I SA/Wa 1633/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Dargas Sędziowie WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.) WSA Joanna Skiba Protokolant referent stażysta Zbigniew Dzierzęcki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 listopada 2012 r. sprawy ze skargi H.J. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej oddala skargę. Decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r., nr [...]) Minister Skarbu Państwa, po rozpatrzeniu odwołania H. J. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2012 r., nr [...] odmawiającej skarżącej prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. Z. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej – utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Zaskarżona decyzja Ministra Skarbu Państwa została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy. Wnioskiem z dnia 30 grudnia 2008 r. H. J. (zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia [...] lipca 2011 r., sygn. akt [...] spadkobierczyni po A. Z.) wystąpiła o przyznanie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. Z. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości K., województwo [...]. W postępowaniu administracyjnym ustalono, że A. Z. miała we wsi K. dom mieszkalny z 1941 r., dwie stodoły z 1917 r. i działkę o pow. [...] ha (co wynika z zaświadczenia [...] Komitetu Wykonawczego Rejonu [...] z dnia 10 marca 2003 r.). Z kolei, w oświadczeniu z dnia 25 marca 2009 r. M. C. i R. Z. stwierdzili, że A. Z. utraciła w 1950 r. na rzecz kołchozu "[...]"[...] ha ziemi wraz ze stodołą na zboże o pow. [...] m². Wojewoda wskazał, że podobny stan faktyczny wynika także z protokołu przesłuchania H. J. z dnia 23 kwietnia 2010 r., w którym oświadczyła że A. Z. była właścicielką nieruchomości położonej poza granicami obecnej RP oraz że opuściła ww. nieruchomość w 1958 r. udając się do Polski (fakt repatriacji w dniu [...] maja 1958 r. wynika również z Karty Ewidencyjnej Repatrianta). H. J. oświadczyła ponadto, że wszystkie grunty oraz zabudowania będące własnością A. Z. zostały wcielone do kołchozu w 1950 r., natomiast fakt opuszczenia przez jej matkę Kresów Wschodnich wynikał z obawy wywózki na Sybir oraz pogarszających się warunków życia. Następnie organ pierwszej instancji powołał się na oświadczenie C. G. M. i B. L. A. z dnia 18 września 2011 r. (poświadczonego notarialnie i złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej), z którego wynika, że A. Z. była właścicielką nieruchomości położonych we wsi K., w tym domu mieszkalnego, stodoły dla bydła, stodoły na zboże oraz ogółem [...] ha ziemi. W oparciu o powyższe dokumenty Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r., nr [...] odmówił H. J. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. Z. nieruchomości w miejscowości K., gmina S., powiat [...], tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie organu wojewódzkiego A. Z. nie pozostawiła nieruchomości poza obecnymi granicami RP. Majątek wyżej wymienionej został bowiem w 1950 r. w całości wcielony do kołchozu, a ona repatriowała się do Polski w 1958 r., tj. w chwili, gdy nie dysponowała już prawem własności do nieruchomości. Ponadto, zdaniem Wojewody, A. Z. nie została zmuszona do opuszczenia Kresów Wschodnich, co stanowi kolejną (obok braku własności nieruchomości) przesłankę uzasadniającą odmowę potwierdzenia prawa do rekompensaty. W odwołaniu od decyzji z dnia [...] kwietnia 2012 r. H. J. nie zgodziła się z argumentacją organu wojewódzkiego twierdząc, że fakt iż jej matka w 1958 r. (w chwili repatriacji) nie posiadała już własności nieruchomości w K. jest bezpośrednio związany z wybuchem II wojny światowej, wcielenie ziemi do kołchozu było zaś formą represji. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r., nr [...] utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Za bezsporny Minister uznał fakt dysponowania przez A. Z. tytułem własności do nieruchomości (gruntów oraz zabudowań) we wsi K. Organ odwoławczy stwierdził jednak, że majątek A. Z. został znacjonalizowany w 1950 r. podczas organizacji kołchozu "[...]" (oświadczenie M. C. i R. Z. z dnia 25 marca 2009 r. oraz protokół przesłuchania H. J. z dnia 23 kwietnia 2010 r.). Okoliczność, że w chwili opuszczenia swojego dotychczasowego miejsca zamieszkania w 1958 r. A. Z. nie była już właścicielką nieruchomości wyłącza możliwość potwierdzenia prawa do rekompensaty. Na poparcie powyższego twierdzenia Minister powołał się na orzecznictwo, w tym na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04. Zdaniem organu II instancji niewykazanie choćby jednej z przesłanek przewidzianych w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) wiąże się z odmową potwierdzenia prawa do rekompensaty. W tej sytuacji kwestia, czy A. Z. opuszczając swoje nieruchomości działała pod wpływem przymusu, czy też nie, ma drugorzędne znaczenie. Niemniej jednak organ stwierdził, że z materiału dowodowego nie wynika, aby A. Z. była zmuszona do opuszczenia byłego terytorium RP na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. W ocenie Ministra powołane przez H. J. okoliczności dotyczące wyjazdu jej spadkodawczyni do Polski w 1958 r. wynikały z utraty prawa własności do nieruchomości oraz podyktowane były chęcią poprawy warunków życia. Okoliczności te nie dają podstaw do przyjęcia, że opuszczenie nastąpiło z przyczyn bezpośrednio związanych z wojną. Skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła H. J. twierdząc, że z oświadczenia świadków M. C. i R. Z. wynikało, że A. Z. była właścicielką [...] ha ziemi waz z zabudowaniami, z czego nieodpłatnie do kołchozu wcielono jedynie [...] ha ziemi w tym [...] ha łąki oraz stodołę o pow. [...] m². Pozostałe [...] ha ziemi (wraz z zabudowaniami, z wyjątkiem stodoły o pow. [...] m²) matka – A. Z. "wynajmowała" i uprawiła do wyjazdu w 1958 r. podczas drugiej repatriacji. Skarżąca wyjaśniła również, że powodem opóźnienia wyjazdu repatriacyjnego była choroba serca matki (po tym jak na jej oczach zabili jej męża) oraz małe dzieci. Dodała, że w 1950 r. A. Z. złamała kręgosłup. W międzyczasie do wojska powołano brata skarżącej – L. Z. W skardze H. J. opisała ponadto życie na tamtych terenach zaraz po wojnie twierdząc, że wszystkie działania miały postać represji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Ustosunkowując się do zarzutów skargi, Minister podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie sądowoadministracyjnej skarżąca – H. J. oświadczyła, że w dniu repatriacji w 1958 r. A. Z. była właścicielką nie przyjętego do kołchozu gospodarstwa o pow. [...] ha. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji prowadzona na podstawie art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 169 ze zm.) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. –Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) doprowadziła do uznania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ decyzja ta, jak również ją poprzedzająca, nie naruszają obowiązującego prawa. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji są przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U Nr 169, poz. 1418 ze zm.) - dalej: "ustawa zabużańska" Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 tej ustawy określa ona zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie tzw. "układów republikańskich" z 1944 r. i umów enumeratywnie w ustawie wymienionych (art. 1 ust. 1 i 1a). Prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 1 ust. 2). Zgodnie zaś z art. 2 "ustawy zabużańskiej" prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1; 2) posiada obywatelstwo polskie. Zgodnie z wyrokami sądów administracyjnych w porównywalnych sprawach (wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie: sygn. I SA/Wa 2020/05, I SA/Wa 715/08, I SA/Wa 299/10, I SA/Wa 1512/08, I SA/WA 1083/11) łączne spełnienie wszystkich wymogów wynikających z art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. jest konieczne i decydujące w kwestii potwierdzenia prawa do rekompensaty. Dokonując oceny stanu faktycznego i prawnego sprawy, Sąd stwierdził, że organy administracji słusznie przyjęły, iż matka skarżącej – A. Z. nie spełnia powyższych przesłanek, co w konsekwencji prowadzi do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej – H. J. Z materiału dokumentacyjnego znajdującego się w aktach sprawy wynika, że A. Z. opuściła przedmiotową nieruchomość dopiero w maju 1958 r. (dowód: Karta Ewidencyjna Repatrianta nr [...] z [...] maja 1958 r.). Tym samym w niniejszej sprawie nie miało miejsca opuszczenie byłego terytorium RP przez właścicielkę mienia A. Z. na podstawie układów lub umów wskazanych w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Zatem, w niniejszym postępowaniu należy ocenić, czy zaistniała w sprawie przesłanka wynikająca z przepisu art. 1 ust. 2 "ustawy zabużańskiej", tj. czy opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nastąpiło na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. W ocenie Sądu, z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie jednoznacznie wynika, że przedwojenny właściciel nieruchomości A. Z. nie została zmuszona do opuszczenia swojego majątku po 1 września 1939 r., z przyczyn związanych bezpośrednio z rozpoczętą wojną. Należy bowiem wskazać, że skarżąca jako przyczynę późniejszego opuszczenia przez matkę byłych terenów RP wskazała na chorobę matki, powołanie do wojska brata skarżącej – L. Z., a także ciężkie życie na tamtych terenach zaraz po wojnie. Zdaniem skarżącej wszystkie opisane przez nią okoliczności (w tym wcielenie majątku A. Z. do kołchozu) miały postać represji. Zdaniem Sądu z takim stanowiskiem zgodzić się nie można. Sąd nie podważa faktu dyskryminacji osób narodowości polskiej zamieszkałych na terytorium ZSRR, przez chociażby zastraszanie, lecz nie wynikało to w niniejszej sprawie bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r., a ze świadomej polityki państwa radzieckiego, którego celem była m.in. likwidacja własności indywidualnej i kolektywizacja rolnictwa. Podkreślić należy, że nie wszystkie repatriacje, które nastąpiły po II wojnie światowej, zgodnie z wolą ustawodawcy, mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. Przyjęcie innej koncepcji czyniłoby zbędność powyższego przepisu. Należy bowiem odróżnić zdarzenia będące bezpośrednim skutkiem wojny, których dotyczy art. 1 ustawy, od zdarzeń, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni, co miało miejsce w niniejszej sprawie. W konsekwencji Sąd uznał, wbrew stanowisku strony, że choroba matki i złe warunki życia, będące przyczyną podjęcia decyzji o repatriacji w 1957 r. (data złożenia dokumentów), nie spełniają przesłanki przymusu związanego z wojną rozpoczętą w 1939 r. Jak podkreślił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie sygn. akt. I SA/Wa 1512/08, innych wymogów, niż opisane w art. 1 i 2, przepisy cytowanej ustawy nie przewidują. Przepisy te zaś są oczywiste i jasne i z tego powodu - co podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 lipca 2008 r. (sygn. akt I OSK 1087/07, niepubl.) – sięgnięcie w ich przypadku do wykładni innej aniżeli gramatyczna jest nieuprawnione. Zatem wykładnia rozszerzająca, przyznająca prawo do rekompensaty nie tylko osobom spełniającym warunki wyżej opisane byłaby, wobec oczywistości i jasności przepisów ustawy nieprawidłowa. Ponadto wskazać należy, że zgodnie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04 rekompensata za pozostawienie mienia, w związku z działaniami wojennymi, poza obecnym terytorium RP nie ma charakteru czysto odszkodowawczego. W założeniu, kompensacja ta ma przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym, umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Kompensacja ta była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli Rzeczypospolitej Polskiej narodowości polskiej i żydowskiej, którzy decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej, manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim. Miała ona zatem zrekompensować niedogodności związane z koniecznością szybkiego opuszczenia domu spowodowaną działaniami wojennymi, ułatwić ponowny start życiowy w nowym miejscu i okolicznościach oraz w pewien sposób "wynagrodzić" przywiązanie do państwa Polskiego, silniejsze od potrzeby zachowania własnego majątku. W przypadku skarżącej żadna z tych funkcji rekompensaty nie miałaby zastosowania, gdyż A. Z. nie opuściła swojego majątku w związku z przyczynami, o których mowa w art. 1 "ustawy zabużańskiej", a te okoliczności miały podstawowe znaczenie w niniejszej sprawie, co z kolei wynika z art. 2 pkt 1 tej ustawy. Ponadto Sąd zauważa, że z zaświadczenia [...] Komitetu Wykonawczego Rejonu [...] z dnia [...] marca 2003 r., wynika że A. Z. posiadała działkę o pow. [...] ha, (według oświadczeń świadków [...] ha, albo [...] ha). Jak zeznała skarżąca w protokole przesłuchania z dnia 23 kwietnia 2010 r. w 1950 r. całą nieruchomość opisaną przez nią w protokole (budynek mieszkalny, stodoła, obora, ziemia koło domu o pow. [...] ha, trochę dalej o pow. [...] ha, w tym [...] ha łąki) władze radzieckie znacjonalizowały i przekazały na rzecz kołchozu. W tej sytuacji, należy przychylić się do stanowiska organów, że w takiej sytuacji nie można więc mówić o zaistnieniu przesłanki "pozostawienia mienia", o której mowa w art. 1 ust. 1 w związku z ust. 2 powołanej ustawy. Podkreślił to wyraźnie Trybunał Konstytucyjny stwierdzając, że "naturalnym warunkiem dla powstania (...) uprawnień było przysługiwanie zabużanom praw własności lub innych praw majątkowych (...) w odniesieniu do mienia pozostawianego poza powojennymi granicami Polski. Istnienie tego wymogu mieści się immanentnie w pojęciu "pozostawienia mienia". W tym kontekście trudno uznać składniki mienia objęte nacjonalizacją lub komunalizacją przed momentem repatriacji za "nieruchomości pozostawione" (...)" (zob. wyrok TK z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04, OTK-A 2004/11/117). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie oraz na rozprawie sądowoadministracyjnej H. J. oświadczyła, odmiennie aniżeli w trakcie postępowania administracyjnego, że jej matka A. Z. w dniu repatriacji w 1958 r. pozostawała właścicielką gospodarstwa o pow. [...] ha, gdyż ono nie zostało przejęte do kołchozu. W ocenie Sądu podstawowe znaczenie w przedmiotowej sprawie miała jednak okoliczność, że repatriacja A. Z. nastąpiła w 1958 r. i nie miała bezpośredniego związku z żadną przyczyną wymienioną w art. 1 "ustawy zabużańskiej". Podsumowując, uznać należy, że organy administracji prawidłowo wywiodły, w oparciu o materiał dokumentacyjny sprawy, że skarżącej nie przysługuje prawo do rekompensaty, tym samym decyzje organów nie naruszają przepisów prawa. Mając na uwadze wszystkie wskazane wyżej okoliczności Sąd, na mocy art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. ----------------------- 7