II GZ 334/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Stanisław Gronowski po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia S. F. Z. w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt I SA/Bk 472/11 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S. F. Z. w B. na informację Zarządu Województwa P. z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie przyznania dotacji postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w B. Objętym zażaleniem postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. oddalił wniosek S. F. Z. w B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi tego S. na informację Zarządu Województwa P. z dnia [...] listopada 2011 r. w przedmiocie dotacji. Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane stronie postępowania administracyjnego w rozumieniu art. 25 p.p.s.a., a więc podmiotowi, który posiada zdolność sądową. S. F. Z. zostało rozwiązane na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w B. XII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego z dnia 27 stycznia 2012 r., sygn. akt BI.XII Ns – Rej. [...]. Postanowieniem tym zarządzono również likwidację z ustanowieniem likwidatora. Wobec tego Sąd I instancji stwierdził, że stowarzyszenie zakończyło wszelką działalność statutową, a w konsekwencji nie posiada ono zdolności sądowej i nie może być stroną postępowania, co skutkuje brakiem podstaw do merytorycznej oceny jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W podstawie prawnej Sąd I instancji podał art. 234 § 1 w zw. z art. 25 § 1 i 3 p.p.s.a. Pismem z dnia 27 kwietnia 2013 r. S. F. Z. odwołało się od powyższego postanowienia formułując w treści tego pisma, że jest to "skarga na bezczynność, wniosek o wyłączenie sędziów i sądu oraz zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa oraz wniosek o całkowite zwolnienie z kosztów i bezpłatną pomoc pełnomocnika z urzędu". W dalszej części pisma stowarzyszenie wskazało, że fakt rozwiązania stowarzyszenia nie powoduje ustania bytu prawnego, gdyż ustaje on dopiero z chwilą prawomocnego wykreślenia stowarzyszenia z Krajowego Rejestru Sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wobec treści pisma stowarzyszenia wniesionego w związku z postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B., którego przedmiotem był wniosek o przyznanie prawa pomocy, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że pismo to stanowi zażalenie na postanowienie, o którym mowa, a którym oddalono wniosek stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Mając na uwadze tak określony przedmiot sprawy uznać należy, że zażalenie zasługuje na uwzględnienie z przyczyn podniesionych w treści jego uzasadnienia. Sąd I instancji uznał, że stowarzyszenie wobec jego rozwiązania prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z dnia 27 stycznia 2012 r., sygn. akt BI XIII Ns – Rej [...], utraciło byt prawny, czego konsekwencją jest brak zdolności sądowej i brak przymiotu strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym, a tylko stronie tego postępowania przysługuje prawo występowania między innymi z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Prawidłowe jest stwierdzenie, że posiadanie przymiotu strony w postępowaniu przed sądem warunkuje możliwość skorzystania z instytucji prawa pomocy, jednakże ustalenie, iż stowarzyszenie wobec jego rozwiązania utraciło byt prawny jest nieprawidłowe wskutek błędnej wykładni przepisów ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855, dalej: prawo o stowarzyszeniach), której Sąd I instancji dokonał pośrednio powołując się na stanowiska wyrażone w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wskazać w tym miejscu należy, że powołane przez Sąd I instancji orzeczenia II OZ 1119/12, II OZ 33/13 i II OSK 3065/12 opierały się w kwestii zdolności sądowej na komentarzu P. Sarneckiego do ustawy prawo o stowarzyszeniach, w którym w zakresie rozwiązania i likwidacji stowarzyszenia komentator stwierdził, że "rozwiązanie stowarzyszenia przez sąd oznacza zakończenie jego wszelkiej działalności. Należy więc przyjąć, że w okresie likwidacji stowarzyszenie już nie istnieje, choć jego wykreślenie z rejestru stowarzyszeń jeszcze nie nastąpiło". Przyjęcie na podstawie powołanego stanowiska, że wobec rozwiązania przez sąd stowarzyszenia i rozpoczęcia postępowania likwidacyjnego powoduje ustanie bytu prawnego stowarzyszenia, a tym samym nie może się ono legitymować przymiotem strony w postępowaniu przed sądem administracyjnym, jak przyjęły to Naczelny Sąd Administracyjny w powołanych orzeczeniach oraz Sąd I instancji w niniejszej sprawie, jest tezą zbyt daleko idącą. W orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego, powołanych również w zażaleniu, z dnia 20 maja 2012 r., sygn. akt II OZ 466/12 i z dnia 14 lipca 2009 r., sygn. akt II FSK 360/08 przyjęto odmienne stanowisko, co do utraty bytu prawnego rozwiązanego stowarzyszenia. Jak bowiem wynika z treści tych orzeczeń fakt likwidacji stowarzyszenia (...) nie powoduje ustania jego bytu prawnego, gdyż ustaje on dopiero z chwilą prawomocnego wykreślenia stowarzyszenia z Krajowego Rejestru Sądowego. W powołanym wyroku o sygnaturze II FSK 360/08 stwierdzono, że "w świetle art. 36 i art. 37 ust. 2 pkt 3 prawa o stowarzyszeniach utratę bytu prawnego stowarzyszenia powoduje dopiero wpis jego wykreślenia (data prawomocności postanowienia o wykreśleniu) co oznacza, że ma on charakter konstytutywny.". Wskazać ponadto należy na orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13 maja 1995 r., sygn. akt I ACr 935/95, w którym Sąd ten stwierdził, że "samo uprawomocnienie się postanowienia zawierającego jakąkolwiek formę unicestwienia zarejestrowanego stowarzyszenia, nie powoduje jeszcze utraty bytu prawnego". Dalej w uzasadnieniu tego orzeczenia stwierdzono, że "nie ulega żadnej wątpliwości, że z chwilą uprawomocnienia się tego postanowienia (postanowienia o rozwiązaniu stowarzyszenia na podstawie art. 31 ustawy prawo o stowarzyszeniach – przypis własny Sądu) otwiera się droga postępowania likwidacyjnego, w trakcie którego stowarzyszenie w dalszym ciągu zachowuje osobowość prawną. Dopiero z chwilą zakończenia likwidacji, likwidator zgłasza sądowi wniosek o wykreślenie stowarzyszenia z rejestru. Dlatego należy uznać, że utratę osobowości prawnej stowarzyszenia może powodować najwcześniej uprawomocnienie się postanowienia sądu o wykreśleniu stowarzyszenia w trybie art. 37 ust. 2 pkt 3 ustawy". Jak zatem wynika z powołanych orzeczeń fakt rozwiązania stowarzyszenia w drodze orzeczenia sądu nie powoduje automatycznej utraty bytu prawnego stowarzyszenia. Samo, bowiem rozwiązanie stowarzyszenia wszczyna postępowanie likwidacyjne, co wynika wprost z treści art. 36 ust. 2 prawa o stowarzyszeniach stanowiącego, że w razie rozwiązania stowarzyszenia przez sąd, zarządza on jego likwidację, wyznaczając osobę likwidatora. Do obowiązków zaś likwidatora należy przeprowadzenie likwidacji, a więc całkowite zakończenie działalności stowarzyszenia, zadysponowanie mieniem stowarzyszenia oraz po zakończeniu likwidacji zgłoszenie sądowi wniosku o wykreślenie stowarzyszenia z Krajowego Rejestru Sądowego – art. 37 ust. 2 pkt 3 prawa o stowarzyszeniach – które, zgodnie z powołanymi stanowiskami Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Apelacyjnego, kończą dopiero byt prawny stowarzyszenia. Podkreślić należy również, że stowarzyszenie w likwidacji nie może prowadzić działalności określonej w statucie. Zachowuje jednak osobowość prawną, traci ją dopiero z chwilą wykreślenia z rejestru (por. Paweł Suski "Stowarzyszenia i fundacje" wydanie 4, biblioteka Prawnika, wydawnictwo Lexsi Nexis, Warszawa 2011 r., s. 302). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji przedwcześnie uznał, iż S. F. Z. wobec jego rozwiązania na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w B., XII Wydziału Gospodarczego Krajowego Rejestru Sądowego, utraciło byt prawny, a tym samym nie ma zdolności sądowej i w konsekwencji nie może występować o przyznanie prawa pomocy. Rzeczą Sądu I instancji będzie, zatem ustalenie czy postępowanie likwidacyjne zostało zakończone wykreśleniem stowarzyszenia z Krajowego Rejestru Sądowego, skutkującego utratą bytu prawnego. Dopiero, bowiem te ustalenia pozwolą na dokonanie oceny wniosku stowarzyszenia w zakresie skuteczności jego wniesienia jako przysługującego stronie postępowania sądowadministracyjnego. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 185 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.