I OZ 530/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia R.L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 5 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Bd 535/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi R.L. w przedmiocie wymierzenia Wojewodzie [...] grzywny za niewykonanie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 30 stycznia 2013 r. w sprawie II SAB/Bd 135/12 postanawia oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 22 października 2013 r. sygn. akt II SA/Bd 535/13 oddalił skargę R.L. w przedmiocie wymierzenia Wojewodzie [...] grzywny za niewykonanie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 30 stycznia 2013 r. w sprawie II SAB/Bd 135/12. W dniu 24 grudnia 2013 r. R.L. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy wniosek o przyznanie jej w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z mężem. Utrzymują się oni ze świadczeń emerytalnych, które wynoszą łącznie 3.341,00 zł netto miesięcznie. Posiada własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni [...] m2. Ponadto oświadczyła, że nie posiada oszczędności oraz przedmiotów wartościowych. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 31 stycznia 2014 r. sygn. akt II SA/Bd 535/13 oddalił wniosek R.L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, uznając, że skarżąca nie wykazała spełnienia ustawowych przesłanek, w szczególności braku posiadania jakichkolwiek środków pieniężnych. W dniu 18 lutego 2014 r. skarżąca złożyła sprzeciw od powyższego postanowienia, w związku z czym utraciło ono moc. Na podstawie zarządzenia sędziego z dnia 17 marca 2014 r. skarżąca została wezwana do wykazania, na podstawie stosownych dokumentów, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w tym do złożenia w terminie 7 dni: aktualnych dokumentów wykazujących wysokość uzyskiwanych przez skarżącą oraz osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym dochodów z tytułu umowy o pracę, diet, stypendiów, renty, emerytury, najmu, dzierżawy, prac dorywczych lub sezonowych, działalności gospodarczej, rolniczej, stażu itp.; oświadczenia o łącznej wysokości przeciętnych comiesięcznych wydatków, związanych wyłącznie z koniecznym utrzymaniem skarżącej i ewentualnie rodziny oraz ponoszonych i udokumentowanych opłat związanych z domem, takich jak czynsz, energia elektryczna, gaz, opał itp.; kopii rachunków potwierdzających, że skarżąca lub osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym ponoszą koszty zakupu niezbędnych dla ochrony życia leków; wskazania i udokumentowania wysokości rat spłacanych kredytów; oświadczenia czy strona skarżąca lub osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym są posiadaczami pojazdów mechanicznych (jeżeli tak, należy wskazać rok produkcji, markę oraz wartość pojazdu, a także przeciętną miesięczną wysokość wydatków związanych z użytkowaniem pojazdu), wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; potwierdzone przez właściwy Urząd Skarbowy pełne kopie zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata. W piśmie z dnia 15 kwietnia 2014 r. skarżąca wskazała, że łączny dochód gospodarstwa domowego wynosi 4.157,38 zł netto. Podała, że ponosi wydatki związane ze swoim utrzymaniem oraz posiada samochód osobowy wyprodukowany w 2002 r. Odmówiła udostępnienia wyciągów bankowych, uważając to za zbyt dużą ingerencję w jej życie osobiste. Do pisma załączyła kserokopie wyroku Sądu Okręgowego [...] z dnia [...] listopada 2012, sygn. akt [...], wyroku Sądu Apelacyjnego [...] z dnia [...] lipca 2013, sygn. akt [...] oraz dwóch faktur. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 15 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Bd 535/13 odmówił R.L. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu postanowienia podał, że z przedłożonego przez skarżącą formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż pozostaje ona we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem. Łączny dochód gospodarstwa domowego wynosi 4.157,38 zł netto. Podkreślił, że skarżąca nie przedłożyła na poparcie swojej trudnej sytuacji materialnej stosownych dokumentów, np. zeznań podatkowych, czy też kopii rachunków. Wskazał także, że wniosku o przyznanie prawa pomocy nie uzasadnia obciążenie emerytury skarżącej egzekucją jej zobowiązań. Konieczność regulowania przez stronę posiadanych przez nią zobowiązań nie stanowi bowiem przesłanki przyznania jej prawa pomocy. Brak jest zatem podstaw, aby zobowiązania cywilne czy inne przedkładać nad obowiązek poniesienia kosztów związanych z zainicjowanym przez stronę postępowaniem sądowym. Koszty sądowe nie mogą być bowiem stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Skarżąca, kierując sprawę na drogę postępowania sądowego, powinna liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów tego postępowania i tym samym poczynić w swoim majątku oszczędności. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że analiza złożonego w sprawie oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym nie daje podstaw do uwzględnienia wniosku, oświadczenia te są niepełne, a podane informacje są zbyt ogólnikowe i budzą wątpliwości co do ich wiarygodności Skarżąca nie wykazała zatem w sposób należyty, poprzez złożenie wszystkich żądanych dokumentów, że poniesienie przez nią kosztów sądowych będzie stanowić uszczerbek dla koniecznego utrzymania jej samej, czy też jej rodziny. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia R.L. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U z 2012 r., poz. 270, dalej w skrócie p.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącej oraz załączonych przez nią dokumentów, należy stwierdzić, iż nie wykazała ona, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. Bezsporne jest, że zarówno R.L., jak i jej mąż, posiadają stały miesięczny dochód w wysokości 4.157,38 zł netto. Nie można zatem uznać, iż nie jest ona w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania. Ponadto, jak już wskazano, treść art. 246 § 1 p.p.s.a. wskazuje, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy. W orzecznictwie powszechnie zatem przyjmuje się, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy skarżący nie przedstawił dokumentów, w oparciu o które można ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie Sądu jest ona zobowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia w całości lub w części uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, publ. LEX nr 552404). Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, iż Sąd pierwszej instancji prawidłowo wymagał od skarżącej nadesłania wyciągów z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy oraz kopii zeznań podatkowych, jak również dokładnego udokumentowania ponoszonych wydatków. Skarżąca z tego obowiązku się nie wywiązała, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę swojego rzeczywistego stanu majątkowego. W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.