I OZ 207/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek po rozpoznaniu w dniu 25 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 stycznia 2014 r. sygn. akt VII SA/Wa 1546/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M.J. na zarządzenie Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 13 października 2008 r. nr [...] w przedmiocie powołania komisji odwoławczej postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 1546/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił M. J. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie do sprawy VII SA/Wa 1546/13 wpłynął na formularzu PPF wniosek M. J. o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego i adwokata. W uzasadnieniu wniosku M. J. wskazał, że nie posiada środków na opłacenie pełnomocnika bez uszczerbku w utrzymaniu siebie i małoletniego syna. Aktualnie nie uzyskuje dochodów z działalności gospodarczej oraz nie otrzymuje wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę w MKS Sp. z o.o. Oświadczył, że jedynym dochodem, jaki uzyskuje, jest wynagrodzenie za pracę w PKS Tychy Sp. z o.o. w wysokości 1600 zł brutto. Podniósł, że MKS Sp. z o.o. nie wykonuje aktualnie działalności gospodarczej, a powodem jej zawieszenia jest bezprawne odebranie pojazdów ciężarowych spółce pod pozorem popełnienia przestępstwa oraz, że pomimo wyroków uniewinniających organy ścigania nie oddają pojazdów, co uniemożliwia prowadzenie działalności gospodarczej zarówno spółce, jak i skarżącemu (nadesłał jednocześnie wyroki uniewinniające skarżącego od zarzutu popełnienia przestępstwa). Wskazał też, że aktualnie sporadycznie otrzymuje z tytułu egzekucji należności za lata poprzednie drobne kwoty wyegzekwowane nieregularnie w różnych postępowaniach w wysokości od 20 do 300 zł. Są to łącznie kwoty rzędu 100 – 400 zł miesięcznie. Dodatkowo skarżący otrzymuje sporadycznie od rodziców pomoc w postaci żywności o wartości 20 – 50 zł miesięcznie. Wskazał, że z żoną pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej. Oświadczył, że żona prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe w Krakowie, a on nie zna jej dochodów. Z treści wniosku wynika także, że skarżący uzyskuje wynagrodzenie w wysokości 1041 zł netto, ma na utrzymaniu 8-letniego syna. Oświadczył, że mieszka w wynajętym mieszkaniu, za który płaci czynsz w kwocie 600 zł, opłaty za media wynoszą 120 – 160 zł miesięcznie, na leki wydaje 140 – 200 zł miesięcznie, spłaca kredyt za samochód (Opel Combo) w kwocie 150 zł. W związku z niewystarczającymi danymi do rozpoznania złożonego wniosku zarządzeniem z dnia 10 października 2013 r. zobowiązano wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku poprzez: nadesłanie zaświadczenia pracodawcy o wysokości wynagrodzenia za pracę; nadesłanie odpisów zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe oraz wyciągów z rachunku bankowego z okresu ostatnich trzech miesięcy; wskazanie, czy małżonka skarżącego uczestniczy w utrzymaniu syna (jeśli tak, jakie kwoty przeznacza miesięcznie na utrzymanie syna); wskazanie, czy wnioskodawca posiada jakiekolwiek nieruchomości oraz czy posiada oprócz Opla Combo inne pojazdy mechaniczne. A także do wskazania, czy prowadzi działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej Tysovia; jeśli tak, należało wskazać wysokość miesięcznych dochodów uzyskiwanych w związku z jej prowadzeniem; jeśli skarżący nie prowadzi ww. działalności, należało wykazać, że działalność została zawieszona lub zlikwidowana, oraz wezwano M. J. do wskazania, czy jego małżonka uczestniczy w utrzymaniu syna (a jeśli tak, jakie kwoty przeznacza miesięcznie na ten cel). W odpowiedzi na to pismo skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych nieruchomości, poza samochodem marki Opel nie posiada innych samochodów. Wskutek wstrzymania działalności gospodarczej na jego rachunek nie wpływały żadne kwoty, bank wypowiedział mu więc umowę rachunku. Nadesłał zeznania podatkowe, z których wynika, że w 2011 r. z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskał dochód w wysokości 32.152 zł., w 2012 r. – w wysokości 16.776 zł. Z działalności gospodarczej w 2011 r. przychód wyniósł 267.355 zł (a koszty uzyskania przychodu – 271.121 zł), natomiast w 2012 r. przychód wyniósł 35.399 zł (koszty uzyskania przychodu – 54.722 zł). Skarżący nadesłał miesięczne raporty ZUS o należnych składkach i wypłaconych świadczeniach (w raportach tych jako podstawa wymiaru składek widnieje kwota 1600 zł). Wskazał, że z uwagi na fakt, iż jest formalnie prezesem w spółce pracodawcy, tylko on mógłby podpisać takie zaświadczenie, co mogłoby wzbudzić podejrzenia. Skarżący wskazał, że od stycznia 2012 r. nie prowadzi faktycznie działalności gospodarczej pod nazwą Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej Tysovia i nie uzyskuje z niej dochodów (poza sporadycznym wynajęciem należącego do niego samochodu w 2012 r.). Z zeznania podatkowego z 2012 r. wynika jednak, że skarżący uzyskał przychód z działalności gospodarczej w wysokości 35.399 złotych. Ponadto, pomimo, że, jak twierdzi skarżący, od prawie dwóch lat nie prowadzi on faktycznie tejże działalności i nie uzyskuje z niej dochodów, to jednak jej nie zlikwidował, ani nawet nie zawiesił, co również poddaje w wątpliwość jego oświadczenie. Ponadto skarżący nie udzielił żadnej odpowiedzi czy jego małżonka uczestniczy w utrzymaniu syna. Postanowieniem Referendarza Sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 listopada 2013 r. sygn. akt VII SA/Wa 1546/13 odmówiono M. J. przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego i adwokata. Na to orzeczenie został skutecznie (w zakreślonym terminie) złożony sprzeciw. Zarządzeniami z dnia 13 grudnia 2013 r. oraz z dnia 8 stycznia 2014 r. wezwano skarżącego o nadesłanie wykazów ze wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych z ostatnich trzech miesięcy, lub zaświadczenie o likwidacji któregokolwiek lub wszystkich kont, umowy najmu mieszkania, w którym wnioskodawca mieszka, złożenie oświadczenia w partycypacji finansowej żony w wychowaniu syna, udokumentowanie stałych rachunków ponoszonych wydatków stałych, w tym z tytułu opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. W odpowiedzi na powyższe zarządzenie skarżący w piśmie z dnia 3 stycznia 2014 r. nadesłał umowę najmu, z której wynika, że opłata miesięczna na wynajem mieszkania wynosi 800 złotych brutto; nadesłał odpis wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 3 grudnia 2013 r. orzekający rozwód wnioskodawcy z małżonką, w którym Sąd kosztami utrzymania i wychowania małoletniego syna obciążył oboje rodziców z czego wnioskodawca ma łożyć 1000 złotych miesięcznie na syna oraz 1000 złotych miesięcznie z tytułu alimentów na rzecz byłej żony. Nadesłał także księgę przychodów i rozchodów, z której wynika, że ponosi głównie straty związane z prowadzoną działalnością gospodarczą oraz deklaracje podatku od towarów i usług. Skarżący poinformował także, że od blisko 2 lat nie posiada żadnego rachunku bankowego, nie ma także dostępu do historii zamkniętego rachunku, gdyż był on prowadzony elektronicznie przez Internet, a z chwilą wypowiedzenia umowy bank zablokował dostęp do historii rachunku. Sąd I instancji odmawiając wnioskodawcy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszej kolejności wyjaśnił, że przesłankę przyznania stronie pełnomocnika może stanowić sytuacja finansowa, która obiektywnie nie daje możliwości zgromadzenia odpowiednich środków. Należy pamiętać, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, czyli faktycznie przez innych obywateli i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Podkreślił, iż to na wnoszącym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania (udowodnienia) okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę do przyznania prawa pomocy. Owe wykazanie polegać więc będzie w rzeczywistości na przedstawieniu przez wnioskodawcę w sposób wiarygodny i przekonywujący, że nie dysponuje żadnymi środkami, które mógłby przeznaczyć na wynajęcie profesjonalnego pełnomocnika Rozstrzygnięcie jest zatem uzależnione od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W ocenie Sądu I instancji, wnioskodawca nie wykazał dostatecznie, jak wymaga tego przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., że jego sytuacja świadczy o spełnieniu przesłanek do przyznania prawa pomocy. Wprawdzie w nadesłanych wyjaśnieniach wskazano, iż skarżący obecnie jest osobą zatrudnioną i uzyskuje z tytułu umowy o pracę 1500 złotych brutto miesięcznie, powyższa informacja niewątpliwie istotna przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może być jednak wystarczającą podstawą do przyznania prawa pomocy, w sytuacji gdy wnioskodawca nie udzielił dostatecznych szczegółowych informacji dotyczących prowadzonej, nie zawieszonej i tym bardziej nie wykreślonej, działalności gospodarczej, co wynika m.in. z informacji zamieszczonych w elektronicznej Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej. Jednocześnie z wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 3 grudnia 2013 r. orzekającego rozwód małżeństwa skarżącego wynika, że Sąd ten doszedł do przekonania, że skarżący będzie w stanie opłacać alimenty na syna oraz byłą żonę w kwocie 2000 złotych miesięcznie w sumie. Powyższe okoliczności tym bardziej nie zwalniają wnioskodawcy od wykazania jego szczegółowej sytuacji finansowej. Sama księga przychodów i rozchodów wprawdzie wykazuje, że skarżący prowadząc działalność gospodarczą generuje głównie straty, jednak taka informacja jeszcze nie oznacza, że skarżący jest w bardzo trudnej sytuacji materialnej, i która jest mało wiarygodna biorąc pod uwagę brak wyjaśnienia, skąd skarżący uzyskuje kwoty jakie wykazane są we wspomnianej księdze, a które przeznacza choćby na paliwo, telefon komórkowy, koszty sądowe, koszty biurowe, polisę ubezpieczeniową i inne. Skarżący w świetle nadesłanych dokumentów jest mało wiarygodny, w szczególności gdy w prowadzonej firmie przykładowo w lutym 2013 r. generuje straty (wydatki) w wysokości ok. 9795 złotych, a uzyskuje przychód w wysokości ok. 888 złotych – zaś dysponuje miesięcznie kwotą uzyskiwaną z umowy o pracę w wysokości 1500 złotych brutto. Sąd I instancji zaznaczył, iż nie może zatem prawidłowo i rzetelnie ocenić sytuacji finansowej wnioskodawcy wskutek nie udzielenia przez niego szczegółowych informacji. Wnioskodawca nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości, iż znajduje się w sytuacji materialnej, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z formularza wniosku nie wynika dostatecznie dużo informacji, na podstawie których Sąd mógłby ocenić sytuację materialną wnioskodawcy, w szczególności w świetle nie udokumentowania informacji na temat ponoszonych comiesięcznych wydatków, a zatem uniemożliwił sądowi podjęcie decyzji o przyznaniu prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. Sąd zwrócił uwagę, że wnioskodawca otrzymuje stale, comiesięcznie wypłatę, zaś w księdze przychodów i rozchodów znajdują się wydatki zdecydowanie przewyższające uzyskiwaną comiesięczną wypłatę, co z kolei skłania do wniosku, że sytuacja materialna skarżącego jest inna niż skarżący sądowi przedstawił. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego M. J., wnosząc o jego uchylenie i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest bowiem pogląd, iż strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać swoją trudną sytuację materialną (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, LEX nr 302281). Oceniając zaś zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między tymi interesami (na konieczność zachowania proporcji między interesem państwa a prawem strony do rozpoznania jej sprawy przez sąd zwracał uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka np. w wyroku z dnia 19 grudnia 1997r. w sprawie Brualla Gómez de la Torre przeciwko Hiszpanii). Jak wyżej wspomniano, wnioskodawca ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Owe wykazanie polegać więc będzie w rzeczywistości na przedstawieniu w sposób przekonywujący, że uiszczenie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek zapewnieniu koniecznego utrzymania dla składającego wniosek i jego rodziny. Jednakże, gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 P.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. Należy również wziąć pod uwagę, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanego z ich udziałem, w związku z tym należy ją stosować wyjątkowo. Wprowadzona została bowiem jako realizacja konstytucyjnej zasady prawa do sądu, dla osób których sytuacja materialna powoduje, że nie mogą one ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymaniu dla siebie i rodziny. Konstrukcja art. 255 P.p.s.a. ma więc umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania postępowania uzupełniającego, tak by Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Również należy zwrócić uwagę na obowiązek składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. Sytuacja bowiem, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do nie możności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że Sąd I instancji prawidłowo rozstrzygnął niniejszą sprawę w oparciu o analizę dokumentów przedstawionych przez wnioskodawcę, w sytuacji gdy wnioskodawca nie udzielił dostatecznych szczegółowych informacji dotyczących prowadzonej, nie zawieszonej i tym bardziej nie wykreślonej, działalności gospodarczej, co wynika m.in. z informacji zamieszczonych w elektronicznej Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej. Należy również zwrócić uwagę, że z wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 3 grudnia 2013 r. orzekającego rozwód małżeństwa skarżącego wynika, że Sąd ten doszedł do przekonania, że skarżący będzie w stanie opłacać alimenty na syna oraz byłą żonę w kwocie 2000 złotych miesięcznie w sumie. Sąd I instancji prawidłowo również doszedł do przekonania, iż informacja wnioskodawcy o bardzo trudnej sytuacji materialnej, jest mało wiarygodna biorąc pod uwagę brak wyjaśnienia, skąd skarżący uzyskuje kwoty jakie wykazane są w księdze rozchodów i przychodów, a które przeznacza choćby na paliwo, telefon komórkowy, koszty sądowe, koszty biurowe, polisę ubezpieczeniową i inne. Jednocześnie należy stwierdzić, że wykazanie straty nie musi oznaczać utraty płynności finansowej przez przedsiębiorcę. Jak podnosi się w orzecznictwie, przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008 r., I OZ 208/08). Ponadto przedsiębiorca nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjął wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r., I OZ 191/11). Tym bardziej, iż strona nie przedstawiła również zaświadczenia o zakończeniu prowadzenia działalności gospodarczej. W odniesieniu do przedsiębiorcy istotne jest ponadto to, czy mógł (i powinien był) on gromadzić wcześniej środki na partycypowanie w kosztach postępowań związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Przedsiębiorca bowiem w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GZ 42/13). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty i oświadczenia należało uznać za niewystarczające do odtworzenia jego sytuacji majątkowej. M. J. pozbawił w ten sposób Sąd możliwości wnikliwej i szczegółowej oceny swojej sytuacji materialnej. Informacje przedstawione przez wnioskodawcę były niewystarczające do wydania korzystnego dla niego rozstrzygnięcia. Należy bowiem podzielić stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, że strona uniemożliwiła dokonanie wszechstronnej i właściwej oceny jej rzeczywistej sytuacji finansowej. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.