II OZ 778/13

Dnia 24 września 2013 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 24 września 2013 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 26 lipca 2013 roku, sygn. akt II SO/Ol 235/13 o odmowie przyznania A.Z. prawa pomocy w sprawie ze skargi A.Z. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] lutego 2013 roku nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 26 lipca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A.Z. (dalej jako "skarżący") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] lutego 2013 r. w przedmiocie warunków zabudowy. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że jak wynika ze złożonego oświadczenia, skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe, a jego majątek stanowią: budynek mieszkalny do rozbiórki o powierzchni 111,54 m2, mieszkanie o powierzchni ok. 36 m2 oraz nieruchomość rolna o powierzchni 0,59 ha. Wskazał, że posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu, a służy jedynie do prowadzenia upraw na własne potrzeby. Oświadczył, że jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, nie posiada żadnych dochodów, zasobów pieniężnych oraz przedmiotów wartościowych, a środki pieniężne na jego koncie zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Pismem z dnia 6 maja 2013 r. wnioskodawca został zobowiązany do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń: oświadczenia wskazującego źródło utrzymania w ostatnich sześciu miesiącach, podania stałych miesięcznych wydatków, ich rodzaju, wysokości i źródła finansowania, sposobu wykorzystywania zadeklarowanych nieruchomości (w tym odrębnie każdej z wykazanych pod pozycją "nieruchomość rolna") oraz ewentualnego uzyskiwanego z nich dochodu z zastrzeżeniem, że jeśli jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu, należy dodatkowo wskazać przyczyny braku ich wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu (np. z tytułu uprawy, dzierżawy, najmu, itp.) lub ostatecznie ich sprzedaży, kopii aktów notarialnych nabycia tychże nieruchomości (z ewentualnym usunięciem danych zbywcy), kopii dowodów opłacenia w 2013 r. należności wiążących się z ich posiadaniem, a w przypadku ich nieopłacenia - stosownego zaświadczenia o wysokości zaległości z tego tytułu, a także wyciągów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych za okres ostatnich sześciu miesięcy. W odpowiedzi wnioskodawca wyjaśnił, że nie posiada jakichkolwiek źródeł utrzymania ani też dochodu, dołączając zaświadczenie z urzędu pracy o zarejestrowaniu jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku oraz zaświadczenia z urzędu skarbowego potwierdzające, że w 2012 r. nie uzyskał żadnego dochodu i nie figuruje w ewidencji działalności gospodarczej. Wskazał, że wobec tego nie może wykazać wszystkich ponoszonych wydatków, bowiem samodzielnie ich nie ponosi. Stwierdził, że może przedstawić faktyczne wydatki, na które łoży jego rodzina, która nie ma takiego obowiązku, gdyż nie tworzy z nim wspólnego gospodarstwa domowego. Wnioskodawca uznał, że nie musi wskazywać rodziny, która mu pomaga, skoro rodzina ta nie ma takiego prawnego ani faktycznego obowiązku. Przedstawił opłacone rachunki za czynsz i fundusz remontowy w kwocie 92,09 zł i 71,50 zł, dowody wpłat rat podatku od nieruchomości i podatku rolnego za 2013 r. w łącznej kwocie 166 zł oraz fakturę za energię elektryczną na kwotę 32,70 zł. Podkreślił, że wydatki te ponosi jego rodzina, która nadto wspomaga i dożywia stronę gotowymi posiłkami i zakupionymi wcześniej artykułami żywnościowymi. Skarżący wyjaśnił, że mieszka w mieszkaniu o powierzchni 36 m2. Natomiast budynek mieszkalny przeznaczony do rozbiórki nie nadaje się do wykorzystania w jakikolwiek sposób ze względu na zły stan techniczny. Z tego powodu nie korzysta również z gruntu pod tą nieruchomością i w granicach działki o pow. 403 m2, na której ten budynek jest posadowiony. W przypadku zaś gruntu o powierzchni 500 m2, to działka ta nie nadaje się do użytkowania, gdyż jest porośnięta krzewami i drzewostanem, poza tym znajdują się na niej pozostałości ruin fundamentów. Na nieruchomości rolnej uprawiane są warzywa w takiej ilości, aby zostały zaspokojone bieżące potrzeby wnioskodawcy i pomagającej mu rodziny, a także zostały zrobione zapasy i przetwory na zimę. Nie jest uprawiany cały posiadany areał, ale tylko tyle ile faktycznie daje się uprawiać. Wnioskodawca nie uzyskuje z upraw dochodów pieniężnych, gdyż nie jest rolnikiem i nie stać go na opłaty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Podkreślił, że są to nieruchomości rolne i są wykorzystywane tylko na własne potrzeby. Wnioskodawca przedstawił również kserokopie aktów notarialnych z usuniętymi danymi o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości oraz kserokopię wyciągu bankowego, z którego wynika, że 26 grudnia 2012 r. wypłacił z konta w bankomacie 800 zł, a w dniu 30 stycznia 2013 r. z konta zrealizowane zostało zajęcie komornicze na kwotę 134,91 zł. Stan konta na dzień 27 kwietnia 2013 r. wynosił 364,95 zł. Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji wskazał, że skarżący nie umożliwił Sądowi dokonania oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Skarżący faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał jedynie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, nie wskazując jednak, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy oraz w jakiej formie i zakresie. Nie wyjaśnił także skąd na jego koncie bankowym – przy deklarowanym braku dochodów – znajdują się środki finansowe, z których korzysta – o czym świadczy dokonana wypłata z bankomatu. Ponadto wnioskodawca twierdzi, że środki na rachunku są zablokowane przez komornika, a z przesłanego wyciągu wynika, że na poczet zajęcia komorniczego zrealizowano jedynie wypłatę w kwocie 134,91 zł. Przy czym skarżący nadesłał także kopię wyciągu z konta bankowego APACCER z zapisem o blokadzie komorniczej na kwotę 330,91 zł, dokonanej w grudniu 2010 r. Jednakże z informacji znajdującej się na wydruku z tego rachunku wynika, że blokadę na rachunku może dokonać także sam właściciel konta, a wnioskodawca nie przedłożył jakiegokolwiek dokumentu potwierdzającego, że faktycznie blokada została dokonana na wniosek komornika oraz z jakiego tytułu zajęcie komornicze zostało dokonane. Zatem nie znajduje potwierdzenia twierdzenie strony, że nie może korzystać ze środków zgromadzonych na rachunku. Wnioskodawca pozostawił bez wyjaśnienia również kwestie związane z posiadanymi nieruchomościami i ich wykorzystaniem. W ocenie Sądu I instancji, nie można uznać za wystarczające stwierdzenia, że nieruchomość rolną wykorzystuje pod uprawy na własne cele konsumpcyjne. Wnioskodawca nie posiada bowiem jednej, lecz trzy działki gruntu, przy czym jedna z nich jest zabudowana, a druga – jak wskazał sam wnioskodawca - nie nadaje się do użytkowania. Trudno zatem uznać, aby wszystkie były mu niezbędne pod uprawy rolne, a w związku z tym, że żadnej z nich nie może wykorzystać w celu uzyskania dochodu, zwłaszcza że wszystkie nieruchomości są wolne od obciążeń. Sąd I instancji podkreślił, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, tym bardziej gdy w skład tego majątku wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy zwłaszcza, w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia lub zbycia. Sąd I instancji podkreślił, że dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte. Skarżący nie pozwolił więc określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwia ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału. Sąd I instancji podkreślił, że skarżący był wzywany do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów. Sąd rozpoznający wniosek o prawo pomocy w niniejszej sprawie opierał się wyłącznie na dokumentach i oświadczeniach skarżącego złożonych w przedmiotowej sprawie, przy czym przekazane wyjaśnienia i dokumenty nie wskazują jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego. Sąd I instancji podkreślił ponadto, że prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, nie będzie to sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, które zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Odmowa przyznania prawa pomocy w sytuacji braku przesłanek, nie naruszy też zasady równości wobec prawa. Na powyższe postanowienie wnioskujący wniósł zażalenie, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię oraz naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na treść postanowienia. Jako podstawę zażalenia skarżący wskazał między innymi art. 255, art. 246 § 1 pkt 1 i 2, art. 245 § 3, art. 252, art. 141 § 4, art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - zwanej dalej "p.p.s.a.") oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Skarżący wniósł o zmianę postanowienia i przyznanie mu prawa pomocy, względnie o uchylenie postanowienia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje: Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. wynika, że osobie fizycznej może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Od Sądu zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy. Użyte w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. określenie "gdy osoba wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że jego dochody i sytuacja życiowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek czy choćby pełnych kosztów postępowania. Strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z kolei stosownie do treści art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku i określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 października 2011 r., II FZ 540/11, Lex nr 965088 oraz z dnia 26 sierpnia 2011 r., II FZ 338/11, Lex nr 896349). W niniejszej sprawie zasadnicze znaczenie ma okoliczność, że skarżący, pomimo wezwania skierowanego do niego w trybie art. 255 p.p.s.a., nie przedstawił w sposób jednoznaczny swojej sytuacji majątkowej, między innymi w zakresie zajęć komorniczych. Przeprowadzając ocenę w tym zakresie, trafnie Sąd I instancji uznał, że skarżący w istocie uniemożliwił weryfikację swojej sytuacji majątkowej z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, o których stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Pogląd wyrażony w tym zakresie przez Sąd I instancji należy podzielić. Nie ulega ponadto wątpliwości, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych. Jak wskazał Sąd, w skład majątku wnioskującego wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Wnioskujący jest właścicielem mieszkania o powierzchni około 36 m² i trzech działek o powierzchni 403 m², 500 m² i 5000 m². Wnioskujący nie pozwolił na określenie stanu posiadanego majątku i jego wartości, gdyż dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte. Należy podkreślić, że strona wstępująca na drogę sądową powinna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i powinna w związku z tym znaleźć pokrycie w swoich dochodach przez ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 lipca 2009 r., I OZ 753/09). Posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 lipca 2009 r., I OZ 713/09). To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek szczegółowego określenia swojego żądania i wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy (por. B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2011 r., s. 737; J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011 r., s. 618-619). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Stąd też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru na współobywateli. Z tych środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2010 r., II FZ 31/10). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że wnioskujący nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy, niemożliwe okazało się ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Wyjaśnić ponadto należy, co uczynił także Sąd I instancji, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącemu prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym stanowi realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja ta jest jednak wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, publ. Lex nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji tego Sąd I instancji odmówił przyznania stronie prawa pomocy, to nie można mówić o naruszeniu prawa do sądu. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.