I FZ 472/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Marek Zirk-Sadowski, po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia adw. K. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 3094/13 w zakresie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi P. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 11 października 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okres od stycznia do grudnia 2009 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z 27 października 2014 r., III SA/Wa 3094/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił adwokatowi K. P. przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Jak zauważono w motywach orzeczenia, skarżącemu P. P. zostało w sprawie przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolniono go od kosztów sądowych oraz ustanowiono na jego rzecz adwokata (postanowienie z 7 marca 2014 r.). Pismem z 13 marca 2014 r. zwrócono się do Okręgowej Rady Adwokackiej o wyznaczenie dla skarżącego adwokata z urzędu informując, że skarżący wskazał jako pełnomocnika adw. J. Z. W dniu 25 marca 2014 r. do Sądu wpłynęło pismo z Okręgowej Rady Adwokackiej z informacją, że pełnomocnikiem skarżącego został wyznaczony adw. K. P. Pismem z 8 maja 2014 r. adw. K. P. wniósł z uwagi na to, że skarga została złożona przez stronę osobiście, o rozpoznanie jej poza zakresem zarzutów i wniosków, zgodnie z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej Ppsa. Ponadto zgłosił wniosek o zasądzenie na swoją rzecz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu składając oświadczenie, że nie zostały one opłacone w całości. Następnie, pismem z 14 maja 2014 r. Okręgowa Rada Adwokacka poinformowała o tym, że zmieniła pełnomocnika z urzędu dla skarżącego i w miejsce adw. K. P. wyznaczyła adw. J. Z. Pismem z 21 maja 2014 r. również adw. K. P. poinformował o zmianie pełnomocnika oraz o tym, że zapoznał się z aktami sprawy i w związku z tym podtrzymał wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Postanowieniem z 24 lipca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyznał na rzecz ww. pełnomocnika kwotę 1230 zł (wraz z podatkiem od towarów i usług) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W wyniku zażalenia złożonego przez ww. adwokata Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 2 października 2014 r., I FZ 321/14, uchylił zaskarżone postanowienie Sądu pierwszej instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Jak zauważono w motywach orzeczenia, opłacanie ze środków publicznych wynagrodzenia na rzecz ustanowionego z urzędu pełnomocnika obliguje sąd do badania tego, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. Sąd odwoławczy zauważył przy tym w nawiązaniu do dotychczasowego orzecznictwa, że samo zapoznanie się z aktami sprawy bez podjęcia dalszych czynności procesowych nie jest wystarczające do uznania, że pomoc prawna z urzędu została stronie udzielona. W związku z tym zadaniem Sądu pierwszej instancji powinno być przeanalizowanie sprawy i ustalenie, czy czynności podjęte przez adw. K. P. mogły stanowić rzeczywistą pomoc prawną, za którą przysługiwałoby wynagrodzenie określone w art. 250 Ppsa. Rozpoznając ponownie przedmiotowy wniosek Sąd pierwszej instancji zauważył, że zapoznanie się z aktami sprawy nie jest świadczeniem pomocy prawnej, lecz co najwyżej stanowi czynność przygotowawczą dla takiej pomocy. Znajomość przez pełnomocnika akt sprawy nie jest bowiem sama w sobie żadną pomocą dla Sądu orzekającego w sprawie, ani dla mocodawcy. Pomocne byłoby natomiast zaprezentowanie stanowiska w sprawie na podstawie akt, z którymi pełnomocnik się zapoznał. Z kolei pismo adw. K. P. z 8 maja 2014 r. stanowi w istocie jedynie przypomnienie Sądowi, że obowiązuje art. 134 Ppsa, o czym jednak Sąd wiedział również przed zredagowaniem tego pisma. W zażaleniu na powyższe postanowienie wniesiono o jego zmianę poprzez zasądzenie na rzecz ww. adwokata kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości jednokrotności stawki minimalnej powiększonej o należny podatek od towarów i usług. Ponadto wniesiono o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu jawnym, a także o zwrócenie się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym dotyczącym zgodności: 1) art. 197 Ppsa z art. 45 ust. 1 Konstytucji, 2) § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 461), dalej rozporządzenie, z art. 64 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3, art. 92 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji, a także art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r., poz. 635 ze zm.). W motywach zażalenia pełnomocnik zwrócił uwagę, że ww. postanowienie NSA o sygn. I FZ 321/14 nie mogło wobec treści art. 134 § 2 Ppsa prowadzić do pogorszenia jego sytuacji, tj. do odmowy przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (w całości) w sytuacji gdy uprzednio wynagrodzenie przyznano, jakkolwiek w zaniżonej wysokości. Ponadto podkreślono, że w świetle art. 250 Ppsa w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze oraz § 18 ww. rozporządzenia zaznajomienie się z aktami sprawy mieści się w zakresie udzielenia pomocy prawnej, podobnie jak złożenie przez pełnomocnika pisma, w którym wskazano na konieczność rozpoznania sprawy w granicach określonych przez art. 134 § 1 Ppsa. Stanowisko powyższe pełnomocnik podtrzymał w piśmie z 10 grudnia 2014 r. przywołując na jego poparcie wybrane wypowiedzi judykatury. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W pierwszym rzędzie przypomnieć należy, że w ww. postanowieniu o sygn. I FZ 321/14 Naczelny Sąd Administracyjny wyraził w istocie pogląd co do sposobu odczytywania art. 250 Ppsa wskazując, że "samo zapoznanie się z aktami sprawy bez podjęcia dalszych czynności procesowych nie jest wystarczające do uznania, że pomoc prawna z urzędu została stronie udzielona" (s. 5). Na tej podstawie zalecono ponowne przeanalizowanie sprawy pod kątem ustalenia, czy czynności podjęte przez adw. K. P. mogły stanowić rzeczywistą pomoc prawną, za którą przysługiwałoby wynagrodzenie ze środków publicznych. Wskazaną wykładnią związany był Sąd pierwszej instancji rozpoznający ponownie wniosek pełnomocnika, stosownie do art. 190 in principio w zw. z art. 197 § 2 Ppsa i związany jest nią również skład orzekający rozpoznający przedmiotowe zażalenie (art. 190 in fine w zw. z art. 197 § 2 Ppsa). Z przepisów tych wynika, że Sąd pierwszej instancji związany jest wykładnią prawa dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny; nie można oprzeć zażalenia od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. W związku z tym wywiedziona w środku odwoławczym polemika co do rozumienia pojęcia "pomocy prawnej", którym operuje ww. art. 250 Ppsa, nie może odnieść pożądanego rezultatu. Sąd w obecnym składzie (podobnie jak Sąd pierwszej instancji) zobligowany jest bowiem podtrzymać ww. pogląd wyrażony w postanowieniu o sygn. I FZ 321/14. Należy przy tym podkreślić, że nie budzi wątpliwości, iż czynności pełnomocnika w sprawie ograniczyły się w istocie do zapoznania się z aktami sprawy, tj. do czynności, które zgodnie z ww. wykładnią nie uzasadniają przyznania wynagrodzenia określonego w art. 250 Ppsa. Poza tym pełnomocnik zgłosił wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, który następnie podtrzymał w związku ze zmianą pełnomocnika z urzędu. Akcentowany przez adwokata wniosek formalny o rozpoznanie sprawy także poza zakresem zarzutów skargi trudno wbrew jego przekonaniu uznać za świadczenie pomocy prawnej zważywszy na to, że sąd administracyjny rozpoznaje sprawę w jej granicach z urzędu, stosownie do art. 134 § 1 Ppsa (notabene przypomnieć wypada w tym kontekście zasadę iura novit curia). Natomiast odnośnie do argumentacji pełnomocnika o naruszeniu art. 134 § 2 w zw. z art. 193 i art. 197 § 2 Ppsa wskazać należy, że zarzut ten adresowany jest w istocie do ww. postanowienia o sygn. I FZ 321/14, a nie do zaskarżonego obecnie orzeczenia. Jak wynika z wcześniejszych uwag, pogorszenie sytuacji pełnomocnika nastąpiło w związku z wykładnią art. 250 Ppsa dokonaną w ww. postanowieniu NSA uchylającym poprzednie postanowienie Sądu pierwszej instancji (z 24 lipca 2014 r.) w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Aktualnie kwestionowane rozstrzygnięcie stanowiło bezpośrednią konsekwencję wskazanej wyżej interpretacji, z którą skład orzekający na obecnym etapie postępowania nie może polemizować. Tym samym pełnomocnik domaga się w ww. zakresie nie tyle oceny zaskarżonego obecnie postanowienia, co poprzedzającego go, ww. prawomocnego orzeczenia NSA. Już tylko z tego względu, zważywszy na treść ww. art. 190 w zw. z art. 197 § 2, a ponadto art. 170 Ppsa, omawiany zarzut nie może zostać uwzględniony Nawiasem mówiąc zaś, wyrażony w art. 134 § 2 Ppsa zakaz reformationis in peius nie ma charakteru absolutnego. Wskazana konstrukcja normatywna jest charakterystyczna dla większości procedur prawnych i w znakomitej większości doznaje ograniczeń, również w postępowaniu przed sądem administracyjnym (vide np. uchwałę NSA z 7 lipca 2014 r., II FPS 1/14, CBOSA). W uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 grudnia 2009 r., II GPS 5/09 (ONSAiWSA z 2010 r., nr 3, poz. 40) wyrażono wręcz pogląd, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym "zakaz reformationis in peius, o którym mowa w art. 134 § 2 w związku z art. 193 i art. 197 § 2 p.p.s.a., nie ma co do zasady zastosowania do rozstrzygnięć o charakterze wpadkowym", procesowym. Tym bardziej więc można mieć wątpliwości co do zakresu odpowiedniego stosowania art. 134 § 2 Ppsa – adresowanego wszak przede wszystkim do stron postępowania – w inicjowanym przez profesjonalnego pełnomocnika postępowaniu wpadkowym dotyczącym kosztów nieopłaconej pomocy prawnej zważywszy przy tym na to, że wynagrodzenie to jest mu należne jedynie za pomoc rzeczywiście udzieloną (post. NSA z 22 grudnia 2004 r., OZ 720/04, ONSAiWSA 2005, nr 5, poz. 93), a sąd dysponując w tym zakresie środkami publicznymi odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania (post. NSA z 25 października 2011 r., I OZ 790/11, CBOSA). Z powyższego wynika, że zaskarżone orzeczenie nie nasuwa w istocie zastrzeżeń podnoszonych w zażaleniu, toteż nie było również niezbędne jego rozpoznanie na posiedzeniu jawnym (stosownie do wniosku pełnomocnika). Sąd nie dostrzegł także konieczności zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniami prawnymi dotyczącymi konstytucyjności wymienionych w zażaleniu przepisów postępowania. Spostrzec należy, że podstawę prawną zażalenia na postanowienie Sądu pierwszej instancji w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu stanowi art. 260 Ppsa. Z kolei postawę prawną odmowy przyznania tychże kosztów stanowi art. 250 tej ustawy. Pełnomocnik nie wyjaśnił natomiast (a powodów takich w związku z powyższym nie dostrzega również skład orzekający) z jakich przyczyn istotna dla niniejszego rozstrzygnięcia miałaby być kontrola konstytucyjności art. 197 Ppsa oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia (tzw. przesłanka funkcjonalna pytania prawnego). Z tych powodów orzeczono jak w sentencji postanowienia, stosownie do art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa.