II OZ 440/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia H. N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 lutego 2014 r., sygn. akt IV SAB/Wa 73/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi H. N. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Burmistrza Miasta P. w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 14 lutego 2014 r., sygn. akt IV SAB/Wa 73/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił H. N. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jej skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Burmistrza Miasta P. w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarżąca nie wykazała spełnienia przesłanki uprawniającej ją do zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Skarżąca nie przedstawiła w sposób należyty swojej sytuacji finansowej i majątkowej, a tym samym niemożliwa jest merytoryczna ocena złożonego wniosku. Sąd zwrócił uwagę, że skarżąca, mimo wezwania, nie nadesłała wyciągów z rachunków bankowych posiadanych przez nią oraz inne pełnoletnie osoby prowadzące z nią wspólne gospodarstwo domowe. Odmowę wykonania wezwania Sądu w tym zakresie skarżąca uzasadniła brakiem środków na poniesienie opłaty z tego tytułu oraz obawą o wyjawienie tych informacji innym osobom. Skarżąca składając przedmiotowy wniosek wskazała, że jedynymi dochodami jej trzyosobowej rodziny jest renta męża w wysokości 697 Euro (ok. 2788 zł). Informacja ta nie znalazła jednak potwierdzenia w kolejnym oświadczeniu skarżącej złożonym w piśmie stanowiącym uzupełnienie sprzeciwu, w którym na wezwanie Sądu do złożenia informacji w zakresie dochodów uzyskiwanych przez pełnoletnią córkę, wnioskodawczyni oświadczyła, że K. M. otrzymuje dochody w postaci wynagrodzenia z tytułu przyuczenia do zawodu w kwocie 402 Euro i zasiłek rodzinny. Skarżąca nie potwierdziła jednak tej informacji stosownym dokumentami, nie złożyła również żadnego oświadczenia co do wysokości otrzymywanego przez jej córkę zasiłku rodzinnego. Zatem w przywołanych powyżej okolicznościach, w których oświadczenia skarżącej okazały się nierzetelne, wnioskodawczyni zobligowana była do przedstawienia Sądowi nie tylko stosownych oświadczeń, ale również i dowodów, które potwierdzałyby niezdolność do wygospodarowania środków na pokrycie kosztów prowadzenia procesu. Sąd zwrócił również uwagę, że skarżąca poza tym, że nie nadesłała stosownych dokumentów, w tym m.in. wyciągów z kont bankowych, czy zaświadczenia o dochodach z nieruchomości rolnej o pow. 3 ha, nie złożyła również żadnych oświadczeń w tym zakresie. Sąd podkreślił jednocześnie, że z oświadczeń złożonych przez skarżącą we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że koszty utrzymania mieszkania w Niemczech oraz dwóch domów w Polsce wynoszą ok. 2500 zł miesięcznie. Należy mieć na względzie, że wymieniona kwota miesięcznych opłat nie zawiera innych wydatków utrzymania koniecznego, takich jak koszty wyżywienia, ubrania, czy środków czystości. Mając zatem na uwadze, że zadeklarowane przez skarżącą koszty miesięcznego utrzymania przewyższają zadeklarowane przez nią dochody, zasadne było wezwanie skarżącej do uzupełniania wniosku o stosowne dokumenty źródłowe, w tym wyciągi z kont bankowych. Skarżąca odstąpiła od wykonania wezwania w tym zakresie, nie złożyła również żadnego oświadczenia na okoliczność aktualnego stanu salda na rachunkach bankowych, posiadanych przez jej męża oraz córkę. Sąd wskazał, że oświadczenia skarżącej zawarte w formularzu wniosku oraz piśmie zatytułowanym "Uzupełnienie wniosku z utożsamieniem danych osobowych" jak również w dołączonych do niego kserokopiach dokumentów nie czynią zadość wezwaniu do uzupełnia braków wniosku w sposób pozwalający na dokonanie pełnej oceny rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawczyni. W sytuacji natomiast, gdy strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do ustalenia jej sytuacji materialnej dokumentów lub oświadczeń, brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. Sąd uznał, że wobec nienależytego, sprowadzającego się do przedstawienia niepełnych, niejasnych i przeczących sobie informacji, wykonania wezwania do uzupełnienia braków wniosku, nie jest możliwe obecnie ustalenie, czy skarżąca spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy. Na powyższe postanowienie skarżąca złożyła zażalenie, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżąca zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe rozstrzygnięcie stanu faktycznego - art. 438 pkt 1 i pkt 3 k.p.k.; naruszenie przepisów prawa procesowego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy - art. 6 ust. 3 lit. c Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca podniosła, że odmowa przyznania adwokata z urzędu stanowi naruszenie art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Zdaniem skarżącej przyznanie pełnomocnika z urzędu nie może wiązać się z oceną jej sytuacji finansowej, a z potrzebą fachowej pomocy dla realizacji przysługujących skarżącej uprawnień i ochrony jej interesów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z powołanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy nie narusza ono samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. postanowienia NSA z dnia: 15 kwietnia 2014 r., sygn. akt I GZ 73/14, z dnia 26 lipca 2006 r., sygn. akt II OZ 767/06, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P. C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Zatem obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11). Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Należy podnieść przy tym, iż jeżeli w ocenie Sądu oświadczenie strony zawarte we wniosku okazałoby się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budziłoby wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona na wezwanie Sądu jest obowiązana złożyć, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie, wobec niejednoznaczności i niespójności oświadczeń złożonych przez skarżącą, konieczne było wezwanie skarżącej do złożenia dodatkowych dokumentów i wyjaśnień. Pomimo wezwania skarżąca przedstawiła swoją sytuację finansową w sposób niekompletny, nie przedłożyła bowiem wszystkich żądanych dokumentów i nie złożyła stosownych oświadczeń. W takiej sytuacji zasadnie Sąd I instancji uznał, że skarżąca nie wykazała istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Brak udzielenia uzupełniających informacji mających na celu wykazanie sytuacji finansowej skarżącej uniemożliwia rzeczywistą ocenę jej możliwości płatniczych i w konsekwencji musi skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.