II FZ 1020/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Sędzia WSA (del.) Alina Rzepecka po rozpoznaniu w dniu 28 grudnia 2012r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. C. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 5 listopada 2012r. sygnatura akt I SA/Gl 491/11 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi L. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 8 kwietnia 2011r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 5 listopada 2012r. sygnatura akt I SA/Gl 491/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił Skarżącemu L. C. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając na uwadze treść art. 246 §1 pkt 2 w zw. z art.260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. - zwanej dalej: p.p.s.a.) Sąd uznał, że nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. W motywach wyjaśnił, że obecne postępowanie, dotyczące przyznania skarżącemu prawa pomocy, zainicjowane na etapie skargi kasacyjnej, jest już drugim takim postępowaniem w niniejszej sprawie. Poprzedni wniosek, dotyczący zwolnienia skarżącego z kosztów sądowych, złożony wraz ze skargą (od której wpis sądowy wynosił 7.334,00 zł) nie został przez Sąd uwzględniony (postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 26 września 2011 r.). Stało się tak z uwagi na sprzeczność oświadczeń wnioskodawcy, dotyczących osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym oraz posiadanych nieruchomości, jak również ze względu na braki w przedłożonych dokumentach źródłowych, w szczególności zaś brak zeznań podatkowych dotyczących małżonki skarżącego oraz wyciągów z posiadanych przez nią rachunków bankowych. Rozstrzygnięcie to zostało zaaprobowane przez Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z dnia 29 listopada 2011 r. sygn. akt II FZ 718/11 oddalił zażalenie skarżącego. Następnie Sąd wskazał, że w ramach niniejszego postępowania dotyczącego przyznania skarżącemu prawa pomocy, nie przedłożył on w dalszym ciągu – pomimo stosownego wezwania - kompletnej dokumentacji źródłowej, dotyczącej swojej małżonki. Zaznaczył, że wśród dokumentów źródłowych znajdują się wprawdzie kopie zaświadczeń z dnia 19 lipca 2011r., wystawionych przez przedsiębiorstwo "A." A. C. w O. oraz "Firmę Handlowo – Usługową M. C." w O., dotyczące zatrudnienia w nich małżonki skarżącego, J. C. ze średnim miesięcznym wynagrodzeniem brutto odpowiednio 3.123,03zł i 5.000,00 zł, brak jest jednak wyciągów z jej rachunków bankowych oraz odnoszących się do niej zeznań podatkowych. Jednocześnie w odpowiedzi na argumenty pełnomocnika zawarte w sprzeciwie Sąd podkreślił, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków (także finansowej) nie zostaje wyłączony w przypadku wprowadzenia ustroju rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Odwołując się do orzecznictwa wskazał, że rozdzielność majątkowa odnosi się bowiem nie do wzajemnych obowiązków małżonków, lecz do ich majątków. Nadto, do obowiązku pomocy małżonków względem siebie należy także prowadzenie procesów sądowych. Sąd zaznaczył, że skarżący, pomimo stosownego wezwania w tym przedmiocie, nie nadesłał dokumentacji, obrazującej wysokość miesięcznych obciążeń jego budżetu domowego. Jego pełnomocnik ograniczył się natomiast w sprzeciwie jedynie do wskazania, że miesięczne koszty utrzymania skarżącego są w istocie zrównane z osiąganymi przez niego zarobkami, wynoszącymi (zgodnie ze znajdującą się w aktach kopią zaświadczenia) 1.500,00 zł brutto. Podkreślił, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania. Powinna więc należycie uzasadnić i udokumentować okoliczności, na które powołuje się we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pochodzące od niej informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Jeżeli zawarte we wniosku dane okażą się niewystarczające lub budzą wątpliwości, strona ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe informacje lub dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Tym samym, w takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony. Sąd podkreślił, że brakujące dokumenty źródłowe nie zostały złożone także na etapie sprzeciwu i to pomimo wyraźnego wskazania w zaskarżonym postanowieniu referendarza sądowego przyczyn, powodujących nieuwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wnioskująca winna mieć zatem świadomość, za pomocą jakich dokumentów może wykazać swoją sytuację majątkową. Końcowo zwrócił również uwagę, że podobnie jak w poprzednim postępowaniu, skarżący nierzetelnie ujawnił posiadane składniki majątku. W złożonym druku PPF zeznał bowiem, że jego majątek stanowi nieruchomość położona w B. (obciążona hipoteką) i dopiero w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego wskazał na posiadane nieruchomości gruntowe, położone w K. (nieobciążone hipotecznie), załączając odpisy z ksiąg wieczystych. Wskazał również na funkcjonujący w orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym w przypadku posiadania majątku nieruchomego istotne jest, że majątek ten może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki, czy kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. W zażaleniu skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i rozpoznanie sprawy poprzez orzeczenie o przyznaniu jemu prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych (art.188 w zw. z art.197 §2 p.p.s.a.), ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy WSA do ponownego rozpoznania (art.185 §1 w zw. z art.197 § 2 p.p.s.a.) Zarzucił naruszenie art.246 §1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, iż Skarżący jest w stanie uiścić wpis sądowy od skargi bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie skarżącego, nie sposób zgodzić się ze wskazaną w postanowieniu argumentacją, że nie wykazał on w sposób niebudzący wątpliwości, że obecna sytuacja finansowa, w której się znajduje nie pozwala ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny, w szczególności poprzez nieprzedłożenie dokumentacji finansowej odnoszącej się do jego małżonki. Jego zdaniem, przedstawił on obszerną dokumentację, której obiektywna ocena z pewnością czyni przedmiotowy wniosek w pełni zasadnym. Zwrócił uwagę na uzyskiwane dochody (1.500zł. brutto miesięcznie), zawieszenie działalności gospodarczej, fakt, że w istocie koszty utrzymania miesięcznego zrównane są z osiąganymi przez niego zarobkami z tytułu wynagrodzenia pracowniczego. Podkreślił również, że istnienie między skarżącym a małżonką ustroju rozdzielności majątkowej wpływa w sposób klarowny na obowiązki wynikające z art.23 KRiO, które zresztą nie mogą być utożsamiane z obowiązkiem pokrywania przez małżonka skarżącego wszelkich kosztów, w tym również kosztów sądowych z tytułu prowadzonej wyłącznie przez małżonka skarżącego działalności gospodarczej. Sprzeciwia się bowiem temu inaczej rzeczywisty cel i natura rozdzielności majątkowej małżonków. Według niego, przedłożona dokumentacja w sposób jednoznaczny wskazuje, że jego problemy finansowe nie są chwilowe, a sytuacja majątkowa nie rokuje poprawy umożliwiającej uiszczenie wszelkich niezbędnych kosztów postępowania, co w pełni uzasadnia wniosek o zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Podkreślił też, że należy mieć na względzie, że odmowa przyznania prawa pomocy skutkować będzie faktycznym pozbawieniem jego możliwości dochodzenia swych praw na drodze sądowej, a więc stanowić będzie naruszenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu, która umożliwia dostęp do sądu podmiotom, które nie są w stanie samodzielnie pokryć całości kosztów związanych z prowadzeniem postępowania sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie podważa ono skutecznie oceny dokonanej przez Sąd I instancji. Zgodnie z dyspozycją art.199 p.p.s.a. strony postępowania ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczegółowy stanowi inaczej. Ustawodawca jako odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony stworzył instytucję pomocy prawnej, której celem jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom (zarówno fizycznym jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Stosownie do brzmienia art.246 §1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie poglądem (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008r., sygn. akt: II OZ 322/08), wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podobny pogląd został wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2008 r. (sygn. akt: I GZ 147/08), gdzie stwierdzono: "Ciężar dowodu, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy". Uwagi te odnoszą się także do kwestii pomocy prawnej w zakresie częściowym. Wyrażony przez orzecznictwo pogląd co do ciężaru dowodu w kwestii przyznania pomocy prawnej jest także ugruntowany w doktrynie: "Zgodnie z art.246 §1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia-gdy wykaże-wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania" (Dauter B., Gruszczyński B., Kabat A., Niezgódka-Medek M., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009 r.). Nadto, z pola widzenia nie może umykać również fakt, że instytucja prawa pomocy jest swoistą formą dotowania przez Skarb Państwa podmiotów, które ze względu na naprawdę nadzwyczaj trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść w pełni wymaganych prawem kosztów postępowania i brak środków finansowych stanowi przeszkodę uniemożliwiającą im dochodzenie swych praw przed sądem. Przechodząc od tych ogólnych rozważań na grunt rozpatrywanej sprawy należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji właściwie ocenił wniosek Skarżącego. Dokonał wnikliwej analizy jego sytuacji majątkowej oraz prawidłowo przedstawił przesłanki, którymi kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Trafnie w tym względzie zwrócił uwagę na takie aspekty sprawy, jak: braki kompletnej dokumentacji źródłowej, dotyczącej kondycji finansowej małżonki skarżącego, oraz obrazującej wysokość miesięcznych obciążeń jego budżetu domowego (mimo stosownych w tym względzie wezwań), jak też nierzetelne ujawnienie posiadanych składników majątku – które w istocie nie pozwoliły na wolną od wątpliwości ocenę rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskującego. W związku z powyższym, skoro wskazane okoliczności nie zostały przez skarżącego wyjaśnione, to Sąd pierwszej instancji zasadnie wywiódł, że wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Za poprawne należy również uznać stanowisko Sądu I instancji wyrażone w kwestii panującego między małżonkami ustroju rozdzielności majątkowej. Stosownie do treści art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu ustanowiona rozdzielność majątkowa małżonków. Zaprezentowany w tym względzie pogląd znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 września 2011r. sygnatura akt I FZ 196/11) Mając na uwadze powyższe, prawidłowo Sąd pierwszej instancji przyjął, że Skarżący nie spełnia przesłanek określonych w art.246 §1 pkt 2 p.p.s.a. do przyznania prawa pomocy w zakresie żądanym. Zażalenie jako niezasadne należało zatem na podstawie art.184 p.p.s.a. w związku z art.197 §2 p.p.s.a. oddalić.