IV SA/Gl 391/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz-Kunicka Protokolant st. sekr. sąd. Arkadiusz Kmiotek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi Prokuratora Rejonowego w Mikołowie na uchwałę Rady Miasta w Łaziskach Górnych z dnia 26 października 2010r. nr XLVIII/638/10 w przedmiocie uchwalenia regulaminu cmentarza komunalnego 1) stwierdza nieważność § 7 ust. 2 pkt 1, 2, 3, 7, 9 Regulaminu Cmentarza Komunalnego w Łaziskach Górnych, stanowiącego załącznik do zaskarżonej uchwały, 2) stwierdza, że zaskarżona uchwała nie podlega wykonaniu w części określonej w pkt 1 wyroku, 3) w pozostałej części skargę oddala. Rada Miejska w Łaziskach Górnych w dniu 26 października 2010 roku podjęła uchwałę nr XLVIII/638/10 w sprawie uchwalenia regulaminu cmentarza komunalnego w Łaziskach Górnych. W § 7 ust. 2 regulaminu stanowiącego załącznik do tej uchwały wprowadzono zakazy: -zakłócania ciszy, porządku i powagi miejsca, -zaśmiecania terenu, w tym wysypywania odpadów poza pojemniki do tego przeznaczone, -niszczenia zieleni, nagrobków i urządzeń cmentarnych, -ustawiania ławek, płotów itp. utrudniających komunikację i ruch pieszych, -zabudowy grobu wykraczającej poza powierzchnię miejsca pod grób, - przebywania na cmentarzu poza godzinami w którym jest czynny, -prowadzenia działalności handlowej, -wprowadzania zwierząt, -umieszczania reklam, -sadzenia drzew i krzewów bez zgody zarządcy, -wjazdu na cmentarz (za wyjątkiem pojazdów związanych z funkcjonowaniem cmentarza i przeprowadzaniem pogrzebu, policji, pogotowia ratunkowego, prokuratury, straży miejskiej i inspekcji sanitarnej). Skargę na powyższą uchwałę wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Prokurator Rejonowy w Mikołowie. Uchwale tej zarzucił istotne naruszenie prawa, a to art. 40 ust. 3 ustawy z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym (Dz. U. Nr 142, poz. 1591 z 2001 roku ze zm.) poprzez wprowadzenie w § 7 ust. 2 regulaminu stanowiącego załącznik do uchwały zakazów: -zakłócania ciszy, porządku i powagi miejsca, -zaśmiecania terenu, w tym wysypywania odpadów poza pojemniki do tego przeznaczone, -niszczenia zieleni, nagrobków i urządzeń cmentarnych, -ustawiania ławek, płotów itp. utrudniających komunikację i ruch pieszych, -zabudowy grobu wykraczającej poza powierzchnię miejsca pod grób, -prowadzenia działalności handlowej, -wprowadzania zwierząt, -umieszczania reklam, -sadzenia drzew i krzewów bez zgody zarządcy. -wjazdu na cmentarz (za wyjątkiem pojazdów związanych z funkcjonowaniem cmentarza i przeprowadzaniem pogrzebu, policji, pogotowia ratunkowego, prokuratury, straży miejskiej i inspekcji sanitarnej), pomimo braku kompetencji Rady Miejskiej do uchwalania takich przepisów. Jednocześnie wniósł o stwierdzenie nieważności uchwały Rady Miejskiej w Łaziskach Górnych z dnia 26 października 2010 roku, nr XLVIII/638/ 10 w sprawie uchwalenia regulaminu cmentarza komunalnego w Łaziskach Górnych w części, tj. paragrafu 7 ust. 2 regulaminu stanowiącego jej załącznik. W uzasadnieniu skargi wskazał, że w dniu 26 października 2010 roku Rada Miejska w Łaziskach Górnych podjęła uchwałę nr XLVIII/638/10 w sprawie uchwalenia regulaminu cmentarza komunalnego w Łaziskach Górnych. Załącznikiem do uchwały jest przyjęty w § 1 regulamin cmentarza. Jako podstawę prawną wydania uchwały wskazano art. 7 ust.1 pkt. 13, art. 40 ust. 2 pkt. 4 ustawy z dnia 08 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (u.s.g.). W uchwale nie powołano, jako podstawy jej wydania, ustępu 3 art. 40 u.s.g., pomimo, iż zawiera ona przepisy porządkowe. Podniesiono, że w ustępie 3 art. 40 u.s.g. ustawodawca uzależnił stanowienie przez radę gminy aktów prawa miejscowego o charakterze porządkowym od łącznego spełnienia przesłanek: braku uregulowania w odrębnych ustawach lub innych aktach powszechnie obowiązujących oraz "niezbędności" dla ochrony życia lub zdrowia obywateli oraz dla zapewnienia porządku, spokoju i bezpieczeństwa publicznego. Zdaniem skarżącego, przepis powyższy i wynikające z niego upoważnienie dla rady gminy - stanowienia przepisów porządkowych- nie mogą być interpretowane rozszerzająco. Przepisy porządkowe wydawane są tylko w wyjątkowych, ściśle określonych okolicznościach ( wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 lipca 2006 r., sygn. II GSK 68/06). W opinii skarżącego, analiza treści zaskarżonej uchwały prowadzi do wniosku, że obie określone przepisem art. 40 ust. 3 u.s.g. przesłanki nie zostały spełnione, a nadto przedmiotem zakwestionowanej uchwały objęto zakres uregulowany już aktem rangi ustawowej, tj. przepisem art. 51 § 1 ustawy z 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2007 r. Nr 109, poz. 756) wprowadzającym odpowiedzialność za wykroczenie sprawcy, który na terenach przeznaczonych do użytku publicznego, między innymi, niszczy lub uszkadza roślinność albo na terenach przeznaczonych do użytku publicznego depcze trawnik lub zieleniec w miejscach innych niż wyznaczone dla celów rekreacji przez właściwego zarządcę terenu ( art. 144 § 1 k.w.) oraz zanieczyszcza lub zaśmieca miejsca dostępne dla publiczności, a w szczególności drogę, ulicę, plac, ogród, trawnik lub zieleniec ( art. 145 k.w.). Zdaniem skarżącego nie wystąpiła też druga przesłanka zastosowania wymienionego przepisu. Zaskarżona uchwała nie wprowadza bowiem zakazów lub nakazów zmierzających bezpośrednio do ochrony wartości wskazanych w w/w przepisie. Nadto podniesiono, że w uchwale błędnie określono sposób ogłoszenia i termin wejścia w życie przepisów porządkowych. Z treści § 4 wynika, że uchwała weszła w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Województwa Śląskiego. W przypadku zaś przepisów porządkowych obowiązuje inny tryb ich wprowadzania w życie niż w przypadku typowych aktów prawa miejscowego. W myśl art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych ( Dz. U. z 2010 roku, Nr 17, poz. 95) przepisy porządkowe wchodzą w życie po upływie trzech dni od ich ogłoszenia (w uzasadnionych przypadkach nawet wcześniej). Zgodnie z art. 14 ust. 1-3 tej ustawy przepisy porządkowe ogłasza się w drodze obwieszczeń, a także w sposób zwyczajowo przyjęty na danym terenie lub w środkach masowego przekazu, przy czym za dzień ogłoszenia przepisów porządkowych uważa się dzień wskazany w obwieszczeniu, a ogłoszenie przepisów porządkowych w sposób określony w ust. 1 nie zwalnia z obowiązku ich ogłoszenia w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Reasumując skarżący wskazał, że mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że sporna uchwała wkracza w zakres regulacji ustawowej, a ponadto wadliwie określony został jej termin wejścia w życie i sposób ogłoszenia, co powoduje, iż wskazane wady uzasadniają, zdaniem skarżącego stwierdzenie nieważności zaskarżonej uchwały w zakresie opisanym w petitum skargi. W odpowiedzi na skargę Gmina Łaziska Górne wniosła o oddalenie skargi ewentualnie jej odrzucenie. W uzasadnieniu wskazano, że w dniu 13 kwietnia 2012 r. wpłynęła do Urzędu Miejskiego w Łaziskach Górnych skarga administracyjna prokuratora Prokuratury Rejonowej w Mikołowie. Podniesiono, że skarga prokuratora zasługuje w części na uwzględnienie, a to w części dotyczącej §7 ust.2 tiret pierwszy, drugi, trzeci, szósty. Natomiast w odniesieniu do wprowadzenia zakazów: ustawienia ławek, płotów itp. ułatwiających komunikację i ruch pieszych, zabudowy grobu wykraczającej poza powierzchnię miejsca pod grób, wprowadzania zwierząt, umieszczania reklam, sadzenia drzew i krzewów bez zgody zarządcy -wjazdu na cmentarz za wyjątkiem pojazdów związanych z funkcjonowaniem cmentarza i przeprowadzaniem pogrzebu, policji, pogotowia ratunkowego, prokuratury, straży miejskiej i inspekcji sanitarnej, -strona zaskarżana stoi na stanowisku, ze sytuacje opisane powyżej, nie można zakwalifikować, jako zachowania naruszające spokój i porządek publiczny, bezpieczeństwo publiczne bądź życie lub zdrowie obywateli, o którym mowa w art. 40 ust. 3 ustawy o samorządzie gminnym. Przepisy porządkowe stanowione w formie aktu prawa miejscowego - muszą odnosić się do pewnego zakresu, nie uregulowanego w przepisach powszechnie obowiązujących, przy czym ich wydanie musi być niezbędne dla ochrony życia lub zdrowia obywateli lub zapewnienia porządku, spokoju i bezpieczeństwa publicznego. A zatem zakazy powinny dotyczyć wyłącznie zachowań bezpośrednio zagrażających owym dobrom prawnym. Zatem zdaniem strony zaskarżonej trudno byłoby wykazać przed sądem, ze naruszenie zakazów wprowadzonych w §7 ust. 2 zaskarżonej uchwały prowadzą do skutków, o których mowa w art.40 ust.3 ustawy o samorządzie gminnym. Wprowadzenie przez Radę Miejską w Łaziskach Górnych zapisów §7 ust.2 w zaskarżonej uchwale miało na celu tylko ustalenie zasad korzystania z cmentarza komunalnego a nie wprowadzenie penalizacji za naruszenie zakazów, ustanowionych w formie aktu prawa miejscowego. Stąd też Rada Miejska wnosiła o oddalenie skargi jako nieuzasadnionej. Wskazano, iż odnośnie zarzutu prokuratora, dotyczącego powielania zakazów, uregulowanych w art. 51 §1 kw, art. 144§1 kw, art. 145 kw - to Rada Miejska w Łaziskach Górnych uwzględniła skargę i uznała, że zakres spraw, o których mowa w §7 ust. 2 tiret pierwszy, drugi, trzeci i szósty - został uregulowany już aktem rangi ustawowej i w tym zakresie Rada wprowadziła już stosowne zmiany do zaskarżonej uchwały w uchwala Rady Miejskiej nr XIX/201/10 z dnia 24 kwietnia 2012 r.. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zdaniem składu orzekającego zaskarżona uchwała w zaskarżonym segmencie została wydana z naruszeniem prawa materialnego powodującym konieczność stwierdzenia jej nieważności w części. Stosownie do postanowień art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153. poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Po myśli art. 147 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270) sąd administracyjny uwzględniając skargę na uchwałę lub akt będący aktem prawa miejscowego stwierdza nieważność takiego aktu lub uchwały w całości lub w części, albo stwierdza, że zostały wydane z naruszeniem prawa, jeżeli przepis szczególny wyłącza stwierdzenie ich nieważności. Kompetencja prokuratora do wniesienia skargi opiera się na art. 5 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze ( Dz.U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599.), który stanowi, że jeżeli uchwała organu samorządu terytorialnego albo rozporządzenie wojewody są niezgodne z prawem, prokurator zwraca się do organu, który je wydał, o ich zmianę lub uchylenie albo kieruje wniosek o ich uchylenie do właściwego organu nadzoru; w wypadku uchwały organu samorządu terytorialnego prokurator może także wystąpić o stwierdzenie jej nieważności do sądu administracyjnego. Podstawy stwierdzenia nieważności uchwały lub aktu organu gminy wyznaczają przepisy ustawy o samorządzie gminnym. Zgodnie z art. 91 ust. 1 zdanie 1 tej ustawy, uchwała lub zarządzenie organu gminy sprzeczne z prawem są nieważne. W orzecznictwie sądów administracyjnych i doktrynie utrwalony jest pogląd, iż tylko istotne naruszenie prawa stanowi podstawę do stwierdzenia nieważności aktu organu gminy. Za "istotne" naruszenie prawa uznaje się uchybienie, prowadzące do skutków, które nie mogą być tolerowane w demokratycznym państwie prawnym. Do nich zalicza się między innymi naruszenie przepisów prawa ustrojowego oraz prawa materialnego, a także przepisów regulujących procedury podejmowania uchwał. W judykaturze za istotne naruszenie prawa, będące podstawą do stwierdzenia nieważności aktu, przyjmuje się przykładowo podjęcie uchwały przez organ niewłaściwy, brak podstawy do podjęcia uchwały określonej treści, niewłaściwe zastosowanie przepisu prawnego będącego podstawą podjęcia uchwały, naruszenie procedury podjęcia uchwały. Przystępując do szczegółowych rozważań w pierwszej kolejności wskazać należy, iż zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym na podstawie upoważnień ustawowych gminie przysługuje prawo stanowienia aktów prawa miejscowego obowiązującego na obszarze gminy. W myśl z kolei art. 40 ust. 2 przywołanej ustawy bezpośrednio na jej podstawie organy gminy mogą wydawać akty prawa miejscowego w zakresie: 1) wewnętrznego ustroju gminy oraz jednostek pomocniczych, 2) organizacji urzędów i instytucji gminnych, 3) zasad zarządu mieniem gminy, 4) zasad i trybu korzystania z gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej. Szczególną, odrębną w stosunku do wyliczonych w art. 40 ust. 2 pkt 1-4 ustawy aktów prawa miejscowego kategorię stanowią przepisy porządkowe, które stosownie do art. 40 ust. 3 rada gminy także może wydawać jednak jedynie wówczas gdy jest to niezbędne dla ochrony życia lub zdrowia obywateli oraz dla zapewnienia porządku, spokoju i bezpieczeństwa publicznego, a nadto jedynie w zakresie nieuregulowanym w odrębnych ustawach lub innych przepisach powszechnie obowiązujących. Z mocy zaś ust. 4 cytowanego artykułu przepisy porządkowe, mogą przewidywać za ich naruszanie karę grzywny wymierzaną w trybie i na zasadach określonych w prawie o wykroczeniach. Podjęta przez Radę Miasta Łaziska Górne uchwała w sprawie w sprawie uchwalenia regulaminu cmentarza komunalnego w Łaziskach Górnych wskazuje w części nagłówkowej, iż jej podstawę prawną stanowi min. art. 40 ust. 2 pkt 4 ustawy o samorządzie gminnym. W konsekwencji formułując stanowiące załączniki do uchwały regulaminy Rada Miasta uprawniona była do uregulowania w nich zasad i trybu korzystania z cmentarzy, niewątpliwie bowiem, jak wynika z akt sprawy, należą one do kategorii gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej. Wydana na podstawie art. 40 ust. 2 pkt 4 uchwała stosownie do przywołanej wyżej treści norm nie może natomiast zawierać przepisów porządkowych (ich wydanie wymagałoby bowiem przyjęcia innej podstawy prawnej), nie może także przewidywać kar albowiem uprawnienie do ich wprowadzenia ograniczone zostało przez ustawodawcę wyłącznie do trybu wydawania przez radę gminy przepisów porządkowych. W opinii strony skarżącej przedmiotem zakwestionowanej uchwały objęto zakres uregulowany już aktem rangi ustawowej, tj. przepisem art. 51 § 1 ustawy z 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2007 r. Nr 109, poz. 756) wprowadzającym odpowiedzialność za wykroczenie sprawcy, który na terenach przeznaczonych do użytku publicznego, między innymi, niszczy lub uszkadza roślinność albo na terenach przeznaczonych do użytku publicznego depcze trawnik lub zieleniec w miejscach innych niż wyznaczone dla celów rekreacji przez właściwego zarządcę terenu ( art. 144 § 1 k.w.) oraz zanieczyszcza lub zaśmieca miejsca dostępne dla publiczności, a w szczególności drogę, ulicę, plac, ogród, trawnik lub zieleniec ( art. 145 k.w.). Dodać do tego należy, iż w/wym. aktem prawnym objęto nadto zakres uregulowany w § 7 ust. 2 pkt. 7 uchwały (prowadzenie działalności handlowej), albowiem art. 60³ § 1 k.w. wprowadza odpowiedzialność za wykroczenie sprawcy, który prowadzi sprzedaż na terenie należącym do gminy lub będącym w jej zarządzie poza miejscem do tego wyznaczonym przez właściwe organy gminy, zakres uregulowany w § 7 ust. 2 pkt 1 uchwały (zakłócanie ciszy, porządku), gdyż art. 51 § 1 k.w. wprowadza odpowiedzialność za wykroczenie sprawcy, który krzykiem, hałasem, alarmem lub innym wybrykiem zakłóca spokój, porządek publiczny, spoczynek nocny albo wywołuje zgorszenie w miejscu publicznym, a nadto kwestie uregulowaną w § 7 ust. 2 pkt 9, albowiem art. 63a. § 1 k.w. wprowadza odpowiedzialność sprawcy za umieszczenie w miejscu publicznym do tego nieprzeznaczonym ogłoszenia, plakatu, afisza, apelu, ulotki, napisu lub rysunku (...) bez zgody zarządzającego tym miejscem,. W tej mierze wskazać wypada, iż Sąd podziela podniesione przez stronę skarżącą tezy dotyczące niedopuszczalności dokonywania powtórzeń unormowań zawartych w innych aktach normatywnych. Tego typu inkorporowanie przepisów ustawowych do aktów prawa miejscowego uznać należy z punktu widzenia techniki prawodawczej za bezwzględnie niedopuszczalne (por. np. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 1992 r., II SA 99/92, ONSA 1993, nr 2, poz. 44; wyrok NSA z dnia 14 października 1999 r., II SA/Wr 1179/98, OwSS 2000, nr 1, poz. 17; wyrok NSA z dnia 28 lutego 2003 r.). Powtórzenie regulacji ustawowych powoduje bowiem ponowne nadanie normie ustawowej mocy obowiązującej podczas gdy w istocie obowiązuje ona już od daty określonej w ustawie - por. § 118 w zw. z § 143 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie -Zasad techniki prawodawczej". Innymi słowy - stanowione przez organy jednostek samorządu terytorialnego akty prawa miejscowego winny regulować kwestie wynikające z delegacji ustawowej w taki sposób, by przyjęte w oparciu o nią normy uzupełniały przepisy powszechnie obowiązujące. Ustawodawca, formułując określoną delegację do wydania aktu wykonawczego, przekazuje upoważnienie do uregulowania wyłącznie kwestii nie objętych dotąd żadną normą o charakterze powszechnie obowiązującym, w celu ukształtowania stanu prawnego uwzględniającego m.in. specyfikę, możliwości i potrzeby środowiska, do którego właściwy akt jest skierowany. Przeto też z istoty aktu prawa miejscowego wynika niedopuszczalność takiego działania organu realizującego delegację ustawową, które polega na powtarzaniu bądź modyfikacji wiążących go norm o charakterze powszechnie obowiązującym. Niewątpliwym przy tym jest, że choć rada gminy może wprowadzać regulaminy korzystania z cmentarzy gminnych, zawierające nakazy i zakazy określonego zachowania się osób to normy te, w przypadku wydania ich na podstawie art. 40 ust. 2 pkt 4 ustawy, nie mogą stanowić przepisów porządkowych zagrożonych w uchwale sankcjami przewidzianymi w kodeksie wykroczeń. Stąd też zachodziła konieczność stwierdzenia nieważności przepisów wspomnianego regulaminu w § 7 pkt. 1,2,3,7 i 9 jako istotnie naruszających obowiązujące, a w/wym. przepisy prawa powszechnie obowiązującego. Niewątpliwie – jak już wyżej wspomniano - formułując w uchwale regulamin korzystania z cmentarza należącego do Gminy, Rada Miejska uprawniona była do uregulowania w nim zasad i trybu korzystania z tego obiektu. Teren taki niewątpliwie bowiem należą do kategorii gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej. Nie może też budzić wątpliwości, iż użyte w art. 40 ust. 2 pkt 4 ustawy o samorządzie gminnym pojęcie "zasady i tryb korzystania" zawiera w sobie kompetencję organu stanowiącego gminy do formułowania w stosunku do tego rodzaju terenu norm i zasad prawidłowego postępowania, ustalania obowiązujących reguł zachowania się, określenia ustalonego porządku zachowania się. Oznacza to w konsekwencji uprawnienie rady gminy do wprowadzenia reguł dotyczących obowiązującego sposobu zachowania się podmiotów , które przebywają na terenach lub w obiektach o jakich mowa w art. 40 ust. 2 pkt 4 ustawy o samorządzie gminy. Odnosząc poczynione uwagi do kontrolowanej uchwały Rady Miejskiej wskazać należy, iż użyty w niej zwrot "zakazuje się" ( § 7 pkt 2 ) powinien być rozumiany jako wprowadzenie reguł dotyczących sposobu zachowania się podmiotów korzystających z cmentarza komunalnego. Słusznie wywodził skarżący Prokurator Rejonowy, iż w uchwale podjętej na podstawie przepisu art. 40 ust. 2 pkt 4 ustawy organ Gminy nie był uprawniony do określenia sankcji za naruszenie ustanowionych zakazów, co w istocie organ ten uczynił, nie zawierając tamże jakichkolwiek przepisów penalizacyjnych odnośnie "zakazów" ustanowionych w § 7 ust. 2 pkt 4 – 6,8,10 – 11. Stąd też w pozostałej części skarga nie mogła zostać uwzględniona. Na zakończenie należy wskazać, iż trafnie strona skarżąca wskazała, że w przypadku zaś przepisów porządkowych obowiązuje inny tryb ich wprowadzania w życie niż w przypadku typowych aktów prawa miejscowego (art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2011 roku, Nr 197, poz. 1172). Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 147 § 1 (Dz. U. z 2012 r. poz. 270) stwierdził nieważność zaskarżonej uchwały w zakresie § 7 ust. 2 pkt 1,2,3 i 7 Regulaminu Cmentarza Komunalnego w Łaziskach Górnych stanowiącego załącznik do uchwały. O wstrzymaniu wykonania uchwały w w/w zakresie orzeczono na podstawie art. 152 cyt. ustawy. Nadto z wyżej naprowadzonych już powodów skargę w pozostałej części należało oddalić.