II OZ 403/13

Dnia 6 czerwca 2013 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2013 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J.F. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 kwietnia 2013 roku, sygn. akt II SA/Kr 1725/12 o pozostawieniu bez rozpoznania wniosku J.F. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi J.F. na postanowienie Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Krakowie z dnia [...] października 2012 roku nr [...] w przedmiocie wstrzymania prowadzenia robót budowlanych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. 4 1 Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie pozostawił bez rozpoznania wniosek J.F. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na postanowienie Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Krakowie z dnia [...] października 2012 r. w przedmiocie wstrzymania prowadzenia robót budowlanych. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że złożony przez skarżącego wniosek w rubrykach od 7 do 11 nie zawierał żadnych informacji. W związku z brakami wniosku, uniemożliwiającym jego merytoryczne rozpoznanie, zarządzeniem z dnia 21 stycznia 2013 r. wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku poprzez wskazanie, gdzie skarżący aktualnie mieszka i czyją własność stanowi ta nieruchomość, kto ponosi koszty jej utrzymania i jaka jest ich wysokość, podanie stanu majątkowego skarżącego oraz osób pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Ponadto wezwano skarżącego do wykazania nieruchomości, zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych o wartości wyższej niż 3000 euro, wyjaśnienie z jakich źródeł i w jakiej wysokości rodzina skarżącego uzyskuje dochody na bieżące utrzymanie, czy korzysta z pomocy społecznej, a także czy żona skarżącego uzyskuje dochody. Wezwanie dotyczyło także udokumentowania aktualnymi rachunkami czy fakturami wysokości wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem rodziny (opłaty za prąd, gaz, wodę) i określenia wysokości wydatków ponoszonych na wyżywienie, ubrania, leczenie, telefon, edukacje dzieci itp., przedstawienia zeznania podatkowego za 2010 r. i 2011 r. oraz przedłożenia wszystkich wykazów posiadanych przez skarżącego i jego żonę rachunków bankowych i wyciągów obrazujących ich historię z okresu ostatnich trzech miesięcy. Skarżący nie wykonał wezwania, natomiast pismem z dnia 7 lutego 2013 r. wniósł o przedłużenie terminu na złożenie dokumentów. Pomimo przedłużenia terminu skarżący nie uzupełnił braków wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pozostawiając wniosek bez rozpoznania Sąd I instancji wskazał, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradca podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Sąd I instancji wyjaśnił, że stosownie do treści art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - zwanej dalej "p.p.s.a."), jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona, na wezwanie sądu jest zobowiązana złożyć w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Skarżący, pomimo wezwania, nie uzupełnił braków wniosku w terminie wyznaczonym przez Sąd I instancji. Sąd I instancji wskazał ponadto, że wbrew twierdzeniom skarżącego, nie spełnia on warunków do przyznania prawa pomocy w oparciu o przedstawiony wniosek. Wykreślenie (niewypełnienie) rubryk we wniosku o prawo pomocy nie jest równoznaczne z przedstawieniem rzeczywistego stanu faktycznego (majątkowego) skarżącego. W ocenie Sądu I instancji, nie sposób dać wiary, że czteroosobowa rodzina (skarżący, jego żona i dwójka dzieci) utrzymuje się bez żadnych dochodów. Wniosek o prawo pomocy ma być wypełniony nie tylko w sposób formalny (poprzez zakreślenie każdej rubryki), ale zawierać treści merytoryczne - informacje umożliwiające Sądowi jego rozpoznanie. Dlatego też, zdaniem Sądu I instancji, wniosek skarżącego należało pozostawić bez rozpoznania, a jego działania w tym zakresie trudno inaczej ocenić jak nieudolną próbę przedłużania postępowania sądowego. Skarżący złożył zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego uchylenie w całości. W jego ocenie, postanowienie Sądu I instancji jest krzywdzące i niesłuszne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., stronie może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wnioskodawca ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Wykazanie to polegać więc będzie na przedstawieniu w sposób przekonywujący, że uiszczenie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek zapewnieniu koniecznego utrzymania dla składającego wniosek i jego rodziny. Jeśli oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w pełny sposób stanu majątkowego wnioskodawcy. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanego z ich udziałem. Wprowadzona została bowiem jako realizacja konstytucyjnej zasady prawa do sądu, dla osób których sytuacja materialna powoduje, że nie mogą one ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymaniu dla siebie i rodziny. Konstrukcja art. 255 p.p.s.a. podkreśla wyjątkowość stosowania tej instytucji, ma bowiem zapewnić możliwość zastosowania postępowania uzupełniającego, tak aby Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Podkreślić należy, że pozostawienie bez rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy może nastąpić, zgodnie z art. 257 p.p.s.a., tylko wówczas, gdy nie został złożony na urzędowym formularzu lub gdy strona nie usunęła formalnych braków takiego wniosku. Odmienna natomiast jest sytuacja, gdy Sąd uznał informacje wynikające z wniosku za niewystarczające i na podstawie art. 255 p.p.s.a. zażądał dodatkowych dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, rodzinnego lub dochodów strony. Niezłożenie takich dowodów nie pozwala na pozostawienie wniosku bez rozpoznania, lecz jest równoznaczne z niewykazaniem przez stronę podstaw do przyznania prawa pomocy i uzasadnia oddalenie wniosku. Takie stanowisko prezentowane jest konsekwentnie w orzecznictwie sądów administracyjnych oraz doktrynie (postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 8 listopada 2006 r., II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79; 31 lipca 2008 r., I FZ 272/08; 16 lipca 2008 r., II GZ 141/08; 5 czerwca 2008 r., I FZ 236/08; 31 marca 2005 r., II FZ 126/05, ONSAiWSA 2006, nr 1, poz. 13, a także B. Dauter, Prawo pomocy, "Przegląd Podatkowy" z 2007, nr 1, s. 41; M. Grzymisławska-Cybulska, Rozpoznawanie wniosków o przyznanie prawa pomocy osobom fizycznym w praktyce sądów administracyjnych, "Administracja" z 2006 r., nr 3, s. 81). Oznacza to, że skoro w niniejszej sprawie Sąd I instancji nie wezwał skarżącego do uzupełnienia braków formalnych wniosku (art. 49 § 1 p.p.s.a.), lecz do jego uzupełnienia poprzez złożenie dodatkowych dokumentów i oświadczeń (art. 255 p.p.s.a.), to brak było podstaw do pozostawienia wniosku bez rozpoznania na podstawie art. 257 p.p.s.a. Sąd I instancji niekonsekwentnie posługuje się w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia pojęciem "wykreślenia" i "niewypełnienia" rubryk urzędowego formularza. Pojęcia te nie są tożsame. Odmiennie należy ocenić pozostawienie niewypełnionej rubryki, co uzasadnia skierowanie do strony wezwania o uzupełnienie braku formalnego wniosku, a odmiennie wykreślenie rubryki, co jest jednoznaczne z oświadczeniem przez stronę, że nie posiada określonego składnika majątkowego, o którym mowa w formularzu (dochodu, nieruchomości, oszczędności etc.). Jednocześnie Sąd I instancji w sposób jednoznaczny stwierdza, że przedłożony formularz nie pozwala na stwierdzenie, że skarżącemu przysługuje prawo pomocy. Sąd I instancji dokonał więc merytorycznej oceny złożonego wniosku, w zakresie w jakim pozwalały na to informacje zawarte w formularzu, lecz jednocześnie oparł rozstrzygnięcie na przepisie, który może mieć zastosowanie jedynie w przypadku, gdy wniosek z przyczyn formalnych nie może zostać rozpoznany. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia. ----------------------- 4 3