II OZ 467/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M . N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 1 marca 2016 r., sygn. akt II SA/Kr 260/13 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi M. N. na decyzję Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Krakowie z dnia [...] grudnia 2012 r., znak: [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki postanawia: oddalić zażalenie. M. N. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] grudnia 2012 r. w przedmiocie nakazu rozbiórki. W dniu 29 grudnia 2015 r. skarżąca złożyła kolejny już w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, wskazując, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku dla własnego utrzymania w wyniku licznych okoliczności, które nastąpiły w ostatnim czasie. Na wezwanie Sądu kierowane do skarżącej, w dniu 5 stycznia 2016 r. (data nadania) złożony został wypełniony formularz PPF. W oświadczeniu złożonym na urzędowym formularzu skarżąca podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i pełnoletnią córką (21 lat). Źródłem utrzymania rodziny są wynagrodzenia za prace pobierane w stosunku miesięcznym przez skarżącą w wysokości [...] zł (brutto) oraz jej małżonka w wysokości [...] zł (brutto). Córka studiuje i nie pracuje. Stałe wydatki rodziny kształtują się na poziomie [...] zł miesięcznie. Skarżąca zadeklarowała, że posiada budynek mieszkalny o pow[...]m2 (w tym powierzchnia zabudowy [...] m2) oraz gospodarstwo rolne o pow. [...]ha (w tym [...]ha lasu). Skarżąca wskazała również, że jest właścicielką 2 samochodów osobowych. Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek skarżącej o zwolnienie skarżącej od kosztów sądowych. Skarżąca wniosła sprzeciw od ww. postanowienia, podkreślając, że poniesienie kosztów sądowych i to w tak znacznej wysokości nie może być warunkiem do skorzystania przez nią z przysługującego jej prawa do Sądu. Ponadto podniosła, że referendarz sądowy wydając postanowienie nie dokonał wszechstronnej oceny jej sytuacji majątkowej. Postanowieniem z dnia 1 marca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd podniósł, że będący przedmiotem rozpoznania wniosek jest już siódmym z kolei wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, jaki skarżąca złożyła w niniejszej sprawie. Tym samym wniosek ten jako kolejny w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, należy rozpoznać zgodnie z treścią art. 165 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy przy tym rozumieć takie zmiany w sytuacji osobistej lub finansowej skarżącego, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Zdaniem Sądu analiza kolejnego wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w przedmiotowej sprawie pozwala uznać, że skarżąca nie należy do osób ubogich, które obiektywnie nie są w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. Co więcej porównanie wskazanej w oświadczeniu kwoty dochodów ([...] zł brutto) z kwotą ponoszonych przez nią wydatków ([...] zł brutto) pozwala przyjąć, iż w dyspozycji skarżącej pozostaje nadal miesięcznie kwota w wysokości ok. [...] zł, z której mogłaby ona – i to nawet bez czynienia w tym zakresie szczególnych oszczędności – pokryć koszty postępowania sądowego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. M. N. wnosząc po raz kolejny o przyznanie prawa pomocy winna wykazać, że okoliczności jakie stały się podstawą poprzedniego rozstrzygnięcia uległy zmianie. To bowiem na skarżącej spoczywa ciężar dowodu, że okoliczności sprawy uległy na tyle wyjątkowej zmianie, że znajduje się ona w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tymczasem skarżąca w żaden sposób nie odniosła się do wcześniejszych ustaleń Sądu, ponownie w sposób wybiórczy i nierzetelny charakteryzując swoją sytuację materialną. Złożone oświadczenie w zakresie posiadanego majątku co do zasady stanowi powtórzenie informacji zawartych we wcześniejszym wniosku. W związku z powyższym w ocenie Sądu nie było konieczne prowadzenie dochodzenia w celu ustalenia rzeczywistej kondycji finansowej skarżącej, której postępowanie w niniejszej sprawie rodzi wątpliwości, czy celem podejmowanych przez nią czynności procesowych – polegających na nieustannym składaniu wniosków i zażaleń, mimo jednoznacznej treści wydanych w sprawie orzeczeń – jest nadal kontrola zaskarżonej decyzji. Sąd podkreślił, że ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, złożony w sytuacji gdy Sąd prawomocnym postanowieniem ocenił, że skarżąca nie spełnia przesłanek zwolnienia jej z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, nie przerywa biegu terminu do uiszczenia wpisu (od zażalenia) wskazanego przez Sąd w wezwaniu do dokonania tej czynności oraz nie chroni strony przed negatywnymi skutkami niezastosowania się do treści wezwania we wskazanym terminie. Przyjmuje się, że dopiero wydanie przez Sąd prawomocnego postanowienia o odmiennej treści w przedmiocie udzielania stronie prawa pomocy, skutkuje utratą mocy pierwszego postanowienia. W niniejszej sprawie Sądy obu instancji każdorazowo odmawiały skarżącej zwolnienia od kosztów sądowych z uwagi na niespełnienie przez nią przesłanek określonych przepisami prawa, które warunkują przyznanie prawa pomocy w wnioskowanym zakresie. Dlatego też należało uznać, że złożenie przez skarżącą kolejnego już wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych nie zwalniało jej od uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 100 zł od zażalenia z dnia 7 lipca 2014 r. wniesionego na postanowienie Sądu z dnia 25 czerwca 2015 r. w przedmiocie odrzucenia zażalenia. Odmienne postępowanie Sądu mogłoby pozwolić stronom na nieograniczone przewlekanie postępowania poprzez składanie kolejnych wniosków o przyznanie prawa pomocy, skutkując nieuzasadnionym przewlekaniem postępowania, a nawet uniemożliwić jego zakończenie orzeczeniem rozstrzygającym sprawę co do meritum. Zażaleniem M.N. zaskarżyła powyższe postanowienie w całości wnosząc o jego zmianę poprzez zwolnienie jej od kosztów sądowych, względnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zażalenia stwierdzono, że Sąd nie dokonał wszechstronnej oceny sytuacji majątkowej skarżącej. Ponadto podniesiono, że prawo do sądu nie może być warunkowane wniesieniem opłaty i to tak znacznej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). W myśl natomiast § 3 cytowanego artykułu, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W przedmiotowej sprawie w pierwszej kolejności należy zauważyć, że sprawa z wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy była już przedmiotem rozpoznania zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego (postanowienia NSA: z dnia 5 grudnia 2014 r., sygn. akt II OZ 1262/14; z dnia 8 maja 2015 r., sygn. akt II OZ 396/15; z dnia 4 grudnia 2015 r., sygn. akt II OZ 1239/15), stąd zasadnie Sąd I instancji rozpoznał niniejszy wniosek zgodnie z treścią art. 165 p.p.s.a. Postanowienie w przedmiocie prawa pomocy należy bowiem do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylone lub zmienione na wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć zarówno zmiany stanu faktycznego jak i prawnego, uzasadniające zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy, którego przyznania prawomocnie odmówiono, zmiany musiałyby być tego rodzaju, żeby w ich świetle przyznanie prawa pomocy stało się uzasadnione. W takiej sytuacji skarżąca powinna wykazać, że jej sytuacja materialna uległa znacznemu pogorszeniu, gdyż ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy zmierza w istocie do weryfikacji poprzednich orzeczeń. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie Sąd I instancji prawidłowo dokonał oceny wniosku skarżącej porównując go z okolicznościami przywołanymi we wcześniejszych, rozpoznanych już prawomocnie wnioskach o przyznanie prawa pomocy. Z wniosku będącego przedmiotem niniejszego postępowania nie wynika, żeby w sprawie zaszły takie zmiany okoliczności, które mogłyby doprowadzić do odmiennej od dotychczasowej oceny sytuacji finansowej skarżącej, brak było zatem podstaw do przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Skarżąca podniosła praktycznie te same okoliczności, które stanowiły podstawę jej wcześniejszych wniosków i które były już przedmiotem oceny sądu. Podkreślenia przy tym wymaga, że skarżąca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich informacji odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Wyjaśnić również należy, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącej prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom niebędącym w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja prawa pomocy stanowi jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać też należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały (por. postanowienie NSA z dnia 23 lutego 2016 r., sygn. akt I OZ 169/16). W niniejszej sprawie nie można mówić więc o naruszeniu prawa do sądu. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.