I FZ 421/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA: Maria Dożynkiewicz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 12 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 6 lipca 2012 r. sygn. akt I SA/Kr 324/12 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 5 stycznia 2012 r. nr ... w przedmiocie podatku od towarów i usług za październik 2007 r. postanawia: 1) oddalić zażalenie; 2) nakazać Skarbowi Państwa - Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie zwrócić A. S. kwotę 100 zł (słownie: sto złotych) tytułem nadpłaconego wpisu od zażalenia. Zaskarżonym postanowieniem z 6 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Kr 324/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek A. S. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z 5 stycznia 2012 r. nr ... w przedmiocie podatku od towarów i usług za październik 2007 r. W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych skarżący podał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, z którą od 2005 r. pozostaje w rozdzielności majątkowej, w związku z czym ta nie udostępnia mu informacji dotyczących swej sytuacji finansowej. Wnioskodawca nie posiada rachunków bankowych ani samochodu, prowadzi działalność gospodarczą, która nie przynosi dochodu. Małżonkowie mieszkają w domu o pow. 60 m2, którego właścicielem jest ich syn. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarżący nie wykazał przesłanek zwolnienia od kosztów sądowych, ponieważ nie przedstawił jakichkolwiek dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej członków rodziny pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym oraz nie przedstawił dokumentów uprawdopodabniających brak własnych dochodów, mimo iż był o to wezwany. Na podstawie bardzo lakonicznej treści wniosku o przyznanie prawa pomocy brak było zdaniem WSA możliwości poczynienia jakichkolwiek racjonalnych ustaleń co do rzeczywistej sytuacji finansowej strony. Skarżący nie zadał sobie trudu przybliżenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, a ograniczył się do niezwykle oszczędnego ustosunkowania do poszczególnych punktów wezwania, podkreślając przy tym, że nie prowadzi spisu miesięcznych wydatków rodziny i nie posiada dokumentów potwierdzających jakiekolwiek wydatki. Ponadto skarżący nie przedłożył też wyciągu z kont bankowych żony, jak również jej zeznania podatkowego za 2011 r., wskazując, że nie są mu one dostępne. WSA podkreślił, że rozdzielność majątkowa małżeńska nie stanowi przeszkody w udzieleniu przez żonę skarżącego pomocy finansowej, do której jest ona zobowiązana. Skarżący nie wykazał zaś, że żona pomocy takiej udzielić mu nie może, a wręcz przeciwnie - podał, że znajduje się na jej utrzymaniu. W tych okolicznościach nie przedkładając dokumentów odnoszących się do źródeł dochodu i stanu majątkowego żony, skarżący nie wykazał istnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy. W zażaleniu na postanowienie Sądu pierwszej instancji skarżący wniósł o jego uchylenie oraz przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu zaznaczył, że wyjaśnił przyczyny nieprzedłożenia dokumentów wymaganych przez WSA. W ocenie skarżącego żaden z przepisów prawa nie nakłada na stronę obowiązku przedłożenia dokumentów dotyczących członków rodziny, w tym wyciągów z rachunków bankowych czy zeznań podatkowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Słusznie Sąd pierwszej instancji - po przeanalizowaniu dostępnych w niniejszej sprawie danych - przyjął, iż skarżący nie spełnił warunków przyznania tego prawa określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tymczasem okoliczności, na których skarżący oparł swój wniosek o przyznanie prawa pomocy, zostały jedynie opisane przez skarżącego, ale nie zostały wykazane. Wykazać oznacza zaś bardziej dowieść, udokumentować czy udowodnić niż jedynie oznajmić czy poinformować. Skarżący zdecydowanie unika przedstawienia wymaganych dokumentów potwierdzających jego oświadczenia. Nie uczynił tego ani po wezwaniu, ani na etapie sprzeciwu, ani na etapie zażalenia. Sąd administracyjny natomiast nie może się domyślać i samodzielnie dochodzić, co mogłyby zawierać te dokumenty, jedynie w oparciu o oświadczenia strony. Tym bardziej, że na podstawie samego wniosku nie można mówić o możliwości poczynienia jednoznacznych ustaleń co do rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego, na co wyraźnie wskazał WSA. W świetle art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, podejmowanym na wniosek osoby, w której interesie jest wypełnienie przesłanek przyznania prawa ubogich. Zgodnie z tym przepisem prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Oznacza to, że wyłączona jest na gruncie omawianej instytucji zasada oficjalności, czyli działania sądu z urzędu, więc to wnioskodawca winien przekonać sąd administracyjny o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Niewątpliwie im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy. Podmioty, których nie stać na uiszczenie kosztów postępowania, mają możliwość ubiegania się o prawo pomocy, ale również pod określonymi wymogami. Tymczasem można odnieść wrażenie, że skarżący neguje możliwość oceny jego sytuacji finansowej na podstawie dokumentacji, o której przedstawienie został wezwany. Jednakże zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W świetle zaś art. 256 pkt 2 p.p.s.a. Rada Ministrów określi, w drodze rozporządzenia rodzaje dokumentów źródłowych, o których mowa w art. 255, oraz okresy, za jakie mają być dokumentowane dane o majątku, dochodach i stanie rodzinnym; dokumentami tymi mogą być w szczególności odpisy zeznań podatkowych, wyciągi lub wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, wypisy z rejestrów urzędowych, odpis aktualnych bilansów oraz zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności i otrzymywanych świadczeń. Na tej podstawie Rada Ministrów wydała 16 grudnia 2003 r. rozporządzenie w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. nr 227, poz. 2245), które w § 4 doprecyzowuje, jakie dokumenty mogą w szczególności służyć wyjaśnieniu wątpliwości związanych z danymi przedstawionymi przez wnioskodawcę. Nie jest zatem uzasadnione twierdzenie skarżącego, jakoby Sąd pierwszej instancji nie miał podstaw prawnych do badania jego sytuacji bardziej wnikliwie niż pozwala na to treść wniosku złożonego na formularzu PPF. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji i Sąd drugiej instancji mają do dyspozycji jedynie oświadczenia skarżącego i szczątkową dokumentację, gdy tymczasem już referendarz sądowy WSA wskazywał na konieczność przedstawienia szeregu dokumentów potwierdzających argumentację wnioskodawcy. Skarżący również na podstawie postanowienia referendarza sądowego, jak i postanowienia WSA, miał świadomość, że dokumenty te mogłyby w wiarygodny sposób przybliżyć wiedzę o jego rzeczywistej sytuacji finansowej, skoro jego oświadczenia budziły wskazane w postanowieniu WSA wątpliwości. Należy zgodzić się z poglądem, że sam brak nadesłania dokumentów nie może być podstawą odmowy przyznania prawa pomocy – tak jak wskazał na to Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym przez stronę postanowieniu z 11 maja 2011 r., sygn. akt I FZ 95/11. W takim przypadku należy bowiem ocenić, czy sam wniosek daje podstawę do udzielenia tej pomocy, innymi słowy, czy we wniosku wystarczająco wykazano, że skarżący spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Jak już zaś wyżej wskazano lakoniczne i ogólnikowe sformułowanie wniosku nie dało Sądowi pierwszej instancji podstawy do stwierdzenia ponad wszelką wątpliwość, że skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny i właśnie dlatego skarżący był wzywany do przedłożenia stosownej dokumentacji. Sąd pierwszej instancji wyraźnie na to wskazywał. Brak przedłożenia wymaganej dokumentacji przy zbyt ogólnikowej treści wniosku wiąże się w takiej sytuacji z ryzykiem strony, że prawo pomocy nie będzie jej przyznanie i to strona decyduje, czy dołoży starań i wykaże wymaganą przesłankę czy nie. W zażaleniu skarżący poruszył również kwestię weryfikacji stanu finansowego jego żony, mimo rozdzielności majątkowej istniejącej między małżonkami. W świetle art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788) małżonkowie są zobowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Jak zaś podkreśla się w orzecznictwie obowiązek ten jest niezależny od rodzaju ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Skoro strona twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jej praw, to istnieje konieczność oceny nie tylko, czy może samodzielnie sfinansować swój udział w postępowaniu, ale i czy pomoc, której może udzielić jej rodzina, jest wystarczająca na zabezpieczenie tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona postępowania nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Pozostawanie skarżącego we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną usprawiedliwia ocenę możliwości płatniczych w odniesieniu do sytuacji majątkowej całej rodziny. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się bowiem, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Skarżący błędnie przyjmuje natomiast, że rozdzielność majątkowa małżeńska uniemożliwia uzyskanie i podanie informacji o sytuacji majątkowej żony, a więc winna prowadzić do pominięcia okoliczności związanych z majątkiem i finansami jego żony w ocenie jego sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej. Co do zasady należy zgodzić się z poglądem wyrażonym w powołanym przez skarżącego w zażaleniu postanowieniu NSA z 14 września 2011 r., sygn. akt II FZ 349/11, że działanie osoby trzeciej nie może automatycznie przesądzać o braku możliwości przyznania prawa pomocy stronie postępowania. W niniejszej sprawie mamy jednak do czynienia z sytuacją, gdzie brak informacji od osób trzecich jest jedynie jednym z elementów wpływających na ocenę sytuacji skarżącego. Przecież Sąd pierwszej instancji podkreślił, że skarżący nie przedstawił nawet dokumentacji dotyczącej jego samego, a i sam wniosek nie dawał podstaw do poczynienia jakichkolwiek racjonalnych ustaleń co do rzeczywistej sytuacji finansowej strony. Trafnie wobec tego Sąd pierwszej instancji uznał, że bierność skarżącego w zakresie dokładnego i wiarygodnego wyjaśnienia jego sytuacji majątkowej uniemożliwiła pełną ocenę tej sytuacji. Nie budzi wątpliwości stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu, że skarżący nie wykazał, iż spełnia przesłankę wskazaną w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., co implikowałoby konieczność udzielenia pomocy ze środków budżetowych. Z uwagi na powyższe oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji. O zwrocie nienależnie uiszczonego wpisu od zażalenia zarządzono na podstawie art. 225 p.p.s.a.