II GSK 325/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Jagielska Sędzia NSA Joanna Kabat - Rembelska Sędzia del. WSA Małgorzata Grzelak (spr.) Protokolant Michał Stępkowski po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2015 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. R. Spółki z o.o. w B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 5 listopada 2013 r. sygn. akt II SA/Ol 807/13 w sprawie ze skargi A. R. Spółki z o.o. w B. na decyzję S. K. O. w O. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej za zajęcie pasa drogowego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od A. R. Spółki z o.o. w B. na rzecz S. K. O. w O. 1200 (tysiąc dwieście) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z 5 listopada 2013 r. sygn. akt II SA/Ol 807/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. oddalił skargę A. R. Sp. z o.o. w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z [...] lipca 2013 r. nr [...] o nałożeniu na skarżącą spółkę kary pieniężnej za zajęcie pasa drogowego bez zezwolenia. Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia: Decyzją z [...] października 2012 r. działający z upoważnienia Prezydenta O. - Dyrektor Miejskiego Zarządu Dróg i Mostów w O. nałożył na "A. R." Spółka z o.o. w B. (dalej: skarżąca spółka, spółka A. R.) karę pieniężną w wysokości 26662,90 zł za zajęcie pasa drogowego ul. L. w O. (obręb [...] działka nr [...]) bez zezwolenia zarządcy drogi przez umieszczenie reklamy o treści "D.; D. D. D.; P., Ś., D.", w okresie od [...] października 2010 r. do [...] grudnia 2010 r. Powyższa decyzja została wydana po ponownym rozpatrzeniu sprawy przez organ I instancji na skutek prawomocnej (niezaskarżonej do sądu administracyjnego) decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] grudnia 2011 r. uchylającej pierwszą decyzję, jaka zapadła w sprawie w dniu [...] grudnia 2010 r. W uzasadnieniu decyzji z [...] października 2012 r. organ wskazał, że na podstawie zebranych dowodów ustalono, iż doszło do zajęcia pasa drogowego bez zezwolenia. Wyjaśniono, że w takim przypadku organ ma obowiązek wymierzenia kary pieniężnej w wysokości 10-krotności opłaty za zajęcie pasa drogowego za zezwoleniem. Zdaniem organu, bez znaczenia są przyczyny zajęcia. Organ I instancji wskazał, że powierzchnię tablicy reklamowej ustalono zgodnie z art. 4 pkt 23 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (tekst obowiązujący w dacie wydania zaskarżonej decyzji Dz.U. z 2007 r. Nr 19, poz. 115 ze zm., dalej: ustawa o drogach publicznych), uwzględniając powierzchnię nośników informacji wizualnej, a także elementów konstrukcyjnych i zamocowań reklamy. Przy czym nie wliczono powierzchni części elementów konstrukcyjnych (słupów wsporczych), gdyż te elementy nie były widoczne dla użytkowników drogi. Wskazano, że w trakcie postępowania nie ustalono dokładnego okresu ekspozycji reklamy, przyjmując okres zajęcia od dnia stwierdzenia jej obecności do dnia kontroli potwierdzającej obecność reklamy w terenie. Wyjaśniono, że na skutek uchylenia poprzedniej decyzji uzupełniono postępowanie dowodowe i dołączono do akt sprawy mapę zasadniczą z zaznaczeniem na niej przez uprawnionego geodetę linii granicznych pasa drogowego ul. L. oraz działki, na której znajdowała się reklama. Wskazano także na znajdujący się w aktach sprawy wypis z rejestru gruntów, który jednoznacznie określa, że działka ta leży w ciągu ul. L. Podniesiono, że czynności kontrolne dokonane przed zawiadomieniem strony o wszczęciu postępowania wynikają z art. 20 pkt 10 ustawy o drogach publicznych, obligującego organ do przeprowadzenia okresowych kontroli stanu dróg i obiektów inżynierskich. Z czynności kontrolnych organ sporządził protokół, co wypełnia wymagania art. 67 § 1 k.p.a. Wyjaśniono, że przed wydaniem decyzji pouczono stronę o możliwości zapoznania się z aktami sprawy wyznaczając jej 7-dniowy termin i wskazano na treść art. 10 § 1 k.p.a. Odnosząc się do kwestii sposobu wyliczenia powierzchni przedmiotowej reklamy, organ powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 marca 2009 r. sygn. akt II GSK 811/08 i przedstawił sposób dokonania wyliczenia tej powierzchni i wymierzonej kary (powierzchnia całkowita - 30,23 m2, liczba dni ekspozycji - 49, stawka opłaty za 1 m2 -1,80 zł.) W odwołaniu od powyższej decyzji spółka A. R., reprezentowana przez radcę prawnego, zarzuciła naruszenie przepisów ustawy o drogach publicznych, Konstytucji RP oraz k.p.a. Według skarżącej spółki nie można uznać miejsca oddalonego od krawędzi jezdni o ponad 100 m i znajdującego się w obrębie przebiegu rur ciepłociągu za pas drogowy, skoro nie było tam żadnych obiektów budowlanych i urządzeń technicznych związanych z prowadzeniem i obsługą ruchu. Zatem umieszczając reklamę w obrębie przebiegu rur ciepłowniczych, obiektów niezwiązanych z zarządzaniem drogami lub potrzebami ruchu drogowego, skarżąca była przeświadczona, iż umieszcza ją poza pasem drogowym. Zarzucono, iż geodeta ustalił lokalizację tablicy reklamowej na podstawie protokołów z kontroli przeprowadzonych przez pracowników organu bez udziału strony, a więc okoliczności faktyczne ustalone na podstawie kontroli, w których strona nie miała możliwości wzięcia udziału należy uznać za nieudowodnione. W rezultacie, zdaniem strony skarżącej, decyzja wydana została z naruszeniem art. 10 § 1 oraz art. 79 § 2 k.p.a. Spółka A. R. podniosła ponadto, że nawet jeśli uznać, iż doszło do zajęcia pasa drogowego, czemu stanowczo strona zaprzecza, to organ dokonał błędnego wyliczenia powierzchni reklamy, a tym samym zawyżył ewentualną karę pieniężną. Wskazano także, że organ naruszył art. 2 Konstytucji RP, bowiem skarżącej nie można przypisać umyślnego działania, a w takiej sytuacji brak jest uzasadnienia do wymierzenia kary pieniężnej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. (dalej: SKO w O., Kolegium) nie podzieliło zarzutów odwołania i decyzją z [...] lipca 2013 r. utrzymało w mocy zakwestionowane rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu stwierdzono, że skarżąca spółka zajmowała ww. pas drogowy bez zezwolenia zarządcy drogi przez umieszczenie reklamy w okresie wskazanym w decyzji organu I instancji, co wykazały kontrole pasa drogowego przeprowadzone przez pracowników zarządcy drogi udokumentowane protokołami z kontroli pasa drogowego, w trakcie których wykonywano zdjęcia i dokonano pomiarów tablicy reklamowej. Organ odwoławczy stwierdził, że miejsce usytuowania reklamy udokumentowano szkicem sytuacyjnym wykonanym na podkładzie geodezyjnym w skali 1:500, kopią mapy zasadniczej z Miejskiego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej oraz mapą sporządzoną przez uprawnionego geodetę, na których zaznaczono granice pasa drogowego oraz usytuowanie reklamy. SKO w O. wskazało, iż stosownie do art. 40 ust. 8 ustawy o drogach publicznych, organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego, w drodze uchwały, ustala dla dróg, których zarządcą jest jednostka samorządu terytorialnego, wysokość stawek opłaty za zajęcie 1 m2 pasa drogowego. Takie opłaty dla przedmiotowej drogi zostały ustalone uchwałą Rady Miasta O. z dnia [...] października 2004 r. nr [...] w sprawie ustalenia wysokości stawek opłaty za zajęcie 1 m2 pasa drogowego na terenie Miasta O. Podniesiono, że analiza zgromadzonej dokumentacji, w tym przeprowadzone oględziny miejsca zajęcia pasa drogowego, projekty graficzne i plany konstrukcji reklam pozwoliły na jednoznaczne ustalenie powierzchni reklamy i w tym zakresie organ I instancji przeprowadził prawidłowe wnioskowanie i obliczenia, co znalazło odzwierciedlenie w zaskarżonej decyzji. SKO w O. zaakcentowało, że wysokość orzeczonej kary pieniężnej nie budzi wątpliwości. Organ odwoławczy podał również, że z treści definicji reklamy zawartej w ustawie o drogach publicznych wynika, że obliczając powierzchnię reklamy należy uwzględnić powierzchnię nośnika reklamowego oraz powierzchnię elementów konstrukcyjnych i zamocowań, co znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Odnosząc się do zarzutów zawartych w odwołaniu, SKO w O. wyjaśniło, że do umieszczającego reklamę należy ustalenie, czy jej usytuowanie spowoduje zajęcie pasa drogowego, dlatego nie uwzględniono argumentu strony, że na podstawie sytuacji w terenie nie przypuszczała, że umieszcza reklamę w pasie drogowym. Kolegium uznało także za bezzasadny zarzut dotyczący naruszenia art. 10 § 1 i art. 79 § 2 k.p.a., wskazując, że spółka została zawiadomiona o wszczęciu postępowania administracyjnego oraz została poinformowana o terminie oględzin pasa drogowego a także możliwości zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym, jak i ustosunkowania się do niego. Z kolei przeprowadzenie kontroli pasa drogowego przed zawiadomieniem strony o wszczęciu postępowania nie daje podstawy do stwierdzenia, iż postępowanie prowadzone było bez udziału strony, gdyż celem była kontrola pasa drogowego i dopiero na skutek dalszych czynności organu ustalono właściciela reklamy umieszczonej w pasie drogowym. Organ odwoławczy podkreślił, że takie działania pracowników organu leżą w gestii organu zarządzającego drogą w imieniu zarządcy, dlatego nie można im zarzucić braku podstawy prawnej. Kolegium nie podzieliło także argumentu dotyczącego braku mocy dowodowej mapy geodezyjnej. Wskazano w tym zakresie, iż z adnotacji naniesionej przez geodetę na kwestionowanej przez stronę mapie wynika, że lokalizacja tablicy reklamowej została naniesiona nie tylko na podstawie zakwestionowanych przez odwołującą się protokołów z kontroli pasa drogowego, przeprowadzonych przez pracowników organu, ale również na podstawie oględzin pasa drogowego, przeprowadzonych po wszczęciu postępowania w sprawie i po zawiadomieniu strony o miejscu i terminie oględzin. W skardze do WSA w O. spółka A. R., wnosząc o uchylenie zarówno zaskarżonej, jak i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji, ponowiła zarzuty podnoszone w toku postępowania administracyjnego. WSA w O. na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz.270, dalej: p.p.s.a.) oddalił skargę. Sąd I instancji wskazał, że w myśl art. 40 ust. 1 ustawy o drogach publicznych zajęcie pasa drogowego na cele niezwiązane z budową, przebudową, remontem, utrzymaniem i ochroną dróg wymaga zezwolenia zarządcy drogi, w drodze decyzji administracyjnej. Zezwolenie dotyczy m.in. umieszczania w pasie drogowym obiektów budowlanych niezwiązanych z potrzebami zarządzania drogami lub potrzebami ruchu drogowego oraz reklam (art. 40 ust. 2 pkt 3 ustawy o drogach publicznych). Za zajęcie pasa drogowego bez zezwolenia zarządcy drogi zarządca drogi wymierza, w drodze decyzji administracyjnej, karę pieniężną w wysokości 10-krotności opłaty ustalanej zgodnie z ust. 4-6 (art. 40 ust. 12 pkt 1 ustawy o drogach publicznych). Według WSA w O., w świetle przytoczonych przepisów nie ulega wątpliwości, że decyzja o wymierzeniu kary za zajęcie pasa drogowego ma charakter obligatoryjny, co oznacza, że w przypadku stwierdzenia zajęcia pasa drogowego zarządca drogi nie może odstąpić od wymierzenia kary. Sąd I instancji nie zgodził się przy tym z poglądem skarżącej spółki, że organ winien w tym wypadku badać kwestię zawinienia. Według Sądu, kara pieniężna wymierzana za zajęcie pasa drogowego ma charakter administracyjny, co oznacza, że nie jest zależna od winy podmiotu, na który jest nadkładana. Odnosząc się do przywołanych przez skarżącą wyroków sądów, w których dopuszczono możliwość badania zawinienia podmiotu, na który nałożono karę za zajęcie pasa drogowego, Sąd I instancji stwierdził, że mają one charakter jednostkowy i zapadły w zupełnie innym stanie faktycznym. W sprawach tych bowiem podmioty, którym wymierzono kary, posiadały wcześniej zezwolenia na zajęcie pasa drogowego, które jednak utraciły ważności z powodu upływu okresu, na jaki zostały wydane, a z uwagi na zbyt późne złożenie wniosku podmioty te nie uzyskały na czas zezwoleń na kolejny okres. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie miała miejsca. Strona skarżąca nie legitymowała się bowiem żadnym zezwoleniem na zajęcie pasa drogowego, uznając, że zajęcia pasa drogowego w ogóle nie dokonała. Odnosząc się z kolei do stanowiska skarżącej, że pasem drogowym nie może być miejsce oddalone od krawędzi jezdni o 100 metrów i to miejsce w obrębie przebiegu rur ciepłociągu. WSA w O. wskazał, że definicja pasa drogowego zawarta jest w art. 4 pkt 1 ustawy o drogach publicznych. Zgodnie z tym przepisem pas drogowy to: wydzielony liniami granicznymi grunt wraz z przestrzenią nad i pod jego powierzchnią, w którym są zlokalizowane droga oraz obiekty budowlane i urządzenia techniczne związane z prowadzeniem, zabezpieczeniem i obsługą ruchu, a także urządzenia związane z potrzebami zarządzania drogą. W definicji tej brak jest określenia szerokości, jaką pas drogowy może obejmować. Ponadto nie budzi wątpliwości, że przy określaniu linii granicznych pasa drogowego istotne są dane zawarte w ewidencji gruntów. Przy czym w przypadku wątpliwości, co do przebiegu pasa drogowego, ustalenie tej okoliczności winno nastąpić w oparciu o urzędowy dokument geodezyjny określający linie graniczne pasa drogowego, jak też kolizje z tymi liniami umieszczonych w pasie drogowym reklam. Taki dokument w niniejszej sprawie został sporządzony w postaci mapy zasadniczej z zaznaczeniem przez uprawnionego geodetę linii granicznych pasa drogowego oraz działki, na której znajdowała się reklama. Nie można przy tym przyjąć za uzasadnione żądanie strony dotyczące konieczności przeprowadzenia przez geodetę wizji w terenie oraz czynności wznowienia przebiegu granicy pasa drogowego. W rozpatrywanej sprawie nie było wątpliwości, co do przebiegu granic pasa drogowego (jak to miało miejsce w przywołanym przez skarżącą wyroku WSA w K. dnia 6 grudnia 2006r. sygn. akt II SA/Ke 274/06), a przedmiotowa tablica reklamowa nie była posadowiona na granicy pasa drogowego, a bez wątpliwości w jego obrębie. Sąd I instancji nie podzielił także stanowiska strony skarżącej kwestionującej mapę sporządzoną przez geodetę z tego względu, że przy nanoszeniu miejsca usytuowania tablicy reklamowej opierał się na protokołach kontrolnych przeprowadzonych przez organ jeszcze przed zawiadomieniem strony skarżącej o toczącym się postępowaniu. Według WSA w O. zarzut ten nie jest uzasadniony o tyle, że – jak słusznie wskazano w uzasadnieniu decyzji organu odwoławczego - geodeta uwzględnił także oględziny przeprowadzone przez organ w dniu [...] grudnia 2010 r., o których czasie i miejscu strona była powiadomiona. Brak udziału strony skarżącej w tej czynności nie pozbawia mocy dowodowej poczynionych wówczas przez organ ustaleń. Natomiast kwestia protokołów kontrolnych ma znaczenie wyłącznie dla ustalenia okresu, w jakim tablice były posadowione. Przy czym, wbrew twierdzeniom strony skarżącej, protokoły te mogły stanowić podstawę ustaleń organu, ponieważ zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a., jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy a nie jest sprzeczne z prawem. Skoro zarządca drogi jest uprawniony do kontroli pasa drogowego, co wynika z art. 20 pkt 10 ustawy o drogach publicznych, to protokół z takiej czynności nie jest sprzeczny z prawem. Odnosząc się do zarzutów skarżącej dotyczących powierzchni reklam, Sąd I instancji stwierdził, że zgodnie z art. 4 pkt 23 ustawy o drogach publicznych reklama to nośnik informacji wizualnej w jakiejkolwiek materialnej formie wraz z elementami konstrukcyjnymi i zamocowaniami, umieszczony w polu widzenia użytkowników drogi, niebędący znakiem w rozumieniu przepisów o znakach i sygnałach lub znakiem informującym o obiektach użyteczności publicznej ustawionym przez gminę. WSA w O. wyjaśnił, że wcześniejsze rozbieżności i wątpliwości dotyczące ustalenia powierzchni reklamy (dotyczące tego, czy w powierzchni tej uwzględniać jedynie powierzchnię samej reklamy, czy także elementy konstrukcji, na których jest ona zamocowana), doprowadziły do zmiany zapisów ustawowych w tym zakresie. Mianowicie, ustawą z dnia 14 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o drogach publicznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 200, poz. 1953, ze zm.) zmieniono treść art. 4 ustawy o drogach publicznych, gdzie w pkt 23 jednoznacznie zdefiniowano pojęcie reklamy, eliminując ewentualne spory, co do zakresu pojęcia powierzchni reklamy. Zgodnie z tą definicją powierzchnia reklamy obejmuje także elementy konstrukcyjne i zamocowania. Odwołując się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2009 r. sygn. akt II GSK 811/08 Sąd I instancji wskazał, że w definicji ustawowej określono nie tylko, iż chodzi o "nośnik informacji wizualnej w jakiejkolwiek materialnej formie", ale to sformułowanie połączono słowem "wraz", wskazując dalej także na elementy konstrukcyjne i zamocowania. Prezentowanie zatem wprost informacji nie jest jedynym wyznacznikiem, na podstawie którego oceniać trzeba zakres rozumienia pojęcia "reklama" na gruncie specyficznej regulacji zawartej w ustawie o drogach publicznych. Wykładnia pojęcia "reklama" w pełnym zakresie wynikającym z definicji ustawowej zakłada uwzględnienie całokształtu urządzenia reklamy. Według WSA w O., nie ulega też wątpliwości, iż to w jaki sposób poszczególne elementy tego rodzaju obiektu będą wykorzystane do prezentowania treści reklamy, zależy od inwencji projektanta oraz woli właściciela. Ważne jest natomiast, że zarówno elementy zawierające wprost nośniki informacji, jak i wszelkie łączące się z nimi elementy konstrukcyjne i zamocowania stanowią reklamę, której powierzchnię trzeba uwzględniać na tle wyliczeń dokonanych na gruncie art. 40 ust. 6 ustawy o drogach publicznych. Sąd I instancji podkreślił, że przy obliczaniu kary pieniężnej organ prawidłowo zastosował stawki określone w uchwale Nr [...] Rady Miasta O. z dnia [...] października 2007 r. w sprawie ustalenia wysokości stawek opłat za zajęcie 1 m2 pasa drogowego dróg publicznych, uwzględniając powierzchnię całkowitą reklamy oraz liczbę dni jej ekspozycji. Zatem podnoszone w tym zakresie zarzuty strony skarżącej nie są zasadne. Sąd I instancji nie podzielił także zarzutów spółki A. R., że postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone z naruszeniem art. 10 k.p.a. w zw. z 79 § 1 i 2 k.p.a. W tym zakresie WSA w O. podniósł, że skarżąca została zawiadomiona o wszczęciu postępowania, o terminie oględzin (na których nie stawiła się), a także o terminie zapoznania się z aktami sprawy. Ponadto za zasadne Sąd I instancji uznał stanowisko SKO w O., że przeprowadzenie kontroli pasa drogowego przed zawiadomieniem strony o wszczęciu postępowania nie daje podstawy do stwierdzenia, iż postępowanie prowadzone było bez udziału strony, bowiem jego celem była wyłącznie kontrola pasa drogowego, co jest zgodnie z przepisami ustawy o drogach publicznych. Według Sądu, strona nie była również pozbawiona możliwości zapoznania się z materiałem dowodowym, ustaleniami organów, czy też kwestionowania ich rozstrzygnięć. Zatem nie sposób znaleźć uzasadnienia dla twierdzenia strony skarżącej, że była pozbawiona uprawnień w prowadzonym postępowaniu administracyjnym. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku spółka A. R. w ramach podstaw kasacyjnych wymienionych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zarzuciła: 1) naruszenie prawa materialnego przez: a) błędną wykładnię art. 4 pkt 1 ustawy o drogach publicznych i niezastosowanie art. 39 ust. 1, art. 42 ust. 1 i art. 43 ust. 1 ustawy o drogach publicznych, co doprowadziło do przyjęcia, że pasem drogowym jest miejsce odległe od krawędzi jezdni o ponad 100 m i w obrębie przebiegu rur ciepłociągu, w którym to miejscu nie znajdują się żadne obiekty budowlane i urządzenia techniczne związane z prowadzeniem, zabezpieczeniem i obsługą ruchu, b) błędną wykładnię art. 4 pkt 23 i art. 40 ust. 6 w zw. z ust. 12 i art. 4 pkt 23 ustawy o drogach publicznych i przyjęcie, iż opłatę za zajęcie pasa drogowego w celu umieszczenia reklamy ustala się z uwzględnieniem powierzchni reklamy, na którą składają się elementy zawierające wprost nośniki informacji, jak i wszelkie łączące się z nimi elementy konstrukcyjne i zamocowania, i dodatkowo liczone podwójnie, tj. z uwzględnieniem frontowej i tylnej strony nośnika, podczas gdy opłata ta winna stanowić iloczyn liczby metrów kwadratowych powierzchni pasa drogowego zajętej przez rzut poziomy powierzchni reklamy, liczby dni zajmowania pasa drogowego i stawki opłaty za zajęcie 1 m2 pasa drogowego, a w związku z tym nie powinna być brana pod uwagę powierzchnia mocowań bocznych, dolnych i górnych oraz inne elementy niewidoczne dla użytkowników drogi; 2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ i art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a, poprzez oddalenie skargi pomimo naruszenia przez organ administracji publicznej art. 7 i art. 77 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie materiału dowodowego zebranego w sprawie w sposób wyczerpujący i przez to uwzględnienie, jako dowód kopii mapy zasadniczej z naniesionymi na niej przez geodetę adnotacjami dokonanymi na podstawie protokołów z kontroli przeprowadzonych przez pracowników organu, a nie wizji w terenie i czynności wznowienia przebiegu granicy pasa drogowego dokonanych przez uprawnionego geodetę, pomimo że przebieg granic pasa drogowego w niniejszej sprawy był sporny, b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ i art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 10 § 1 oraz art. 79 § 2 k.p.a., poprzez oddalenie skargi pomimo naruszenia przez organ administracji publicznej art. 10 § 1 i art. 79 § 2 k.p.a. poprzez uznanie, iż sam fakt zawiadomienia skarżącej o wszczęciu postępowania zapewnił jej, zgodny z tymi przepisami, udział w postępowaniu na każdym jego etapie, a tym samym kontrole przeprowadzone przez pracowników organu I instancji, bez zawiadomienia o nich skarżącej, także jeszcze przed zawiadomieniem skarżącej o wszczęciu postępowania oraz protokoły z tych kontroli mogą stanowić zgodny z przepisami procedury administracyjnej dowód w postępowaniu. Wskazując na powyższe, skarżąca kasacyjnie spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnego w O. a także zasądzenie od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych. W uzasadnieniu zarzutów kasacyjnych skarżąca spółka przedstawiła argumentację prawną przemawiającą za ich zasadnością. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznawaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest jej granicami, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, która zachodzi w wypadkach określonych w § 2 tego przepisu. Takich okoliczności w niniejszej sprawie nie stwierdzono. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zakwestionowanego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna oparta została na obu prawem przewidzianych podstawach - w pierwszej kolejności należało ustosunkować się do zarzutu błędnej wykładni przepisu, który stanowił podstawę prawną nałożenia spornej kary pieniężnej. Wskazać bowiem należy, że tylko prawidłowa wykładnia przepisu prawa materialnego pozwala ocenić jakie fakty mają w sprawie znaczenie, jakich ustaleń – celem prawidłowego zastosowania tego przepisu - należało dokonać. Podnosząc zarzut błędnej wykładni art. 4 pkt 1 ustawy o drogach publicznych, a w konsekwencji niezastosowanie art. 39 ust. 1, art. 42 ust. 1 i art. 43 ust. 1 ustawy o drogach publicznych (pkt 1 a/ petitum skargi kasacyjnej), skarżąca kasacyjnie spółka podnosi, że Sąd I instancji przyjął za niewątpliwe, że nośnik reklamowy skarżącej kolidował z pasem drogowym uznając, że może nim być miejsce oddalone od krawędzi jezdni ponad 100 metrów, skoro w definicji art. 4 pkt 1 ustawy o drogach publicznych brak jest określenia szerokości, jaką pas drogowy może przyjmować, pomimo że w miejscu posadowienia reklamy nie znajdowały się żadne obiekty budowlane i urządzenia techniczne związane z prowadzeniem, zabezpieczeniem i obsługą ruchu a także urządzenia związane z potrzebami zarządzania drogą. Według skarżącej kasacyjnie spółki rozciąganie obszaru pasa drogowego poza tereny niezwiązane z funkcjami, do których jest on przeznaczony, uznać należy za nadużycie prawa. Odnosząc się do powyższego zarzutu należy stwierdzić, że zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o drogach publicznych, pasem drogowym jest wydzielony liniami granicznymi grunt wraz z przestrzenią nad i pod jego powierzchnią, w którym są zlokalizowane droga oraz obiekty budowlane i urządzenia techniczne związane z prowadzeniem, zabezpieczeniem i obsługą ruchu, a także urządzenia związane z potrzebami zarządzania drogą. Według tego przepisu, pod pojęciem pasa drogowego rozumie się wydzielony liniami granicznymi pas terenu przeznaczony do ruchu lub postoju pojazdów oraz do ruchu pieszych wraz z leżącymi w jego ciągu obiektami inżynierskimi, placami, zatokami postojowymi oraz znajdującymi się w wydzielonym pasie terenu chodnikami, ścieżkami rowerowymi, drogami zbiorczymi, drzewami i krzewami oraz urządzeniami technicznymi związanymi z prowadzeniem i zabezpieczeniem ruchu. Drogi publiczne (w tym również pas drogowy) podlegają prawnej ochronie i nie mogą być, co do zasady, wykorzystywane w innym celu niż na potrzeby zarządzania drogami lub na potrzeby ruchu drogowego. Jedynie w drodze wyjątku na zasadach określonych w art. 39 ust. 3 i 7 ustawy o drogach publicznych dopuszczalne jest wykorzystanie pasa drogowego na cele niezwiązane z potrzebami zarządzania drogami publicznymi lub potrzebami ruchu drogowego. Przepisy prawa powszechnie obowiązującego nie określają, jaka powinna być szerokość pasa drogowego. Jest to zawsze spowodowane szczególnymi warunkami danej drogi. Pewne wskazówki w tym zakresie zawierają przepisy art. 34 i 43 ustawy drogach publicznych, stanowiąc, że odległość granicy pasa drogowego od zewnętrznej krawędzi wykopu, nasypu, rowu powinna wynosić, co najmniej 0,75 m, a dla autostrad i dróg ekspresowych 2 m, oraz że obiekty budowlane przy drogach powinny być usytuowane w odległości od zewnętrznej krawędzi jezdni drogi krajowej co najmniej 10 m w terenie zabudowanym, a 25 m w terenie niezabudowanym. Tym niemniej, w niniejszej sprawie, zgodnie z mapą zasadniczą, na której naniesiono lokalizację spornej reklamy, przedmiotowy nośnik reklamowy znajdował się na działce nr [...] obręb [...], która to działka - jak wynika z wypisu z rejestru gruntów znajdującego się w aktach sprawy - jest użytkiem gruntowym oznaczonym symbolem "dr" (tereny komunikacyjne, w tym drogi). Z kolei do użytku gruntowego o nazwie "drogi" zalicza się grunty w granicach pasów drogowych dróg publicznych (...) w rozumieniu przepisów ustawy o drogach publicznych. W szczególności do dróg zalicza się grunty zajęte pod: drogi krajowe, drogi wojewódzkie, drogi powiatowe, drogi gminne (....) - v. pkt 3.7 litera a/ załącznika nr 6 do rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z dnia 29 marca 2001 r. w sprawie ewidencji gruntów i budynków (Dz. U. Nr 38, poz. 454) - w brzmieniu obowiązującym w okresie stwierdzonego zajęcia oraz daty sporządzenia wypisu z rejestru gruntów (5 listopada 2010 r. - k. 8 akt adm.). Zatem w rozpoznawanej sprawie nie ulega wątpliwości, że sporna reklama znajdowała się ewidentnie w pasie drogowym. Kwestia posadowienia tam ciepłociągu, na co powołuje się skarżąca spółka, nie może stanowić dowodu, że nie jest to pas drogowy. Należy podkreślić, że rozpoznając skargę na decyzję o nałożeniu kary pieniężnej na spółkę A. R., Sąd I instancji nie miał obowiązku brać pod uwagę i rozważać kwestii posadowienia ww. ciepłociągu. Co więcej, gdyby WSA w O. poczynił wywody dotyczące legalności umieszczenia tego urządzenia w pasie drogowym, niewątpliwie wyszedłby poza granice rozpatrywanej sprawy (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Z tego względu argumenty spółki wnoszącej skargę kasacyjną odnoszące się do zagadnienia związanego z umiejscowieniem ciepłociągu a także zarzut braku odniesienia się do tych argumentów przez WSA w O. nie mogą prowadzić do uwzględnienia skargi, gdyż są to okoliczności, które nie są istotne z punktu widzenia podjętego przez organ rozstrzygnięcia. Można jedynie ubocznie wskazać, że zgodnie z art. 39 ust.3 ustawy o drogach publicznych, w szczególnie uzasadnionych przypadkach możliwie jest uzyskanie zgody na lokalizowanie w pasie drogowym urządzeń niezwiązanych z potrzebami ruchu drogowego, do których zalicza się m.in. ciepłociągi. Trzeba też dodać, że skarżąca spółka nie tylko nie wykazała, ale nawet nie uprawdopodobniła, że przed umieszczeniem spornej reklamy podjęła jakiekolwiek czynności zmierzające do ustalenia, czy posadowienie w tym miejscu reklamy będzie legalne, a przecież grunt, na którym ta reklama stanęła nie był we władaniu spółki. Podsumowując, interpretacja pojęcia pasa drogowego zawarta w art. 4 pkt 1 ustawy o drogach publicznych dokonana przez Sąd I instancji jest prawidłowa a zatem zarzut opisany w punkcie 1 a petitum skargi kasacyjnej podlega oddaleniu. Nie jest także zasadny podnoszony w skardze kasacyjnej zarzut dotyczący dokonania przez Sąd I instancji błędnej wykładni art. 40 ust. 6 w zw. z ust. 12 w zw. z art. 4 pkt 23 ustawy o drogach publicznych, a w konsekwencji podważanie prawidłowości dokonania pomiaru powierzchni spornej reklamy (punkt 1 b/ petitum skargi kasacyjnej).W pierwszej kolejności wymaga podkreślenia, że przedmiotową reklamę stanowiły dwie niezależne tablice reklamowe, pomiędzy którymi znajdowały się słupy wsporcze, posiadające obramowanie, czego skarżąca kasacyjnie nie kwestionuje (nie jest to więc tablica reklamowa dwustronna, jak niezasadnie nazywa się ją w uzasadnieniu skargi kasacyjnej). Spółka zarzuca natomiast, o czym będzie jeszcze mowa, że organ – a w ślad za nim Sąd I instancji – przyjął dla obliczenia powierzchni reklamy nie tylko elementy widoczne dla użytkowników drogi, ale także powierzchnię mocowań bocznych, dolnych i górnych (łącznie o powierzchni 2,2036 m2), które dla użytkowników drogi są – zdaniem spółki - absolutnie niewidoczne. W myśl art. 4 pkt 23 ustawy o drogach publicznych, reklama to nośnik informacji wizualnej w jakiejkolwiek materialnej formie wraz z elementami konstrukcyjnymi i zamocowaniami, umieszczony w polu widzenia użytkowników drogi, niebędący znakiem w rozumieniu przepisów o znakach i sygnałach lub znakiem informującym o obiektach użyteczności publicznej. Sąd I instancji dokonując wykładni art. 4 pkt 23 ustawy o drogach publicznych słusznie odwołał się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2009 r. sygn. akt II GSK 811/08, w którym wskazano, że zgodnie z ww. przepisem, termin "reklama" ma niewątpliwie znaczenie techniczno-prawne i winien być postrzegany na gruncie całej ustawy o drogach publicznych wedle następującej definicji: "reklama − nośnik informacji wizualnej w jakiejkolwiek materialnej formie wraz z elementami konstrukcyjnymi i zamocowaniami, umieszczony w polu widzenia użytkowników drogi, niebędący znakiem w rozumieniu przepisów o znakach i sygnałach lub znakiem informującym o obiektach użyteczności publicznej ustanowionym przez gminę". (...) pojęcie reklamy musi być uwzględniane szeroko, bez pomijania jakiegokolwiek elementu zawartego w treści zacytowanego przepisu. (...) w definicji ustawowej określono nie tylko, iż chodzi o "nośnik informacji wizualnej w jakiejkolwiek materialnej formie", ale to sformułowanie połączono słowem "wraz", wskazując dalej także na elementy konstrukcyjne i zamocowania, zatem istnieje potrzeba wykładania pojęcia "reklama" w pełnym zakresie wynikającym z definicji ustawowej, która zakłada uwzględnienie całokształtu urządzenia reklamy. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił również, że to w jaki sposób poszczególne elementy tego rodzaju obiektu będą wykorzystane do prezentowania treści reklamy, zależy od inwencji projektanta oraz woli właściciela. Ważne jest natomiast, że zarówno elementy zawierające wprost nośniki informacji, jak i wszelkie łączące się z nimi elementy konstrukcyjne i zamocowania stanowią reklamę, której powierzchnię trzeba uwzględniać na tle wyliczeń dokonanych na gruncie art. 40 ust. 6 ustawy o drogach publicznych, służących z kolei automatycznemu zwielokrotnieniu (x 10) przy wymierzaniu kary pieniężnej (art. 40 ust. 12 omawianej ustawy). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną powyższy pogląd w pełni podziela. Zgodnie z art. 40 ust. 6 ustawy o drogach publicznych opłatę za zajęcie pasa drogowego w celu, o którym mowa w ust.2 pkt 3 ( m.in. w celu umieszczenia reklam), ustala się jako iloczyn liczby metrów kwadratowych powierzchni pasa drogowego zajętej przez rzut poziomy obiektu budowlanego albo powierzchni reklamy, liczby dni zajmowania pasa drogowego i stawki opłaty za zajęcie 1 m2 pasa drogowego. Z przepisu tego nie wynika, wbrew poglądowi skarżącej kasacyjnie spółki, że do opłaty wlicza się rzut poziomy powierzchni reklamy. Przeciwnie, ustalając opłatę za reklamę a następnie wysokość kary należy uwzględnić powierzchnię reklamy. Podobny pogląd został wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 kwietnia 2008 r. sygn. akt II GSK 71/08. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał w nim m.in. że na tle jednoznacznego brzmienia przepisu art. 40 ust. 6 ustawy o drogach publicznych należy stwierdzić, że nie ma w nim miejsca na powiązanie powierzchni reklamy z rzutem poziomym, bowiem rzut poziomy odnoszony jest wyłącznie do obiektu budowlanego i służy umożliwieniu obliczenia liczby metrów kwadratowych zajętego pasa drogowego przez obiekt kubaturowy, podczas gdy liczbę metrów reklamy umieszczonej w pasie drogowym daje wprost jej powierzchnia. Trafne zatem jest rozgraniczenie dwóch sposobów liczenia zajęcia pasa drogowego - inny dla obiektów budowlanych i inny dla reklam. Przyjmując zaprezentowane stanowisko za własne, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający niniejszą sprawę dodatkowo wskazuje, o czym była już mowa wyżej, że przy obliczaniu powierzchni reklamy powinno się uwzględnić powierzchnię nośników informacji wizualnej, a więc tablic z naniesioną treścią oraz powierzchnię zamocowań i elementów konstrukcyjnych, do czego zobowiązują organ przepisy ustawy o drogach publicznych. W tym stanie rzeczy nie jest uzasadniony zarzut kasacyjny błędnej wykładni powyższych przepisów, która zdaniem spółki doprowadziła do wadliwego wyliczenia "powierzchni reklamy" zamiast "rzutu poziomego powierzchni reklamy". Jak już zasygnalizowano, skarżąca kasacyjnie spółka podnosi również, że organ uwzględnił do obliczeń elementy reklamy, które - zdaniem spółki – są dla użytkowników drogi niewidoczne. Strona zarzuca, że organ tak uczynił, pomimo że w decyzji stwierdził, iż przyjmuje do obliczeń jedynie widoczne elementy reklamy. Odnosząc się do tej argumentacji należy wskazać, że w istocie nie odnosi się ona do zarzutu naruszenia prawa materialnego, ale prawa procesowego. Tymczasem, w ramach zarzutów procesowych, skarżąca nie sformułowała zastrzeżeń, że ustalenia poczynione w powyższym zakresie uchybiają zasadzie prawdy obiektywnej (art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a), co powoduje brak możliwości uwzględnienia omawianego zarzutu. Za pozbawione usprawiedliwionych podstaw należy uznać sformułowane w petitum skargi zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Skarżąca kasacyjnie zarzuca nieuprawnione uwzględnienie jako dowodu kopii mapy zasadniczej z naniesionymi na niej przez geodetę adnotacjami dokonanymi na podstawie protokołów z kontroli przeprowadzonych przez pracowników organu, a nie wizji w terenie i czynności wznowienia przebiegu granicy pasa drogowego dokonanych przez uprawnionego geodetę, pomimo że przebieg granic pasa drogowego w niniejszej sprawie był sporny. Nie można podzielić stanowiska skarżącej spółki, że niewystarczające dla ustalenia przebiegu granic pasa drogowego ul. L. oraz miejsca posadowienia spornej reklamy było posłużenie się ww. mapą zasadniczą z zaznaczonymi na niej przez uprawnionego geodetę adnotacjami. Należy zauważyć, że przedmiotowa mapa z naniesieniami została ostatecznie sporządzona w dniu [...] października 2012 r., po uchyleniu przez organ odwoławczy pierwszej decyzji, jaka zapadła w niniejszej sprawie, ze wskazaniem na konieczność uzupełnienia materiału dowodowego o urzędowy dokument geodezyjny (v. decyzja SKO w O. z [...] grudnia 2011 r. Nr [...] - k.50 akt adm.). Naniesienie lokalizacji spornej reklamy na mapie z [...] października 2012 r. zostało poczynione m.in. na podstawie protokołów z kontroli i oględzin pasa drogowego przeprowadzonych przez organ w ramach kontroli pasa drogowego wynikającej z art. 20 pkt 10 ustawy o drogach publicznych, o czym będzie mowa w dalszej części rozważań, ale także na podstawie protokołu kontroli, o której skarżąca spółka była zawiadomiona, ale nie skorzystała ze swoich uprawnień (v. protokół kontroli z [...] grudnia 2010 r.). Trzeba też zauważyć, że w grudniu 2010 r. sporna reklama została zdemontowana, a w maju 2011 r. stwierdzono uporządkowanie terenu pasa drogowego, co spowodowało niemożność naniesienia lokalizacji reklamy na mapę geodezyjną na podstawie wizji w terenie. Subiektywne przeświadczenie skarżącej spółki, że posadowienie reklamy w określonym miejscu nie było umieszczeniem jej w granicach pasa drogowego nie świadczy o tym, że przebieg pasa drogowego w niniejszej sprawie był sporny. Ponownie podkreślić należy, że przedmiotowa tablica reklamowa była posadowiona w obrębie pasa drogowego, a nie na jego granicy, co nie zostało przez spółkę skutecznie podważone. W tym stanie rzeczy, zarzut sformułowany w pkt 2 lit. a/ petitum skargi kasacyjnej naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ i art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7, 77 §1 k.p.a. należy uznać jako niezasadny. Za pozbawiony usprawiedliwionych podstaw należy także uznać zarzut kasacyjny naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ i art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 10 § 1 oraz art. 79 §2 k.p.a. (pkt 2 lit. b/ petitum skargi). Według wnoszącej skargę kasacyjną, materiały zebrane przez organ w toku czynności kontrolnych (przygotowawczych), przed zawiadomieniem strony o wszczęciu postępowania, nie mogą stanowić dowodów w sprawie nałożenia kary pieniężnej za zajęcie pasa drogowego bez zezwolenia zarządcy drogi. Według skarżącej spółki, z akt sprawy jednoznacznie wynika, że strona została zawiadomiona o terminie wizji lokalnej dokonanej jedynie w dniu [...] grudnia 2010 r., wobec czego organ I instancji nie był w stanie w żaden sposób konwalidować czynności podjętych przy pozostałych 12 kontrolach. W związku z tym, w ocenie skarżącej kasacyjnie, organ mógł ewentualnie wywodzić z zebranego w sprawie materiału dowodowego, iż skarżąca spółka zajmowała pas drogowy jedynie w dniu [...] grudnia 2010 r., a nie przez cały okres, tj. od [...] października 2010 r. do [...] grudnia 2010 r. Odnosząc się do powyższej argumentacji należy wskazać, że wbrew twierdzeniom skarżącej spółki, brak jest przeszkód do uznania, że notatka służbowa (nazywana przez organ protokołem z kontroli pasa drogowego) nie może być dowodem w niniejszej sprawie. Po pierwsze, co zauważyła też skarżąca, katalog środków dowodowych określonych w art. 75 § 1 k.p.a. nie jest zamknięty, a tym samym także inne, niewymienione w tym przepisie środki dowodowe mogą być dopuszczone jako dowód w sprawie. W świetle tej regulacji istotne jest to, aby dowód mógł się przyczynić do wyjaśnienia sprawy. Notatka służbowa sporządzona w ramach realizacji ustawowych zadań zarządcy drogi, polegających na obowiązku ochrony dróg, jest środkiem dowodowym, o którym mowa w art. 75 § 1 k.p.a. i podlega ocenie w trybie i na zasadach przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego (wyrok NSA z dnia 15 maja 2012 r., sygn. akt II GSK 699/11, opubl. orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy przy tym wskazać, że notatka służbowa wraz z dokumentacją fotograficzną nie może stanowić jedynego dowodu pozwalającego na ustalenie istotnych dla sprawy okoliczności, tj. stwierdzenia lokalizacji nośnika reklamowego skarżącej w pasie drogowym. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie występuje. Sporządzone notatki służbowe (zwane protokołami z kontroli pasa drogowego) były jednym z elementów postępowania dowodowego. Zawierały zdjęcia spornego nośnika reklamowego wykonane przez pracowników organu I instancji oraz dane personalne kontrolerów, datę wykonania zdjęć i stosowne podpisy, co powodowało, że dowody te nie mogły być traktowane jedynie jako dowody prywatne (por. wyrok NSA z dnia 24 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GSK 302/11, opubl. orzeczenia.nsa.gov.pl). Dowody te stanowiły podstawę formalnego wszczęcia postępowania administracyjnego, o czym powiadomiono stronę pismem z dnia [...] listopada 2010 r., doręczonym spółce [...] listopada 2010 r. (k. 16 akt adm.). Skarżąca kasacyjnie spółka, mając możliwość podważania prawidłowości kontroli i ich wyników, chociażby w trakcie oględzin pasa drogowego, nie skorzystała z tej sposobności, pomimo prawidłowego powiadomienia o terminie tej czynności przeprowadzonej w dniu [...] grudnia 2010 r. (k. 16, 27 akt adm.). W tej sytuacji należy stwierdzić, że oceniając zgromadzony materiał dowodowy w sprawie, Sąd I instancji zasadnie przyjął, że wzmiankowane notatki służbowe mogły stanowić dowód w prowadzonym postępowaniu w sprawie nałożenia na spółkę kary pieniężnej za umieszczenie reklamy w pasie drogowym bez zezwolenia zarządcy drogi oraz że nie doszło do naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. i art. 79 § 2 k.p.a. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 209 w związku z art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 2 lit. c/ w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. a/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r. poz. 490).