II FZ 844/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. K. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 listopada 2011 r., sygn. akt VIII SA/Wa 996/11 w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 18 sierpnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 22 listopada 2011 r., VIII SA/Wa 996/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił T. K. (dalej: Skarżąca) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Skarżącej na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 18 sierpnia 2011 r., nr [...], wydaną w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Warszawie podał, że wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF Skarżąca wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. 2.2. Postanowieniem z dnia 4 listopada 2011 r. Referendarz sądowy WSA w Warszawie odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. 2.3. W dniu 16 listopada 2011 r. (data złożenia w Sądzie) Skarżąca (reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika) prawidłowo wniosła sprzeciw na w.w. postanowienie, podnosząc, że w jej ocenie zostały spełnione przesłanki do przyznania wnioskowanej pomocy oraz, że Sąd nieprawidłowo przyjął, iż fakt posiadania przez Skarżącą oszczędności w kwocie 30.000 zł czynił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych niezasadnym. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie: 3.1. Odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wniosek Skarżącej dotyczy wpisu od skargi w kwocie 207 zł. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od uregulowanej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Ma ona na celu zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Dlatego też każdorazowo decyzja o przyznaniu prawa pomocy wnioskującemu powinna być poprzedzona wnikliwą analizą jego kondycji finansowej w aspekcie kosztów jakie musi ponieść w związku ze swoim udziałem w sprawie, tak aby instytucja ta stosowana była wyłącznie w odniesieniu do osób, które obiektywnie nie są w stanie ponieść ciężaru finansowego związanego z postępowaniem. 3.2. Uwzględniając powyższe Sąd ocenił, że sytuacja majątkowa Skarżącej nie uzasadniała przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. podmiot wnoszący skargę do sądu administracyjnego powinien partycypować w kosztach związanych z prowadzeniem postępowania, instytucja prawa pomocy ma natomiast charakter wyjątkowy - jest ono przyznawane osobom będącym w trudnej sytuacji materialnej. W ocenie Sądu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie Skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, to odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie narusza prawa. 4. Stanowisko Skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Warszawie Skarżąca (reprezentowana przez pełnomocnika – radcę prawnego) zaskarżyła je w całości i zarzuciła Sądowi pierwszej instancji: (1) naruszenie art. 243 § 1 p.p.s.a. polegające na błędnym przyjęciu, że Skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, mimo iż we wniosku o przyznaniu prawa pomocy wskazała okoliczności uzasadniające zwolnienie jej od kosztów sądowych od wniesionej skargi, (2) błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy polegające na nieprawidłowym przyjęciu, że wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu, skoro brak uiszczenia opłaty sądowej skutkuje tym, że wniesiona przez Skarżącą skarga nie zostanie rozpoznana przez Sąd pierwszej instancji. Wskazując na powyższe zarzuty zażalenia Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości. 4.2. Uzasadniając zażalenie Skarżąca podniosła, że nie można zgodzić się z argumentacją WSA w Warszawie, iż nie wykazała ona, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Skarżąca zwróciła uwagę, że wraz ze skargą złożyła na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku tym wskazała na fakty, które w jej ocenie powodują, że zasługuje na uwzględnienie wniosku i zwolnienie jej od kosztów sądowych od złożonej skargi. Otrzymuje rentę po mężu w wysokości 1.300 zł miesięcznie, ponosi szereg wydatków związanych z utrzymaniem siebie oraz kosztów lokalu, który zajmuje, w tym opłaty za gaz, energię elektryczną. Ponadto, ponosi wydatki związane z zakupem leków oraz wizyt lekarskich. Skarżąca jest osobą w podeszłym wieku, w każdej chwili mogą pojawić się niespodziewane wydatki związane np. z hospitalizacją czy koniecznością zakupu dodatkowych leków. Wówczas na te wydatki Skarżąca będzie musiała spożytkować środki między innymi z posiadanych oszczędności. Ponadto, Skarżąca nie może zgodzić się z twierdzeniem WSA w Warszawie, że wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu. Brak uiszczenia opłaty sądowej skutkuje przecież bezpośrednio tym, że skarga wniesiona przez Skarżącą nie będzie po prostu rozpoznana przez sąd. W konsekwencji jest to przykład ograniczenia prawa do sądu i możliwości rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, dlatego też Skarżąca podtrzymała swoje stanowisko, iż fakt odmowy przyznania prawa pomocy stanowi jednak naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.; dalej w skrócie: Konstytucja RP) i wynikającego z tegoż przepisu prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Zasadnie WSA w Warszawie ocenił sytuację finansową Skarżącej, możliwą do zrekonstruowania na podstawie wniosku o przyznanie prawa pomocy (k. 19-22 akt WSA w Warszawie), jako umożliwiającą jej poniesienie ciężaru partycypacji w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Prawidłowo w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji zbadał zatem zasadność przyznania Skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi, zestawiając z sobą wysokość wpisu i stan majątkowy Skarżącej (s. 2 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia). 5.3. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Sądu pierwszej instancji, że w sytuacji, gdy Skarżącą deklaruje we wniosku o przyznanie prawa pomocy oszczędności w kwocie około 30.000 zł jej sytuacja majątkowa pozwala na poniesienie kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi w kwocie 207 zł. Wbrew twierdzeniom zażalenia Skarżąca, nie wykazała poprzez wskazanie konkretnych okoliczności, że jej obecna sytuacja rodzinna lub zdrowotna (na którą powołuje się ogólnikowo w zażaleniu) wymaga takich nakładów finansowych, w zestawieniu z którymi w.w. wpis od skargi mógłby być oceniony jako prowadzący do uszczerbku w utrzymaniu Skarżącej lub jej rodzony. Należy uwzględnić, że Skarżąca uzyskuje stały przychód z tytułu renty po mężu w kwocie 1.300 zł netto (k. 21 akt WSA w Warszawie), co po odliczeniu wskazanych przez Skarżącą regularnych kosztów utrzymania w kwocie 800 zł (czynsz, gaz butlowy, energia elektryczna, opłata za telefon, leki i wizyty lekarskie) pozostawia kwotę 500 zł na inne cele związane z utrzymaniem. Taka kwota, wydatkowana na jedną osobę, pozwala na poczynienie oszczędności, co w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego może rekompensować uiszczenie w.w. wpisu od skargi. Tym samym partycypacja Skarżącej w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego, nawet jeżeli wymagałaby sięgnięcia po oszczędności, mogłaby być wyrównana w drodze bieżących oszczędności. 5.4. Całkowicie nietrafny jest pogląd Skarżącej, jakoby instytucja wpisów sądowych godziła w konstytucyjne prawo do sądu, przysługujące wszystkim obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej. Jak już powyżej stwierdzono, instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Prawidłowe zastosowanie przez sąd przepisów p.p.s.a. nie może bowiem prowadzić do naruszenia norm Konstytucji RP gwarantujących obywatelowi swobodny dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu (por. postanowienia NSA: z dnia 28 lipca 2011 r., II FSK 1407/11, z dnia 12 stycznia 2012 r., II FZ 876/11 publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11, na które trafnie powołuje się WSA w Warszawie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku; wyrażony tam pogląd aprobuje NSA przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy). 5.5. Reasumując należy stwierdzić, że w świetle treści wniosku o przyznanie prawa pomocy na pełną aprobatę zasługuje ocena Sądu pierwszej instancji, że Skarżąca nie wykazała zasadności przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Co więcej, przedstawiona przez nią sytuacja finansowa uzasadnia wniosek, że może partycypować w kosztach zainicjowanego postępowania sądowoadministracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny zatem zażalenie jako niezasadne oddalił na mocy art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., jak w sentencji.