I OZ 1001/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Wiśniewska, , , po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia R. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 grudnia 2012 r., sygn. akt II SA/Po 612/12 odrzucające wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi R. K. na pismo Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2012 r., nr [...] w przedmiocie udzielenia Zarządowi Zasobów Komunalnych pełnomocnictwa do występowania w imieniu Prezydenta Miasta p o s t a n a w i a: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 6 grudnia 2012 r., sygn. akt II SA/Po 612/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił wniosek R. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na pismo Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2012 r., nr [...] w przedmiocie udzielenia Zarządowi Zasobów Komunalnych pełnomocnictwa do występowania w imieniu Prezydenta Miasta. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że postanowieniem z dnia 6 września 2012 r. Sąd odrzucił skargę R. K.. Postanowienie to od dnia 16 października 2012 r. stało się prawomocne. Następnie postanowieniem z dnia 11 października 2012 r. odmówiono skarżącemu uzupełnienia postanowienia odrzucającego skargę. W dniu 25 października 2012 r., tj. po uprawomocnieniu się postanowienia o odrzuceniu skargi, skarżący złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Rozpoznając przedmiotowy wniosek, Sąd pierwszej instancji uznał, że był on spóźniony, a przez to niedopuszczalny. Powołując się na art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270) zwanej dalej "P.p.s.a.", Sąd stwierdził, że aby doszło do merytorycznego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy muszą zostać spełnione łącznie dwa warunki. Po pierwsze, strona musi wystąpić do sądu ze stosownym wnioskiem, po drugie, wniosek ten musi zostać złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. W przedmiotowej sprawie skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w dniu 25 października 2012 r., a więc po uprawomocnieniu się postanowienia o odrzuceniu skargi, co nastąpiło od 16 października 2012 r. Złożenie natomiast przez skarżącego wniosku o uzupełnienie postanowienia o odrzuceniu skargi w terminie otwartym do wniesienia skargi kasacyjnej, nie miało wpływu na bieg tego terminu. Podsumowując Sąd podkreślił, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został złożony "w toku postępowania", gdyż wpłynął po terminie do złożenia skargi kasacyjnej. Ponadto z treści wniosku nie wynika, aby skarżący miał się ubiegać o przyznanie adwokata właśnie w celu sporządzenia skargi kasacyjnej wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu (ewentualnie skargi o wznowienie postępowania). W ocenie Sądu skarżący raczej dąży do zakwestionowania postanowienia z dnia 11 października 2012 r. o odmowie uzupełnienia postanowienia odrzucającego skargę. R. K. wniósł na powyższe postanowienie zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego, podnosząc, że nieprzyznanie mu prawa pomocy jest rażąco sprzeczne z prawem i uniemożliwia mu wniesienie skargi kasacyjnej. Wskazał, że w trakcie postępowania celowo nie wnosił o ustanowienie adwokata, z uwagi na złożony wniosek o uzupełnienie postanowienia. W jego ocenie gdyby Sąd uzupełnił postanowienie, to nie musiałby on wnosić skargi kasacyjnej. Ponadto nieuzupełnienie przez Sąd postanowienia spowodowało, że "termin do wniesienia odwołania kasacyjnego uległ przesunięciu". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 243 § 1 pkt 1 zd. 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. Z powyższej regulacji wynika, że wniosek ten składać można dopóki trwa postępowanie sądowe. Zasadniczym problemem procesowym zaistniałym w przedmiotowej sprawie jest ustalenie, czy złożony przez skarżącego wniosek o przyznanie prawa pomocy został złożony w "toku postępowania" w rozumieniu art. 243 § 1 P.p.s.a. Na wstępie wskazać należy, że brak jest jednolitego stanowiska w orzecznictwie w kwestii, co należy rozumieć pod pojęciem "tok postępowania". Zgodnie z pierwszym poglądem, przez określenie "tok postępowania" należy rozumieć także postępowanie zainicjowane przez stronę po uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. Co do zasady będzie to miało miejsce, kiedy strona połączy swój wniosek o przyznanie prawa pomocy z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia środka odwoławczego od prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie. Złożenie wniosku o przywrócenie terminu może bowiem spowodować nadanie toku sprawie zakończonej prawomocnie wskutek uznania, że termin do wniesienia środka odwoławczego został uchybiony, lecz bez winy strony (por. postanowienia NSA z dnia: 21 marca 2006 r., sygn. akt I OZ 346/06; 28 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 745/09; 20 stycznia 2011 r., sygn. akt I GZ 4/11; 17 października 2012 r., sygn. akt I OZ 776/12). Zgodnie natomiast z drugim poglądem, jeżeli strona postępowania złoży wniosek o przyznanie prawa pomocy po uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie, wniosek ten powinien zostać odrzucony jako niedopuszczalny. Stwierdzenie prawomocności orzeczenia kończącego postępowanie oznacza, że sprawa sądowoadministracyjna nie będzie sprawą rozpoznawaną przez sąd, a w rezultacie nie będzie też sprawą w toku (por. postanowienia NSA z dnia: 20 października 2005 r., sygn. akt II FZ 653/05, OSP 2006, z. 9, poz. 103; 25 maja 2006 r., II GZ 51/06; 4 lipca 2006 r., sygn. akt II OZ 684/06). Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że przypadek każdego wniosku o przyznanie prawa pomocy rozpatrywany musi być indywidualnie na podstawie okoliczności faktycznych i prawnych danej sprawy. W przedmiotowej sprawie skarżący R. K. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w dniu 25 października 2012 r., tj. po uprawomocnieniu się postanowienia o odrzuceniu skargi, które to postanowienie stało się prawomocne od dnia 16 października 2012 r. We wniosku tym podał jedynie, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, nie przejawił jednak w nim woli wzruszenia prawomocnego postanowienia odrzucającego skargę przez złożenie skargi kasacyjnej, ani nie złożył wniosku o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności. W zażaleniu natomiast wskazał, że z uwagi na złożenie przez niego wniosku o uzupełnienie postanowienia o odrzuceniu skargi, termin do wniesienia środka zaskarżenia uległ przesunięciu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższe okoliczności faktyczne sprawy przemawiają za uznaniem, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie został złożony w toku postępowania w rozumieniu art. 243 § 1 P.p.s.a. Zarzut skarżącego na etapie składania zażalenia, że celowo nie wnosił on o przyznanie mu adwokata, gdyż czekał na rozstrzygnięcie Sądu w kwestii rozpatrzenia wniosku o uzupełnienie postanowienia nie znajduje swojego usprawiedliwienia. Skarżący został prawidłowo pouczony o dopuszczalności, terminie i sposobie zaskarżenia postanowienia o odrzuceniu skargi, jak również o możliwości wniesienia na tym etapie postępowania wniosku o przyznanie prawa pomocy (k. 54 akt sądowych). Z uprawnienia tego skarżący – jak sam podkreślił w zażaleniu – celowo nie skorzystał, zatem pozbawił siebie możliwości skutecznego zaskarżenia niekorzystnego w stosunku do jego osoby orzeczenia Sądu pierwszej instancji. Podkreślić również należy, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie stronom niebędącym w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Jednocześnie prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (por. m. in. postanowienia NSA z dnia: 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/2007; 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/2009; 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/2009). Biorąc pod uwagę okoliczności faktyczne i prawne przedmiotowej sprawy, Sąd pierwszej instancji nie naruszył gwarantowanego w Konstytucji i powołanej Konwencji prawa do sądu, gdyż prawidłowo rozpatrzył wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy i odrzucił go jako niedopuszczalny. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.