwa rolnego i ubezpieczenia w KRUS. Taka interpretacja rozszerza także w sposób nieuprawniony katalog przesłanek negatywnych enumeratywnie wymienionych w art. 17 ust.5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Analizując powołane wyżej przepisy należy zatem dojść do przekonania, że uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez rolnika będącego posiadaczem gospodarstwa rolnego, nie jest – w ocenie Sądu – co do zasady wyłączone, chyba że praca w tym gospodarstwie uniemożliwia mu faktyczne sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. Koniecznym jest także spełnienie pozostałych przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym rezygnacja lub nie podejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 tej ustawy - w celu sprawowania opieki. Wedle znajdującego się w aktach protokołu z dnia 10 marca 2011r., wykonywanie prac w gospodarstwie rolnym "nie utrudnia" J. H. opieki nad rodzicami, co może przemawiać za przyjęciem, że posiadanie przez skarżącą gospodarstwa rolnego nie stanowi przeszkody faktycznej w wykonywaniu przez nią osobiście wszystkich niezbędnych czynności opiekuńczych wobec niepełnosprawnej matki. Ta okoliczność wymaga jednak szerszego zbadania i wyjaśnienia. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzje organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a) w zw. z art. 135 p.p.s.a. Orzeczenie zawarte w pkt II oparto o treść art. 152 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ dokona oceny stanu faktycznego mając na uwadze przedstawioną wyżej wykładnię prawa, a w razie konieczności poczyni dodatkowe ustalenia mające na celu wyjaśnienie, czy skarżąca spełnia wszystkie przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W szczególności wyjaśni, jakie prace w gospodarstwie rolnym wykonywane są osobiście przez J. H. i czy pozwalają one na sprawowanie opieki nad matką w sposób, jakiego wymaga art. 17 ust.1 pkt 3 ustawy.