I OSK 1516/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Joanna Runge- Lissowska Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik Protokolant sekretarz sądowy Julia Chudzyńska po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2015r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. O.-K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 marca 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 2439/12 w sprawie ze skargi K. O.-K. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1) uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2012 r. nr [...] i decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...], 2) zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz K. O.-K. kwotę 657 (sześćset pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę K. O.-K. na opisaną w sentencji decyzję Ministra Skarbu Państwa. Jak wynika z jego uzasadnienia zaskarżoną decyzją utrzymano w mocy decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] sierpnia 2012 r. o odmowie potwierdzenia skarżącej prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez jej babkę – H. O. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Organ odwoławczy ustalił, iż H. O. zmarła w [...] 1970 r. w B., a jej spadkobierczynią jest skarżąca. H. O. przybyła do Polski z terytorium obecnej Litwy w roku 1956. Jednakowoż nie wykazano, aby w tej dacie pozostawiła ona nieruchomości poza granicami RP, nadto, aby opuściła terytorium byłej Rzeczpospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w roku 1939. Tymczasem, po myśli art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) fakt ten należy wykazać w szczególności urzędowym opisem mienia, orzeczeniem wydanym przez b. Państwowy Urząd Repatriacyjny, innymi dokumentami urzędowymi, a w razie ich braku oświadczeniami dwóch świadków bliżej w przepisie sprecyzowanych. Ze złożonych przez stronę dokumentów, a to kopii decyzji Sądu Okręgowego w Wilnie z dnia [...] października 1931 r. o przyznaniu H. O. prawa własności do majątku B., kopii decyzji tegoż Sądu z dnia [...] lipca 1933 r. dotyczącej tegoż majątku, kopii wyciągu wykazu hipotecznego księgi wieczystej tej nieruchomości z dnia [...] marca 1938 r., karty repatriacyjnej z dnia [...] grudnia 1956 r., okoliczność ta nie wynika. Powyższa decyzja ostateczna stała się przedmiotem skargi rozpoznanej w niniejszej sprawie. Zarzucono w niej naruszenie przepisów prawa materialnego, dowodząc wadliwości ustaleń i rozważań poczynionych przez organ. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, iż skarga jest nieuzasadniona, podzielając pogląd organu, iż skarżąca nie spełniła przesłanek z art. 1, art. 2, art. 3 ust. 2 cytowanej wyżej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Prawo do rekompensaty na jej podstawie ma, będący obywatelem polskim spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Polski, jeżeli wykaże, że właściciel pozostawionej nieruchomości był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tej dacie na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, oraz opuścił je w wyniku wypędzenia z b. terytorium RP lub opuszczenia go w związku z wojną rozpoczętą w dniu 1 września 1939 r., dokonanego na podstawie umów z lat 1944-1945, albo wskutek pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP w związku z umową pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych, albo w wyniku przymusowego opuszczenia b. terytorium RP ma skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. Dowodami pozwalającymi na wykazanie tych okoliczności są środki wskazane w przepisie art. 6 tej ustawy. Zgodził się Sąd meriti z organem, że skarżąca nie udowodniła pozostawienia przez babkę nieruchomości poza obecnymi granicami RP w chwili opuszczenia byłego terytorium RP, tj. w dniu [...] grudnia 1956 r., gdyż wykazała prawo własności nieruchomości w roku 1938. Nie dołączyła dokumentów z późniejszego okresu, nie udało się też takich odnaleźć w archiwach. Wreszcie nie przedstawiła świadków na tę okoliczność. Ocena wiarygodności przeprowadzonych dowodów i ich mocy dowodowej dokonana przez organ, została uznana przez Sąd I instancji za prawidłową. Zdaniem tego Sądu skarżąca nie wykazała również, aby jej poprzedniczka prawna została zmuszona do opuszczenia swego majątku po 1 września 1939 r. z przyczyn związanych bezpośrednio z rozpoczętą wojną. Powodem repatriacji do Polski była jej trudna sytuacja materialna oraz kalectwo. W przekonaniu Sądu meriti dyskryminacja osób pochodzenia polskiego przez ówczesne władze radzieckie nie miała związku z wojną 1939 r. Dlatego skargę oddalił na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej P.p.s.a. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła K. O.-K., zarzucając mu: 1. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. w związku z art. 1 ust. 2, art. 6 ust. 1, 4 i 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, polegające na nieuchyleniu zapadłych w sprawie decyzji, pomimo że organy orzekające nieprawidłowo oceniły zgromadzony materiał dowodowy, skutkiem czego dokonały błędnych ustaleń faktycznych, 2. naruszenie prawa materialnego poprzez: a) błędną wykładnię art. 2 i art. 1 ust. 2 w związku z art. 1 ust. 1 cytowanej wyżej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., polegającą na uznaniu, iż niezbędną przesłanką potwierdzenia prawa do rekompensaty na podstawie przepisów tej ustawy jest pozostawienie mienia poza obecnymi granicami RP w dacie faktycznego opuszczenia byłego terytorium RP, b) niewłaściwe zastosowanie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. polegające na uznaniu, iż innymi okolicznościami związanymi z wojną, na skutek których osoba była zmuszona do opuszczenia byłego terytorium RP, nie były utrata majątku wskutek wojny i chęć połączenia z rodziną zesłaną na Syberię, która później odnalazła się w Polsce. Wskazując na powyższe podstawy skarżąca kasacyjnie postulowała uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty rozwinięto, akcentując przede wszystkim patriotyczną postawę rodziny O., a to w celu wykazania grożącego jej członkom niebezpieczeństwa, m.in. ze strony Armii Czerwonej oraz władz radzieckich. Było ono tym bardziej realne, że synowa i wnuczka (skarżąca w tej sprawie) H. O. zostały zesłane na Sybir. Dlatego autor skargi kasacyjnej twierdził, iż zmuszona była ona do opuszczenia swego majątku niedługo po rozpoczęciu wojny w 1939 r. Z tego powodu za wadliwe uznał badanie stanu własności na dzień repatriacji. Niemniej jednak i w tej dacie była właścicielką majątku B., co wynika z przedstawionych dokumentów. Zdaniem skarżącej kasacyjnie organy i Sąd I instancji powołały się na nieistniejący wymóg wykazania prawa własności nieruchomości w dniu opuszczenia terytorium byłej RP, nadto wadliwe oceniły przymus ekonomiczny, uzasadnioną obawę o własne życie i chęć połączenia się z rodziną, podczas gdy są to okoliczności wypełniające normę art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Na poparcie tego wywodu przytoczono szereg orzeczeń sądów administracyjnych. Argumentację tę poszerzono w piśmie procesowym z dnia 20 lutego 2015 r. Odpowiadając na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionej podstawie naruszenia prawa materialnego. Na wstępie trzeba przypomnieć, że stosownie do brzmienia art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, która zachodzi w wypadkach określonych w § 2 tego przepisu. Podstaw nieważnościowych w niniejszej sprawie nie stwierdzono. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Podstawy, na które można się powołać w skardze kasacyjnej, zostały sprecyzowane w art. 174 P.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 tej ustawy przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia oznacza nieprawidłowe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, czyli mylne rozumienie określonej normy prawnej, natomiast niewłaściwe zastosowanie to dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego, czyli niezasadne uznanie, że stan faktyczny sprawy odpowiada hipotezie określonej normy prawnej. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. - naruszenie przepisów postępowania - może przejawiać się w tych samych formach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w tym wypadku ustawa wymaga, aby skarżący nadto wykazał możliwość istotnego wpływu wytkniętego uchybienia na wynik sprawy. Skarga kasacyjna powołała się na obie podstawy kasacyjne, co zwykle wymusza rozpoznanie w pierwszej kolejności zarzutów naruszenia prawa procesowego. W tej sprawie jednak Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skoro powiązano je ściśle z zarzutami materialnoprawnymi, zaś uchybienia w tym obszarze były wynikiem błędnej wykładni prawa materialnego, zarzuty przedstawione na uzasadnienie obu podstaw należało rozpoznać łącznie. Zarzuty skargi kasacyjnej można sprowadzić do dwóch kwestii, które zresztą legły u podstaw wyroku oddalającego skargę i decyzji odmownych, a mianowicie do zagadnień przyczyn opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez H. O. i wykazania własności nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP w dacie repatriacji. Chodzi więc o interpretację przepisów odpowiednio art. 1 ust. 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Dokonana wykładnia norm zawartych w tych przepisach przez Sąd I instancji jest nieprawidłowa i sprzeczna z aktualnym orzecznictwem. Oto bowiem skarżąca powołała się na inne niż wymienione w art. 1 ust. 1 tej ustawy okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r., które zmusiły H. O. do opuszczenia byłego terytorium RP. Chociaż ubocznie można wyrazić zastrzeżenia co do niewyjaśnienia, czy przesiedlenie nie nastąpiło w ramach umów, o jakich mowa w art. 1 ust. 1 lub 1a ustawy z 8 lipca 2005 r. Przesłanka "zmuszania" jest w judykaturze ujmowana szeroko, podobnie jak związek różnych jej przyczyn z wojną. Sąd meriti co prawda nie neguje faktu dyskryminacji osób polskiego pochodzenia na terenach wschodnich, lecz nie uważa, aby wynikało to z wojny. To stanowisko jest błędne, gdyż zarówno zajęcie pewnych obszarów II Rzeczypospolitej po zakończeniu wojny, jak i znalezienie się pewnej grupy osób polskiej narodowości w ramach państwa radzieckiego, były skutkiem wojny. Te zaś okoliczności powodowały, że byli oni w mniejszości, co w powiązaniu z pewnymi zaszłościami historycznymi, wywoływało ową dyskryminację, którą niejednokrotnie można nazwać eufemizmem, szykany czy prześladowania. Nawet gdyby powodem opuszczenia b. terytorium RP była sytuacja materialna czy chęć połączenia rodziny, to niepodobna ich oderwać od wojny jako pierwotnej przyczyny. Jeżeli zatem babka skarżącej od dłuższego czasu starała się o wyjazd do Polski, jej rodzina była prześladowana, to przesiedlenie było związane z wojną, bo przez nią zostało wymuszone. Skarżąca przedstawiła na tę okoliczność dowody, przeto odmienne stanowisko winno zostać dokładnie umotywowane kontrdowodami, a tak się dotąd nie stało. Zdarzenia i przyczyny opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania mogły być różne i nie zawsze pozostawać w ścisłym czasowym związku z wojną, zresztą takiego się nie wymaga, lecz muszą pozostawać w związku adekwatnym. Okolicznościami tymi mogą być zarówno powody ekonomiczne, jak i rodzinne, w tym właśnie chęć połączenia się z rodziną, trudności w aklimatyzacji w nowych warunkach i wiele innych (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 stycznia 2014 r., sygn. akt I OSK 2629/13, z dnia 30 października 2012 r., sygn. akt I OSK 1388/11, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Równie błędna jest wykładnia dokonana przez Sąd I instancji przepisu art. 2 cytowanej ustawy, uzależniająca prawo do rekompensaty za pozostawione mienie od wykazania jego własności w dacie repatriacji. Takiego wymogu nie zawierają przepisy cytowanej ustawy (p. też wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 662/11, publ. jw.). Jednoznacznie wypowiedział się w tej materii Naczelny Sąd Administracyjny, w zapadłej po wydaniu zaskarżonego wyroku, ale wiążącej obecny skład tego Sądu, uchwale z dnia 16 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 11/13 (publ. jw.). Co prawda uczynił to w jej uzasadnieniu, lecz nie zmienia to waloru tej wypowiedzi. Mianowicie wskazał na brak podstaw do przyjęcia, aby prawo do rekompensaty właściciela pozostawionej nieruchomości uzależniać od wykazania prawa własności w momencie jej pozostawienia (opuszczenia byłego terytorium RP). Prawo to należy wiązać z faktem pozostawienia nieruchomości przez obywatela polskiego stanowiącej w chwili wybuchu II Wojny Światowej. W tym kierunku ukształtowało się obecne orzecznictwo (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 19 lutego 2014 r., sygn. akt I OSK 2124/12, 7 lutego 2014r., sygn. akt I OSK 2067/12, 20 maja 2014 r., sygn. akt I OSK 2665/12, publ. jw.). Powyższe stanowiska w obu istotnych dla niniejszej sprawy aspektach obecny skład Naczelnego Sądu Administracyjnego w pełni podziela. Jeżeli zatem skarżąca wykazała prawo własności opuszczonych przez H. O. nieruchomości na dzień 1 września 1939 r., to udowodniła spełnienie przesłanki pozostawienia nieruchomości poza granicami RP. Dołączone do wniosku dokumenty dowodzą tego faktu, zatem tylko wówczas gdyby organ dysponował dowodami negującymi ten fakt, mógłby uznać brak spełnienia tej przesłanki. W szczególności mogłoby to nastąpić wówczas, gdyby zostało udowodnione, że na dzień 1 września 1939 r., nie była właścicielem nieruchomości B., albo że po tej dacie ją zbyła uzyskując należną korzyść z tego tytułu. Mogło się bowiem tak zdarzyć, że po wybuchu wojny czy jej zakończeniu doszło do pewnych zdarzeń czy czynności prawnych podważających wystąpienie tej przesłanki. W przywołanej wyżej uchwale wskazano jednak, że nacjonalizacja sama przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty. Trzeba też podkreślić, że pewne zaszłości mogą skutkować przekreśleniem istnienia obu opisanych przesłanek, wszak wymaga to szczegółowych ustaleń i rozważań. Mając te okoliczności na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że zaskarżony wyrok, jako naruszający prawo materialne nie mógł się ostać. Konstatacja ta upoważniła go do rozpoznania skargi. Z wyłożonych powodów okazała się ona zasadna, co doprowadziło do uchylenia zapadłych w sprawie decyzji. Naruszenia prawa procesowego nie miały bowiem wpływu na wynik sprawy, zwłaszcza że były konsekwencją błędnej wykładni przepisów prawa materialnego. W takim stanie sprawy właściwy organ rozpatrzy wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty w oparciu o przesłanki rozumiane jak wyżej wskazano, przy czym w razie potrzeby uzupełni materiał sprawy o dowody pozwalające na wyjaśnienie opisanych tu okoliczności. Co mając na uwadze, na mocy art. 188, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 135 w związku z art. 193 P.p.s.a. orzeczono jak w punkcie 1 niniejszego wyroku. Orzeczenie o kosztach postępowania oparte zostało o przepisy art. 200 w związku z art. 193 oraz art. 203 pkt 1 tej ustawy. Składają się nań wpis od skargi w kwocie 200 zł, opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku 100 zł, wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł, oraz wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 240 zł za II instancję oraz kwota 17 zł opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.