II FZ 769/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Anna Dumas, , , po rozpoznaniu w dniu 11 października 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. P., M. P. i W. P. - "W." s.c. z siedzibą w P. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4 lipca 2012 r. sygn. akt III SA/Po 44/12 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. P., M. P. i W. P. - "W." s.c. z siedzibą w P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia 17 października 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2011 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 4 lipca 2012 r., sygn. akt III SA/Po 44/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił J. P., M. P. oraz W. P. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd wskazał, że postanowieniem z dnia 16 maja 2012 r. referendarz sądowy odmówił wnioskodawcom przyznania prawa pomocy uznając, że nie wykazali oni braku możliwości uiszczenia jakichkolwiek kosztów postępowania, czy też braku możliwości wygospodarowania środków na pokrycie pełnych koszty postępowania związanych z rozpoznaniem wniesionej przez nich skargi. Orzeczenie o przyznaniu prawa pomocy prowadziłoby do ochrony majątku skarżących przed przeznaczeniem go na koszty postępowania, a tym samym do naruszenia zasady równoważności w traktowaniu powinności finansowych. Pismem z dnia 11 czerwca 2012 r. skarżący złożyli sprzeciw od postanowienia referendarza podnosząc m.in., że każda apteka jest zobowiązana do zapewnienia pacjentom pełnego asortymentu leków, co w praktyce oznacza nieustanną konieczność dokupywania leków, ponadto konieczne jest zapewnienie w asortymencie apteki tańszych zamienników leków. Taka sytuacja powoduje wzrost stanu towaru, który w obliczeniach do PIT-36 jest dochodem, podczas gdy w rzeczywistości na skutek przesuniętych terminów płatności za dostawę towaru do apteki, stanowi on ciągle własność hurtowni a nie dochód apteki. Zdaniem wnioskodawców ujawnili oni w postępowaniu cały swój dochód. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał na wstępie na treść art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej P.p.s.a.). Sąd podniósł, że wnioskodawcy wskazali, iż do ich jedynego rachunku bankowego została skierowana egzekucja sądowa oraz administracyjna. Według oświadczenia strony skarżącej egzekucję skierowano do czynnego rachunku bankowego i jest ona skuteczna. W ramach egzekucji sądowej na rachunek komornika sądowego w okresie od czerwca do sierpnia 2011 roku przekazywano do 15.000zł. W ramach egzekucji administracyjnej w miesiącu sierpniu i wrześniu 2011 roku dokonano potrącenia w łącznej wysokości 12.000zł. Ponadto zainteresowani przedłożyli jedynie kserokopie załączników PIT/B sporządzone dla M. P. i J. P. Wyjaśniono przy tym, że udział W. P. wynosi 0% i z tego powodu nie składa on informacji o wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej. Skarżący oświadczyli, że W. P. pobiera emeryturę w wysokości 903zł. Sąd wskazał, że zainteresowani nie przedłożyli historii rachunków bankowych oraz nie udokumentowali wysokości wyegzekwowanych kwot. Jednak z akt sprawy wynika, że przychód pięcioosobowej rodziny w 2011 roku, tylko z jednego źródła przychodu, wyniósł średnio miesięcznie 82.691 zł. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wskazali, że przedstawione wyciągi z konta wskazują na wpływy z NFZ z refundacji oraz za płatności kartą dokonywane w aptece, co jest pokryciem kosztów zakupu towarów, nie zaś dochodem apteki - refundacja części ceny leku refundowanego przez NFZ nie jest dochodem, a jedynie zwrotem poniesionych nakładów i to przekazanych z opóźnieniem bez rekompensaty za oczekiwanie na przekazanie środków finansowych. Wielkość obrotów w danym miesiącu oraz wielkość przepływów pieniężnych jest tylko jedną składową sytuacji dochodowej apteki, a pełen obraz ukazuje się dopiero po analizie kosztów, które w porównaniu z obrotem dają rzeczywisty wynik finansowy apteki. Notowany ujemny wynik finansowy pokazuje bowiem jednoznacznie, że przepływające aktualnie pieniądze przez aptekę nie są de facto własnością wnioskodawców, gdyż nie stanowią dochodu, a ledwie pokrywają ponoszone koszty. Wskazali, że M. i J. P. ujawnili wszystkie swoje dochody, gdyż ich wynagrodzenia za pracę są ujęte w przychodach spółki, przy czym małżonkowie odbierają wynagrodzenie osobiście, stąd kwoty te nie są wyszczególnione na koncie bankowym. Ponadto w ocenie skarżących nie można wymusić na rodzinie, aby zagwarantowane ustawowo środki na zapewnienie minimum socjalnego były przekazywane na opłaty sądowe i Radce prawnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż mimo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. Na wstępie należy wskazać, że zaskarżone postanowienie nie zostało poprawnie uzasadnione. Przede wszystkim z jego treści nie wynika, jakie informacje o swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej przedstawili skarżący we wniosku, a także w odpowiedzi na wezwanie referendarza. Aby takie informacje uzyskać, Naczelny Sąd Administracyjny zmuszony był sięgnąć do tegoż wniosku, odpowiedzi na wezwanie referendarza oraz do uzasadnienia postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 maja 2012 r. Sąd pierwszej instancji wbrew wymogowi płynącemu z art. 141 § 4 P.p.s.a. nie przedstawił w sprawie stanu faktycznego, który był podstawą rozstrzygnięcia. Wskazał jedynie na fakt wydania postanowienia przez referendarza oraz na jeden z argumentów (co wynika z użycia zwrotu "między innymi") skarżących zawarty w sprzeciwie. Postępowanie takie zasługuje na krytykę tym bardziej, że zgodnie z art. 260 P.p.s.a. sprawa rozpoznana postanowieniem referendarza, od którego następnie wniesiono sprzeciw, musi być rozpoznana przez Sąd na nowo. Nie jest więc dla jej rozstrzygnięcia istotne, że referendarz w tej sprawie już postanowienie wydał, ani też nie jest istotne, jaka argumentacja została zawarta przez stronę w sprzeciwie (ewentualnie może ona mieć znaczenie pomocnicze). Sąd pierwszej instancji winien był postąpić tak, jakby sprawa nigdy nie była jeszcze przedmiotem rozpoznania, a więc rzetelnie opisać stan faktyczny sprawy na podstawie dokumentów i oświadczeń znajdujących się w aktach sprawy, dokonać jego oceny oraz odnieść się do argumentacji strony. Rozstrzygnięcie Sądu nie powinno zaś ograniczać się do oceny jednej z tych okoliczności, co więcej, w całkowitym oderwaniu od argumentacji strony. Okoliczności te należy podkreślić, bowiem już w znanym Sądowi pierwszej instancji (bowiem wskazanym w zaskarżonym postanowieniu) orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 października 2011 r. sygn. akt II FZ 550/11 wytknięto te błędy uzasadnienia, odnosząc się do sprawy skarżących dotyczącej innego roku podatkowego, a mającej tożsame postawy faktyczne w kwestii wniosku o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji sporządził uzasadnienie postanowienia w sposób identyczny do postanowienia z dnia 6 lipca 2011 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Po 221/11, mając świadomość błędów uzasadnienie wytkniętych przez Naczelny Sąd Administracyjny ww. postanowieniu z dnia 24 października 2011 r. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie rodziny. Z konstrukcji tych przepisów wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Przepisy te stanowią odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 P.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust.1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 P.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Okoliczności przedstawione przez skarżących nie dawały podstaw do całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie takie byłoby bowiem usprawiedliwione w sytuacji, w której strona nie byłaby w stanie ponieść jakichkolwiek opłat czy wydatków związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Warszawa 2009, str. 696 i n. i powołane tam orzeczenia). Na gruncie niniejszej sprawy sytuacja taka nie ma miejsca. Przede wszystkim istotne w sprawie jest, że przedstawione przez stronę informacje nie dawały pełnego obrazu jej kondycji finansowej. Skarżący nie wykonali wezwania referendarza sądowego z dnia 4 kwietnia 2012 r. w zakresie udokumentowania źródeł i wysokości przychodu za 20011 r., przedłożyli jedynie kserokopię załączników PIT/B sporządzone dla M. P. i J. P. Zapewnienia strony o trudnej sytuacji majątkowej, ogólnikowe i nieudokumentowane nie mogą stanowić podstawy oceny sytuacji majątkowej. Podkreślenia wymaga, że w judykaturze prezentowany jest – podzielany przez Sąd w niniejszej sprawie – pogląd, że podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy, który nie przedstawia żądanych wyjaśnień musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami wynikającymi z jego bierności (por. m. in. postanowienie NSA z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, LEX nr 479142). W tego typu sytuacjach sąd jest bowiem zmuszony do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o niekompletny materiał dowodowy przedłożony przez stronę, który może - tak jak w niniejszej sprawie - okazać się niewystarczający dla wykazania istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze należało stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo zdecydował o oddaleniu wniosków o przyznanie prawa pomocy w sprawie, choć swojego stanowiska poprawnie nie uzasadnił. To zaś skutkować musi oddaleniem zażalenia w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a.