II OZ 359/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. N. na zarządzenie Przewodniczącej Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 26 lutego 2013 r., sygn. akt II SA/Kr 260/13 o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego w sprawie ze skargi M. N. na decyzję Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Krakowie z dnia [...] grudnia 2012 r., nr [...], znak [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki postanawia: oddalić zażalenie. Zarządzeniem z dnia 26 lutego 2013 r. Przewodnicząca Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wezwała skarżącą do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego W Krakowie z dnia [...] grudnia 2012 r. w kwocie 500 zł, wskazując jako podstawę jego ustalenia § 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193). Na to zarządzenie skarżąca wniosła zażalenie, zaskarżając je w całości i wnosząc o jego uchylenie, zarzucając mu jednocześnie naruszenie art. 45 konstytucji poprzez wprowadzenie opłaty za możliwość skorzystania z prawa do sądu. Wskazała dodatkowo, że w jej ocenie mógłby mieć ewentualnie zastosowanie przepis § 2 ust. 3 pkt 5 ww. rozporządzenia, jako że skarga dotyczy nieruchomości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Pobieranie opłat sądowych, do których należy również wpis od skargi, nie narusza prawa do sądu, albowiem celem ich wprowadzenia jest m.in. skłonienie potencjalnych skarżących do refleksji nad zasadnością wniesienia środka zaskarżenia i tym samym ograniczenie nadmiernego wpływu spraw spowodowanego kwestiami pozamerytorycznymi. Działanie przeciwne powodowałoby paraliż sądownictwa, co stałoby właśnie w sprzeczności z realizacją prawa do sądu, gdyż uniemożliwiałaby pozostałym podmiotom rozpatrzenie ich spraw w rozsądnym terminie. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, do naruszenia gwarancji konstytucyjnych związanych z prawem do sądu dochodziłoby wówczas, gdyby ograniczenie uprawnień procesowych stron (strony) było nieproporcjonalne dla realizacji takich celów, jak zapewnienie większej efektywności postępowania i jego szybkości, a jednocześnie uniemożliwiało właściwe zrównoważenie pozycji procesowej stron (wyrok z 16 listopada 2011 r., sygn. akt SK 45/09, OTK-A 2011, Nr 9, poz. 97). Ponadto, zgodnie ze stanowiskiem NSA wyrażonym w uchwale 7 sędziów z dnia 2 grudnia 2010 r., sygn. akt II GPS 2/10, samo wprowadzenie obowiązku ponoszenia przez strony opłat sądowych i wydatków nie jest sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, jednakże pod warunkiem że stworzony zostanie odpowiedni system środków zapewniających korzystanie z prawa do sądu osobom, które nie są w stanie, z uwagi na sytuację materialną, ponieść tych opłat lub kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika (por. również B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2012, Legalis). Do środków takich należy instytucja zwolnienia od kosztów sądowych i będące jej elementem prawo pomocy, regulowane w oddziale 2. rozdziału 3. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Strona, która ze względu na swoją trudna sytuację materialną nie jest stanie partycypować w ponoszeniu kosztów postępowania może ubiegać się o przyznanie prawa pomocy, jako środka stworzonego dla tych podmiotów, w stosunku do których prawo do sądu mogłoby być ograniczone ze względu na ich położenie finansowe. Ze względu na konieczność przeniesienia w takiej sytuacji kosztów postępowania na innych obywateli instytucja ta powinna być stosowana wyjątkowo. Pozostałe podmioty powinny ponosić koszty swojego udziału w sprawie, stosownie do art. 199 p.p.s.a. O nieograniczającym prawa do sądu charakterze opłat sądowych wypowiedział się również Europejski Trybunał Praw Człowieka, oceniając zasadność ich pobierania na gruncie art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. W wyroku w sprawie 6289/73 Airey v. Ireland, par. 20 i n. stwierdził, że uzależnienie skorzystania z określonego środka prawnego od wniesienia określonej opłaty samo w sobie nie jest sprzeczne z Konwencją. Obowiązek ten nie może jednak blokować możliwości korzystania z określonego środka. Muszą zatem istnieć odpowiednie mechanizmy, dzięki którym możliwe będzie zwolnienie strony od obowiązku uiszczenia opłaty, jeśli niemożność jej poniesienia blokuje dostęp do sądu. Artykuł 6 nie gwarantuje prawa do zwolnienia od kosztów, jednak państwa-strony muszą dbać o to, aby z powodów ekonomicznych nie uniemożliwiać korzystania z prawa do sądu (por. również P. Hofmański, A. Wróbel, Komentarz do art. 6 [w:] Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podatkowych Wolności. Komentarz do art. 1-18. Tom I, red. L. Garlicki, P. Hofmański, A. Wróbel, Warszawa 2010, Legalis). W zawiązku z tym, że prawo dostępu do sądu, składające się na ogólnie pojmowane prawo do sądu, może być ograniczone koniecznością poniesienia opłat sądowych (postanowienie NSA z 23 listopada 2010 r., sygn. akt II FZ 486/10), zarzut dotyczący naruszenia konstytucyjnie gwarantowanego prawa do sądu należy uznać za bezzasadny. Odnośnie natomiast do podnoszonego przez skarżącą błędnego zakwalifikowania jej sprawy do kategorii spraw z zakresu budownictwa i architektury, wymienionych w rozporządzeniu określającym wysokość wpisu, należy stwierdzić, że również ten zarzut jest chybiony. Wpis w wysokości określonej dla spraw z zakresu nieruchomości pobiera się w sprawach, w których zastosowanie znajduje m.in. ustawa – Prawo geodezyjnie i kartograficzne, normujące rozgraniczanie nieruchomości, natomiast wpis z zakresu budownictwa i architektury pobiera się w sprawach, w których stosuje się przepisy ustawy – Prawo budowlane. W konsekwencji, sprawa nakazu rozbiórki obiektu budowlanego niewątpliwie należy do kategorii spraw z zakresu budownictwa i architektury, w przypadku których pobiera się wpis stały w wysokości 500 zł, zgodnie z § 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że sprawy z zakresu budownictwa należy rozumieć szeroko (por. postanowienie NSA o sygn. akt II OZ 688/12). W rozpatrywanym przypadku nawet jednak ich wąskie rozumienie prowadzi do stwierdzenia, że skoro rozbiórka obiektu budowlanego regulowana jest w ustawie – Prawo budowlane, to w sprawie skargi na wydanie nakazu rozbiórki należy pobrać wpis w wysokości określonej dla spraw z zakresu budownictwa i architektury. Ponadto, przypisanie konkretnej sprawy do zakresu wymienionego w rozporządzeniu powinno być jak najbardziej precyzyjnie, odpowiadające najściślej stanowi prawnemu sprawy oraz rozstrzyganemu problemowi prawnemu. Niewątpliwie zatem bliższy omawianej sprawie jest zakres budownictwa i architektury, niż nieruchomości, gdyż każda realizacja obiektu budowlanego odbywa się na nieruchomości, natomiast nie każda sprawa za zakresu nieruchomości jest jednocześnie sprawą regulowaną prawem budowlanym, w szczególności rozbiórką. Stanowisko to potwierdzają liczne orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego, m.in. w sprawach o sygn. akt II OZ 12/05, II OZ 314/10, II OZ 325/09 oraz II OZ 315/10. Należy także zaznaczyć, że skarga powyższa nie mieści się w kategorii spraw wymienionych w art. 239 pkt 1 p.p.s.a., a skarżącej nie zostało przyznane prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, a więc uiszczenie wpisu od tej skargi jest koniecznym warunkiem rozpoznania sprawy. W przeciwnym wypadku, stosownie do art. 220 § 3 p.p.s.a., skarga podlega odrzuceniu przez sąd. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 oraz art. 198 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.