II OZ 172/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Mazur po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D.W. i M.W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 23 stycznia 2013 r. sygn. akt II SA/Wr 275/12 odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D.W., M.W., J.W. i M.W. o wymierzenie Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w Trzebnicy grzywny za niewykonanie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 11 marca 2009 r. sygn. akt II SA/Wr 177/04 postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 23 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Wr 275/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił przyznania prawa pomocy D. W. i M. W. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. W., M. W., J. W. i M. W. o wymierzenie Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w Trzebnicy grzywny za niewykonanie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 11 marca 2009 r. sygn. akt II SA/Wr 177/04. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że postanowieniem z dnia 23 lipca 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił D. i M. W. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym z uwagi na to, że strona nie wskazała udokumentowanych okoliczności motywujących niemożność poniesienia kosztów postępowania. Nie przedłożono także stosownych dokumentów na skutek wezwania w tym przedmiocie czy też na etapie złożenia sprzeciwu. Podniesione przez wnioskodawców okoliczności, na których oparli swój wniosek o przyznanie prawa pomocy (niemożność uiszczenia żadnych kosztów postępowania, fakt zadłużenia), zostały w istocie jedynie opisane, ale nie wykazane. Następnie postanowieniem z dnia 25 września 2012 r., sygn. akt II OZ 800/12 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie wnioskodawców na to postanowienie, podzielając argumentację Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. Po ponownym wezwaniu skarżących do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł (pisma z dnia 3 października 2012 r.) skarżący powtórnie złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazali, że uzyskiwany przez nich łącznie dochód wynosi 1.840 zł, a wśród posiadanych składników majątkowych wymienili udziały we własności działek gruntu. Dodali, że nie korzystają z niczyjej pomocy finansowej, nie mają oszczędności i konta bankowego, a swoje wydatki określili jako: opłata za energię elektryczną - 200-300 zł i za wodę – 50 zł. Dodali, że na zakup lekarstw potrzebowaliby kwotę 300-400 zł, ale nie posiadają takich środków. Nie mają pieniędzy na zakup obuwia. Nadto wskazali, że na sporządzenie kserokopii dokumentów w prowadzonych przez siebie sprawach przed Sądem wydają około 1.000 zł. W piśmie z dnia 2 grudnia 2012 r. oświadczyli, że nie ujawnią danych o kredycie oraz rachunków za lekarstwa, bowiem są to chronione dane osobowe. Wskazali, że nie mają obowiązku tłumaczyć się komukolwiek z tego, na co przeznaczają swój dochód. Poinformowali, że muszą opłacić koszty sądowe w łącznej wysokości 1.400 zł, koszt korespondencji do każdej ze spraw to 100 zł, a nadto mają do spłaty kredyt w wysokości 4.000 zł zaciągnięty na opłacenie wynagrodzenie zawodowego pełnomocnika, który sporządził im skargi kasacyjne w innych postępowaniach sądowoadministracyjnych. Postanowieniem z dnia 12 grudnia 2012 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił wnioskodawcom przyznania prawa pomocy. Orzeczenie to doręczono skarżącym w dniu 3 stycznia 2013 r., a w dniu 9 stycznia 2013 r. skarżący złożyli sprzeciw od tego postanowienia, na skutek czego utraciło ono moc. Wydając zaskarżone w niniejszej sprawie postanowienie Sąd I instancji stwierdził, że w rozpoznawanym obecnie przez Sąd przypadku intencją skarżących jest, aby Sąd zwolnił ich z kosztów sądowych, czyli wpisu sądowego od skargi ustalonego w kwocie 200 zł. Zważyć jednak należy, że kwestia tego żądania została prawomocnie rozstrzygnięta przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 25 września 2012 r. (sygn. akt II OZ 800/12). Wobec Sąd przyjął, że kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wnioskiem nowym, ale wnioskiem złożonym w trybie art. 165 p.p.s.a., czyli zmierzającym do weryfikacji poprzedniego postanowienia wskutek zmiany okoliczności (prawnych lub faktycznych) sprawy. Nie jest bowiem możliwe złożenie nowego wniosku dotyczącego kwestii już rozstrzygniętej (por. postanowienie NSA z 15 kwietnia 2008 r., sygn. akt II FZ 106/08 oraz postanowienie NSA z 6 maja 2008 r., sygn. akt I OZ 308/08). Sąd I instancji wyjaśnił, iż przesłanki wymienione w art. 246 p.p.s.a. mają charakter dynamiczny i ich późniejsze wystąpienie może powodować, również w przypadku uprzedniego prawomocnego oddalenia wniosku strony o przyznanie prawa pomocy, konieczność udzielenia tego prawa w odpowiednim zakresie. Stąd też kolejny wniosek strony o przyznanie prawa pomocy, złożony po uprawomocnieniu się poprzedniego postanowienia oddalającego takie żądanie, nie podlega odrzuceniu, tylko merytorycznemu rozpoznaniu. Sąd I instancji stwierdził, że obowiązkiem skarżących było wykazanie, że nie są oni w stanie ponieść wydatku w kwocie 200 zł bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a nadto wykazanie, że między poprzednim rozpoznaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy, a datą złożenia ponownego wniosku w tym przedmiocie doszło do takiej zmiany okoliczności, która aktualnie uzasadniałaby przyznanie wnioskodawcom prawa pomocy. W ocenie Sądu I instancji, ze złożonych przez skarżących dokumentów (wniosek na formularzu i towarzyszące mu pismo) nie wynika, aby sytuacja majątkowa skarżących uległa pogorszeniu, które uzasadniałoby przyznanie im prawa pomocy. W poprzednio złożonym wniosku (w dniu 4 maja 2012 r.) wnioskodawcy podali, że ich łączny dochód miesięczny wynosi 2.523 zł, a we wniosku złożonym w dniu 18 października 2012 r. wskazali, że dochód ten wynosi 1.840 zł. Sąd I instancji wskazał, iż z niejasnych wyjaśnień towarzyszących formularzowi można wnioskować, że zmniejszenie dochodu wynika z faktu istnienia zajęć komorniczych na świadczeniach emerytalnych wnioskodawców. Na podobnym poziomie kształtują się podane przez wnioskodawców opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę i leki (we wniosku z 4 maja 2012 r. ok. 470-880 zł, a we wniosku z 3 października 2012 r. około 550-750 zł). Wnioskodawcy nie przedstawili dokumentów źródłowych na poparcie wysokości ponoszonych wydatków na utrzymanie. W tym stanie rzeczy Sąd stwierdził, że nie zostało przez skarżących wykazane, iż nie są w stanie ponieść kosztów sądowych w wysokości 200 zł w zainicjowanym przez siebie postępowaniu, a co za tym idzie nie wykazano istnienia takich okoliczności, które uzasadniałyby uchylenie lub zmianę prawomocnego postanowienia Sądu w tym przedmiocie. W ocenie Sądu I instancji, skoro na skarżących spoczywał obowiązek wykazania, że ich sytuacja materialna zmieniła się tak, że nie są w stanie pokryć kosztów postępowania, a skarżący ani we wniosku, ani w kolejnych pismach tego nie wykazali, to należało odmówić im przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyli D. W. i M. W., wnosząc o jego uchylenie, zmianę i przyznanie prawa pomocy, gdyż nie są w stanie opłacić żadnej sprawy, a wydane postanowienia Sądu są niesprawiedliwe i pozbawiają ich prawa do dochodzenia swoich roszczeń. Naczelny Sad Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać należy, że art. 165 p.p.s.a. stanowi, iż postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zgodnie z tym przepisem postanowienia prawomocne, czyli takie od których nie przysługuje już stronie środek zaskarżenia wydane w toku postępowania i niekończące sprawy, mogą być uchylone lub zmienione jedynie wówczas, gdy zmieniły się okoliczności faktyczne, które stanowiły podstawę wydanego orzeczenia. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" w rozumieniu art. 165 p.p.s.a. należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, a którego zmiany domaga się strona. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w okolicznościach niniejszej sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu prawidłowo zastosował art. 165 p.p.s.a. i wniosek skarżących z dnia 18 października 2012 r. o przyznanie prawa pomocy potraktował jako wniosek o zmianę postanowienia tego Sądu z dnia 23 lipca 2012 r. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z konstrukcji powołanego przepisu wynika zatem, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zawsze zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, Lex 552404). Skarżący, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien bowiem liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Rację ma Sąd I instancji twierdząc, że skarżący nie wykazali że nie są w stanie ponieść kosztów niniejszego postępowania sądowego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie wskazał, że analiza wniosku o przyznanie prawa pomocy nie pozwala w pełni ocenić sytuacji finansowej skarżących, co czyni przyznanie prawa pomocy niemożliwym. W tym miejscu zwrócić należy uwagę, że Sąd I instancji pismem z dnia 9 listopada 2012 r. wezwał wnioskodawców do uzupełnienia danych dotyczących ich sytuacji materialnej, m. in. dokumentów potwierdzających fakt swojego zadłużenia (kredyt) i jego wysokość; dowodów potwierdzających ponoszenie kosztów sądowych w deklarowanych wysokościach, dowodów potwierdzających, iż nie posiadają zdolności kredytowych; sprecyzowania i udokumentowania wysokości miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem siebie i domu (opłaty za gaz, energię eklektyczną, czynsz, wodę, wywóz śmieci, koszt lekarstw itd.). Wskazanie dochodów wnioskodawców i innych osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, jednakże bezskutecznie. Brak wskazania powyższych okoliczności uniemożliwił Sądowi ocenę sytuacji majątkowej skarżących i stwierdzenie, że poniesienie przez nich kosztów sądowych wiązałoby się z uszczerbkiem uzasadniającym przyznanie prawa pomocy, co wyłącza przyznanie im tego prawa we wnioskowanym zakresie. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 197 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji