I GZ 73/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Jagielska po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "W." Spółki z o.o. w L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 19 lutego 2014 r. sygn. akt III SA/Po 1765/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "W." Spółki z o.o. w L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. postanowieniem z dnia 19 lutego 2014 r., sygn. akt III SA/Po 1765/13 odmówił "W." Spółce z o.o. w L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] października 2013 r., nr [...] określającą zobowiązanie podatkowe w podatku akcyzowym za okres luty - maj 2011 r. w łącznej kwocie 600.585 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżąca stwierdziła, że nie posiada środków na uiszczenie kosztów sądowych. Według złożonego do akt sprawy odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego, zaległości Spółki na rzecz Dyrektora Izby Celnej w P. wynoszą w sumie prawie 1.700.000 zł. Skarżąca oświadczyła, że wszelkie pozyskiwane przez nią środki są przejmowane przez organy egzekucyjne. Wskazała również, że nie posiada majątku ani środków trwałych, poza udziałem wynoszącym 51/100 w samochodzie osobowym marki [...] z 2005 r. Cena za ten samochód nie została w całości uiszczona i jest zabezpieczona umową przewłaszczenia pojazdu. Do spłaty pozostało jeszcze 50.000 zł. Sąd I instancji uznał, że wniosek Spółki nie zasługiwał na uwzględnienie. Przedłożone przez nią dokumenty obrazujące sytuację finansową oraz majątkową nie wyjaśniały w sposób dostateczny jej aktualnej sytuacji materialnej. Pomimo twierdzenia Spółki, że wszelkie uzyskiwane przez nią przychody zajmowane są przez organy egzekucyjne, nie przedstawiła żadnych dokumentów poświadczających ich uzyskiwanie, jak również ich przejmowanie przez właściwe organy, a przez to nie wykazała braku dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego i uniemożliwiła pozytywne rozpatrzenie złożonego wniosku. W dalszej części uzasadnienia Sąd I instancji podkreślił, że w przypadku podmiotów prowadzących działalność gospodarczą powinny one liczyć się z ewentualnością prowadzenia postępowań sądowych, gdyż mieści się to w ryzyku prowadzenia działalności, dlatego też mają one obowiązek zarezerwować środki finansowe na pokrycie takich kosztów (por. m.in. wyrok NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 195/12; te i dalej powoływane orzeczenia NSA dostępne w Internecie pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd przytoczył także wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 22 marca 2012 r. o sygn. akt 19508/07 w sprawie Granos Organicos Nacionales S.A. przeciwko Niemcom (publik. LEX nr 1130584), w którym Trybunał wskazał, że osoba prawna – w braku przedstawienia nadzwyczajnych okoliczności – zachowuje prawo do istnienia w porządku prawnym jeśli jest zdolna realizować swoje cele o własnych siłach i w oparciu o własne środki (§ 48). W zażaleniu na to postanowienie Skarżąca wniosła o jego zmianę w całości poprzez uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie przepisów postępowania: – art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. poprzez przyjęcie, w sposób sprzeczny ze zgromadzonym materiałem dowodowym oraz zasadami doświadczenia życiowego, że Skarżąca posiada możliwości poniesienia kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu, a tym samym brak jest podstaw do udzielenia Skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów postępowania; – art. 252 § 1 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że oświadczenie majątkowe Skarżącej nie odpowiada wymogom wskazanym w tym przepisie; a także sprzeczność istotnych ustaleń poczynionych w treści zaskarżonego postanowienia z treścią zgromadzonego materiału dowodowego w zakresie ustalenia, że Skarżąca nie przedstawiła w sposób rzetelny swojej sytuacji finansowej i majątkowej, w związku z czym brak jest podstaw do udzielenia jej prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Świadczy o tym użycie we wskazanym przepisie zwrotu "gdy wykaże". Wniosek ten znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma przekonać sąd, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o ten przepis uzna, że wystąpiła taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że występują przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Odnosząc się do powołanego przez Skarżącą w uzasadnieniu zażalenia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie przyjmuje w swoim orzecznictwie, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi przepisami Konstytucji RP i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA: z dnia 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07; z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09; z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.C. i S. vs. Wielka Brytania sygn. akt 56547/00, LEX nr 75481). Oceniając zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej strony interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi (na konieczność zachowania proporcji między interesem państwa a prawem strony do rozpoznania jej sprawy przez sąd zwracał uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka np. w wyroku z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie Brualla Gomez de la Torre przeciwko Hiszpanii sygn. akt 26737/95, publik. LEX nr 79553). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy zgodzić się z Sądem I instancji, że Skarżąca nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Nie budzi wątpliwości fakt zaległości podatkowych Spółki na sumę wynoszącą niemal 1.700.000 zł. Nie stanowi to jednak samo w sobie uzasadnienia wniosku. Skarżąca argumentowała, że wszelkie przychody zajmowane są w całości w toku postępowań egzekucyjnych, nie przedstawiła jednak żadnych dokumentów, z których wynikałoby jakie przychody uzyskuje i czy rzeczywiście w całości są one zajmowane przez organy egzekucyjne, a przez to uniemożliwiła dokonanie dokładnej oceny jej sytuacji materialnej. Spółka nie zastosowała się do wezwania Referendarza sądowego z dnia 19 grudnia 2013 r. W odpowiedzi na to wezwanie Skarżąca poinformowała jedynie, w piśmie z dnia [...] stycznia 2014 r., że posiada jednego pracownika zatrudnionego na podstawie umowy o pracę, podała wysokość jego wynagrodzenia, jednak nie przedstawiła umowy, ani żadnego innego dokumentu poświadczającego ten fakt. W aktach sprawy nie ma żadnej informacji o ogłoszeniu upadłości czy ograniczeniu prowadzenia działalności, co oznacza, że Spółka mimo zadłużenia, przy kapitale zakładowym wynoszącym 450.000 zł, wciąż prowadzi działalność, a biorąc pod uwagę wypis z KRS, z którego wynika bardzo szeroki zakres jej działalności, czyni mało wiarygodnym twierdzenie o posiadaniu zaledwie jednego pracownika. Skarżąca przedstawiła wyciągi z rachunków bankowych wskazujących na jej kilkumiesięczne zadłużenie na kwoty kilkuset złotych, jednak są one niewystarczające do oceny jej sytuacji wobec twierdzeń o uzyskiwaniu przychodów, które są następnie zajmowane przez organy podatkowe. Niewiarygodnym wydaje się także twierdzenie, że jedynym wartościowym środkiem trwałym Spółki jest jeden samochód marki [...], który w dodatku nie został całkowicie spłacony. Naczelny Sąd Administracyjny nie może zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji, aczkolwiek nie ma to wpływu na zmianę dokonanej oceny sytuacji Skarżącej, co do konieczności gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych. Ocena sytuacji majątkowej strony w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy powinna się opierać wyłącznie na analizie kosztów postępowania sądowego i aktualnej kondycji finansowej strony. Nie można wymagać, aby w normalnych warunkach obrotu gospodarczego przedsiębiorca a priori zakładał, że jednym ze skutków prowadzenia przez niego działalności gospodarczej będzie konieczność prowadzenia spraw przed sądem administracyjnym lub powszechnym celem dochodzenia jego praw naruszonych przez inne podmioty. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.